# Αγορά, θεσμοί, καταμερισμός και χρήμα

> Η αγορά και οι θεσμοί, ο καταμερισμός των έργων, το χρήμα και το κύκλωμα της οικονομίας.

ΑΟΘ (Τομέας Διοίκησης και Οικονομίας), Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/economic-systems

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την αγορά και να περιγράφεις τους τέσσερις κοινωνικούς θεσμούς και την επιδίωξη του καθενός.
- Να εξηγείς τα πλεονεκτήματα και το μειονέκτημα του καταμερισμού των έργων.
- Να ορίζεις το χρήμα και να περιγράφεις τις ροές του οικονομικού κυκλώματος.
- Να εξηγείς πώς η αβεβαιότητα και οι πληροφορίες επηρεάζουν τις οικονομικές αποφάσεις.

## Η αγορά

Τα αγαθά από άλλους πουλιούνται και από άλλους αγοράζονται. Ο χώρος όπου γίνονται οι αγοραπωλησίες λέγεται **αγορά**.

Αγορά όμως δεν είναι μόνο ένας δρόμος με μαγαζιά. Μια αγοραπωλησία γίνεται και με ένα τηλεφώνημα, στο γραφείο ενός συμβολαιογράφου ή, σήμερα, με δύο κλικ σε ένα ηλεκτρονικό κατάστημα. Γι' αυτό:

> **Κλειδί**
>
> Η έννοια της **αγοράς** δεν περιορίζεται σε έναν γεωγραφικό χώρο. Περιλαμβάνει **όλα τα μέσα** με τα οποία μπορεί να γίνει μια αγοραπωλησία και **όλους τους σχετικούς χώρους**.

Παραδείγματα: η λαϊκή της γειτονιάς σου, η κεντρική λαχαναγορά, το Χρηματιστήριο Αθηνών. Συχνά μια αγορά παίρνει το όνομα αυτού που πουλιέται: αγορά γης, αγορά τίτλων (μετοχών και ομολόγων), **αγορά εργασίας**.

## Οι κοινωνικοί θεσμοί

Τα άτομα δεν δρουν μόνα τους. Είναι οργανωμένα σε κοινωνικές οντότητες, και οι σπουδαιότερες είναι τέσσερις.

| Θεσμός                | Τι είναι                                                                                                           | Τι επιδιώκει                                                                   |
| --------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------ |
| **Νοικοκυριό**        | άτομα που αποφασίζουν **από κοινού** για τα οικονομικά τους· μπορεί και ένα άτομο που ζει μόνο του                 | την όσο γίνεται **πληρέστερη ικανοποίηση των αναγκών** με το εισόδημα που έχει |
| **Επιχείρηση**        | παραγωγική μονάδα, με νομική μορφή (Α.Ε., Ε.Π.Ε. κ.λπ.), όπου ένα ή περισσότερα άτομα αποφασίζουν για την παραγωγή | τη **μεγιστοποίηση του κέρδους**                                               |
| **Εργατικό σωματείο** | οργάνωση εργαζομένων για τα κοινά τους συμφέροντα                                                                  | τη **βελτίωση της οικονομικής κατάστασης** των μελών του                       |
| **Κράτος**            | η ισχυρότερη συλλογική οντότητα                                                                                    | την επίτευξη και διατήρηση **οικονομικής ευημερίας και κοινωνικής ισορροπίας** |

**Το νοικοκυριό** παίρνει τρεις αποφάσεις για το εισόδημά του: (α) πόσο θα **καταναλώσει** και πόσο θα **αποταμιεύσει**, (β) σε ποια προϊόντα και σε ποιες αναλογίες θα δαπανήσει όσα καταναλώνει, (γ) πότε και για ποιο σκοπό θα χρησιμοποιήσει όσα αποταμιεύει. Τις επηρεάζουν το **μέγεθος του εισοδήματος**, το **μέγεθος και η ηλικία** των μελών του, η **γεωγραφική θέση** και το **κοινωνικό περιβάλλον**. Ξεχωριστή απόφαση είναι **ποια μέλη θα δουλεύουν**: η προσφορά εργασίας του νοικοκυριού.

**Η επιχείρηση** αποφασίζει τι θα παράγει, σε τι ποσότητα, με ποια μέθοδο (τεχνολογία), πού θα εγκατασταθεί και σε ποια τιμή θα πουλάει. Για το μέγιστο κέρδος πρέπει να πουλάει όσο γίνεται μεγαλύτερες ποσότητες, στη μεγαλύτερη δυνατή τιμή, με το χαμηλότερο δυνατό κόστος. Σε ένα μικρό μαγαζί η επιδίωξη μπορεί να μην είναι συνειδητή, αλλά ο κανόνας ισχύει.

**Το εργατικό σωματείο** γεννήθηκε με τη βιομηχανική επανάσταση στην Αγγλία, στα τέλη του 18ου αιώνα. Ο μεμονωμένος εργάτης δεν έχει καμία δύναμη απέναντι στον εργοδότη· οργανωμένοι, οι εργάτες διαπραγματεύονται καλύτερους όρους. Το σωματείο είναι το **αντιστάθμισμα στην οικονομική δύναμη του εργοδότη**. Λέγεται και εργατική ένωση ή συνδικάτο.

**Το κράτος** παρεμβαίνει στις επιχειρήσεις με φόρους και διευκολύνσεις, στα νοικοκυριά με φόρους και επιδόματα, και παρέχει «δωρεάν» αγαθά: προστασία, παιδεία, περίθαλψη.

## Ο καταμερισμός των έργων

Παλιά κάθε νοικοκυριό παρήγαγε σχεδόν ό,τι χρειαζόταν. Σήμερα ο καθένας απασχολείται συνήθως στην παραγωγή **ενός** προϊόντος, ή ενός **μέρους** του, και καταναλώνει **πολλά** προϊόντα στην παραγωγή των οποίων δεν συμμετέχει. Αυτό λέγεται **καταμερισμός των έργων** ή της **εργασίας**. Μαζί του αναπτύσσονται οι **ανταλλαγές**, γιατί αλλιώς κανείς δεν θα κάλυπτε όλες τις ανάγκες του.

> **Κλειδί**
>
> **Πλεονεκτήματα του καταμερισμού:**
>
> 1. Κάθε άτομο απασχολείται εκεί όπου **αποδίδει περισσότερο**, αντί να κάνει και δουλειές στις οποίες δεν είναι αποδοτικό.
> 2. Όποιος κάνει μία μόνο εργασία αποκτά σιγά σιγά μεγάλη **δεξιοτεχνία** και αυξάνει την απόδοσή του.
> 3. Η εξειδίκευση οδηγεί σε **βελτιώσεις του τρόπου παραγωγής**, σε εφευρέσεις, και αυξάνει την παραγωγή.
>
> **Μειονέκτημα:** η μεγάλη εξειδίκευση κάνει την εργασία **ανιαρή**. Ο εργάτης που κάνει κάθε μέρα τις ίδιες κινήσεις κουράζεται από τη ρουτίνα.

## Το χρήμα

Ο καταμερισμός θέλει ανταλλαγές. Η απευθείας ανταλλαγή όμως συναντά δυσκολίες και μπορεί να είναι **αδύνατη**, αν δεν συμπίπτουν οι επιθυμίες: ο ηλεκτρολόγος που θέλει ψωμί πρέπει να βρει φούρναρη που να χρειάζεται ηλεκτρολόγο, και μάλιστα εκείνη τη μέρα. Γι' αυτό οι οικονομίες ανέπτυξαν από πολύ παλιά **μέσα ανταλλαγής**.

> **Κλειδί**
>
> **Χρήμα** είναι οτιδήποτε η κοινωνία αποδέχεται ως **γενικό μέσο ανταλλαγής**.

Με το χρήμα η ανταλλαγή χωρίζεται σε **δύο πράξεις**: μια **πώληση** και μια **αγορά**. Σε κάθε μεταβίβαση προϊόντος αντιστοιχεί μια **αντίθετη μεταβίβαση χρήματος**.

## Το οικονομικό κύκλωμα

Ο όρος **οικονομικό κύκλωμα** χαρακτηρίζει το σύνολο των σχέσεων ανάμεσα στις βασικές μονάδες ενός οικονομικού συστήματος. Στην απλούστερη μορφή του δείχνει τις ροές **αγαθών, παραγωγικών συντελεστών και χρήματος** ανάμεσα σε επιχειρήσεις, νοικοκυριά και κράτος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι ροές ανάμεσα σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις*

Το κράτος δημιουργεί ροές και με τις δύο πλευρές: τους προσφέρει υπηρεσίες και υλικά αγαθά, και εισπράττει από αυτές χρηματικά ποσά. Δύο σχόλια του βιβλίου: οι ροές είναι **συνεχείς**, συμβαίνουν κάθε στιγμή, και **δεν έχουν πάντα το ίδιο μέγεθος**, γιατί ο όγκος των συναλλαγών αλλάζει καθώς η παραγωγή αυξάνεται ή μειώνεται.

## Αβεβαιότητα και πληροφορίες

Κανείς δεν ξέρει με βεβαιότητα τι θα βγει από τις πράξεις του. Ο αγρότης δεν ξέρει τι σοδειά θα του αφήσει ο καιρός. Ο εργαζόμενος δεν ξέρει αν θα κρατήσει τη δουλειά του ή αν θα πάθει εργατικό ατύχημα. Ο επιχειρηματίας δεν ξέρει αν θα έχει κέρδη ή ζημιές.

> **Θυμήσου**
>
> Επειδή υπάρχει **αβεβαιότητα**, οι αποφάσεις δεν βασίζονται στη βεβαιότητα του αποτελέσματος αλλά στις **προσδοκίες** που σχηματίζουν τα άτομα. Η ανάγκη για ολική ή μερική εξασφάλιση γέννησε τον κλάδο των **ασφαλίσεων**: η ασφάλεια της σοδειάς, του αυτοκινήτου, του καταστήματος.

Για τις **πληροφορίες**, η ανάλυση του βιβλίου κάνει συνήθως μια υπόθεση: ότι νοικοκυριά και επιχειρήσεις έχουν **πλήρη γνώση** των δεδομένων. Ο εργαζόμενος ξέρει τους μισθούς όλων των εργοδοτών και τις κενές θέσεις, ο επιχειρηματίας τις τιμές των συντελεστών, ο καταναλωτής τις τιμές των προϊόντων.

> **Πρόσεχε**
>
> Η πλήρης γνώση είναι **υπόθεση** που απλοποιεί την ανάλυση, όχι περιγραφή της πραγματικότητας. Στην πράξη ψάχνεις μέρες για την καλύτερη τιμή ή για μια θέση εργασίας.
>
> Και μην μπερδέψεις το **οικονομικό κύκλωμα** με τον **οικονομικό κύκλο**: το κύκλωμα είναι οι ροές ανάμεσα στις μονάδες της οικονομίας, ο κύκλος είναι οι διακυμάνσεις της δραστηριότητας στον χρόνο, που θα δεις στον πληθωρισμό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα και ποιο το μειονέκτημα του καταμερισμού των έργων;

1. **Πρώτα ο ορισμός, σε μία πρόταση:** καταμερισμός είναι το φαινόμενο όπου κάθε άτομο απασχολείται στην παραγωγή ενός προϊόντος ή ενός μέρους του και καταναλώνει πολλά προϊόντα στα οποία δεν συμμετέχει.
2. **Πλεονέκτημα 1:** κάθε άτομο δουλεύει εκεί όπου αποδίδει περισσότερο, αντί να κάνει και δουλειές στις οποίες δεν είναι αποδοτικό.

   **Πλεονέκτημα 2:** με μία μόνο εργασία αποκτά μεγάλη δεξιοτεχνία και αυξάνει την απόδοσή του.

   **Πλεονέκτημα 3:** η εξειδίκευση φέρνει βελτιώσεις στον τρόπο παραγωγής, εφευρέσεις, και αύξηση της παραγωγής.
3. **Μειονέκτημα:** η μεγάλη εξειδίκευση σε μια περιορισμένη δραστηριότητα κάνει την εργασία ανιαρή· όποιος κάνει κάθε μέρα τις ίδιες κινήσεις κουράζεται από τη ρουτίνα.
4. **Ένα παράδειγμα δένει την απάντηση:** σε μια αποθήκη logistics άλλος παραλαμβάνει, άλλος καταχωρεί, άλλος συσκευάζει. Η αποθήκη βγάζει περισσότερες παραγγελίες από ό,τι αν ο καθένας έκανε όλη τη διαδρομή μόνος του, αλλά η βάρδια στη συσκευασία γίνεται μονότονη.

### Παράδειγμα 2: Να χαρακτηρίσεις σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση: (α) η αγορά ενός προϊόντος περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, (β) σκοπός της επιχείρησης είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους, (γ) σκοπός του κράτους είναι να εισπράττει φόρους, (δ) με τη χρήση χρήματος η ανταλλαγή χωρίζεται σε πώληση και αγορά.

1. **(α) Λανθασμένη.** Η αγορά περιλαμβάνει όλα τα μέσα και όλους τους χώρους όπου γίνεται αγοραπωλησία· μια πώληση γίνεται και με ένα τηλεφώνημα.
2. **(β) Σωστή.** Η μεγιστοποίηση του κέρδους είναι ο αντικειμενικός σκοπός της επιχείρησης και ο οδηγός των αποφάσεών της.
3. **(γ) Λανθασμένη.** Οι φόροι είναι **μέσο**. Επιδίωξη του κράτους είναι η οικονομική ευημερία και η κοινωνική ισορροπία.
4. **(δ) Σωστή.** Σε κάθε μεταβίβαση προϊόντος αντιστοιχεί μια αντίθετη μεταβίβαση χρήματος.

   **Το κόλπο αυτών των ερωτήσεων:** διάβασε αν η πρόταση λέει τον **σκοπό** ή ένα **μέσο** για τον σκοπό. Στο (γ) η λέξη «σκοπός» κολλήθηκε σε κάτι που είναι μέσο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση για την **αγορά** είναι σωστή;
   - είναι ο εμπορικός δρόμος μιας πόλης
   - υπάρχει μόνο όπου πουλιούνται υλικά αγαθά
   - περιλαμβάνει όλα τα μέσα με τα οποία γίνεται μια αγοραπωλησία
   - απαιτεί να συναντηθούν αγοραστής και πωλητής στον ίδιο τόπο και χρόνο
2. Το κύριο χαρακτηριστικό του **νοικοκυριού** είναι ότι:
   - αποτελείται πάντα από μια οικογένεια
   - τα μέλη του αποφασίζουν από κοινού για τα οικονομικά
   - έχει πάντα σταθερό μηνιαίο μισθό
   - δεν παίρνει ποτέ επιχειρηματικές αποφάσεις, μόνο καταναλωτικές
3. Ποιος είναι ο αντικειμενικός σκοπός της επιχείρησης κατά το βιβλίο;
   - η μεγιστοποίηση του κέρδους
   - η πώληση στη χαμηλότερη τιμή
   - η απασχόληση όσο περισσότερων εργαζομένων
   - η ικανοποίηση των αναγκών των μελών της
4. Γιατί δημιουργήθηκαν τα εργατικά σωματεία;
   - για να βοηθούν την κυβέρνηση στην οικονομική πολιτική
   - για να οργανώνουν την παραγωγή
   - γιατί ο εργάτης μόνος του δεν έχει δύναμη
   - για να εισπράττουν φόρους από τους εργάτες
5. Ποιο είναι το **μειονέκτημα** του καταμερισμού των έργων;
   - μειώνει την παραγωγή
   - κάνει την εργασία ανιαρή
   - καταργεί τις ανταλλαγές
   - εμποδίζει τις εφευρέσεις
6. Χρήμα είναι:
   - μόνο τα κέρματα και τα χαρτονομίσματα
   - ό,τι έχει αξία σε χρυσό
   - ένας από τους συντελεστές της παραγωγής, όπως το κεφάλαιο
   - ό,τι η κοινωνία αποδέχεται ως γενικό μέσο ανταλλαγής
7. Στο οικονομικό κύκλωμα, προς τα πού ρέουν οι **παραγωγικοί συντελεστές**;
   - από τις επιχειρήσεις προς τα νοικοκυριά
   - από τα νοικοκυριά προς τις επιχειρήσεις
   - από το κράτος προς τις επιχειρήσεις
   - δεν ρέουν· μένουν πάντα στο ίδιο σημείο
8. Ποια συνέπεια της αβεβαιότητας στην οικονομική ζωή αναφέρει το βιβλίο;
   - την ανάπτυξη του κλάδου των ασφαλίσεων
   - την εξαφάνιση των αγορών, αφού κανείς δεν ρισκάρει
   - την πλήρη γνώση των τιμών
   - τη σταθερότητα των μισθών

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζεται το φαινόμενο όπου κάθε άτομο απασχολείται στην παραγωγή ενός μόνο προϊόντος και καταναλώνει πολλά;
2. Μια οικογένεια αποφασίζει να βάζει κάθε μήνα στην άκρη το $10\%$ του εισοδήματός της. Ποια από τις τρεις αποφάσεις του νοικοκυριού πήρε;
3. Σε ποιον κοινωνικό θεσμό αντιστοιχεί κάθε περίπτωση;
   α) Οι οδηγοί των αστικών λεωφορείων διαπραγματεύονται μαζί τη νέα τους σύμβαση.
   β) Μια Ε.Π.Ε. αποφασίζει σε ποια πόλη θα ανοίξει δεύτερο κατάστημα.
   γ) Δύο φοιτητές που μοιράζονται ένα σπίτι αποφασίζουν μαζί τα ψώνια του μήνα.
   δ) Δίνεται επίδομα θέρμανσης στα χαμηλά εισοδήματα.
4. Ένας αγρότης φυτεύει ροδάκινα χωρίς να ξέρει αν θα πέσει χαλάζι. Πουλάει τη σοδειά σε έμπορο, ο οποίος πληρώνει με τραπεζική μεταφορά. Με τα χρήματα ο αγρότης αγοράζει λιπάσματα από άλλη επιχείρηση.
   α) Πάνω σε τι στηρίζει ο αγρότης την απόφαση να φυτέψει;
   β) Ποιος κλάδος βασίζεται στην προσπάθειά του να καλυφθεί από το χαλάζι;
   γ) Σε πόσες πράξεις χωρίστηκε η ανταλλαγή ροδάκινων με λιπάσματα;
   δ) Η πληρωμή του εμπόρου τι ροή είναι, σε σχέση με τα ροδάκινα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/economic-systems
