# Ογκομετρήσεις

> Ποσοτική ανάλυση: πόσο ακριβώς περιέχει ένα δείγμα.

Χημεία, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/titration

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον εξοπλισμό και τα βήματα μιας ογκομέτρησης οξέος με βάση.
- Να υπολογίζεις mol από συγκέντρωση και όγκο, με τη σχέση n = c · V.
- Να βρίσκεις την άγνωστη συγκέντρωση ενός δείγματος από τον όγκο που καταναλώθηκε στο ισοδύναμο σημείο, και για αναλογία mol διαφορετική από 1:1.
- Να διαλέγεις κατάλληλο δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου.

## Πόσο ακριβώς περιέχει

Η ετικέτα του ξιδιού γράφει «οξύτητα $6\%$». Το ελαιόλαδο χαρακτηρίζεται «εξαιρετικό παρθένο» μόνο αν η οξύτητά του δεν ξεπερνά το $0{,}8\%$. Το γάλα που φτάνει στο τυροκομείο ελέγχεται για το αν έχει αρχίσει να ξινίζει. Ένα αποφρακτικό πρέπει να έχει την καυστική σόδα που υπόσχεται.

Σε όλα αυτά η ερώτηση είναι **ποσοτική**: όχι «έχει οξύ;» αλλά «**πόσο** οξύ έχει;». Η πιο συνηθισμένη μέθοδος για να το βρεις είναι η **ογκομέτρηση**.

Η ιδέα είναι απλή. Προσθέτεις σιγά σιγά ένα διάλυμα **γνωστής** συγκέντρωσης (το **πρότυπο διάλυμα**) στο δείγμα, μέχρι να αντιδράσει ακριβώς όλη η ουσία που ψάχνεις. Από τον όγκο που χρειάστηκε βρίσκεις πόσα mol υπήρχαν.

## Ο εξοπλισμός και τα βήματα

- **Σιφώνιο:** μετράει με ακρίβεια τον όγκο του δείγματος, π.χ. $10{,}00$ mL, και τον βάζει σε **κωνική φιάλη**.
- **Δείκτης:** δύο-τρεις σταγόνες μέσα στη φιάλη. Αλλάζει χρώμα όταν τελειώσει η αντίδραση.
- **Προχοΐδα:** ψηλός βαθμονομημένος σωλήνας με στρόφιγγα, γεμάτος με το πρότυπο διάλυμα. Από αυτόν στάζεις στη φιάλη και διαβάζεις πόσο έριξες.

*Ογκομέτρηση στην πράξη: η προχοΐδα στάζει το πρότυπο διάλυμα και η φιάλη ανακινείται συνεχώς. Το ροζ χρώμα είναι η φαινολοφθαλεΐνη, που μόλις άλλαξε: εκεί σταματάς και διαβάζεις τον όγκο.*

Η διαδικασία:

1. Ξεπλένεις την προχοΐδα με λίγο από το πρότυπο διάλυμα και τη γεμίζεις. Σημειώνεις την αρχική ένδειξη.
2. Ανοίγεις τη στρόφιγγα και ανακινείς συνεχώς τη φιάλη.
3. Όταν το χρώμα αρχίζει να αλλάζει τοπικά και να ξαναγυρίζει, πας **σταγόνα σταγόνα**.
4. Σταματάς με την **πρώτη σταγόνα** που αλλάζει μόνιμα το χρώμα. Διαβάζεις την τελική ένδειξη· η διαφορά είναι ο όγκος που καταναλώθηκε.
5. Επαναλαμβάνεις δύο-τρεις φορές και παίρνεις τον μέσο όρο των τιμών που συμφωνούν.

> **Πρόσεχε**
>
> Τη στάθμη στην προχοΐδα τη διαβάζεις με το μάτι **στο ύψος της**, στο κάτω μέρος της καμπύλης επιφάνειας (μηνίσκου). Αν κοιτάς από πάνω ή από κάτω, διαβάζεις λάθος τιμή — και το λάθος περνάει κατευθείαν στο αποτέλεσμα.

## Το ισοδύναμο σημείο

Ο υπολογισμός στηρίζεται σε μία σχέση: τα mol μιας ουσίας σε διάλυμα είναι συγκέντρωση επί όγκο,

$$
n = c \cdot V
$$

με $c$ σε mol/L και $V$ σε **λίτρα**. Π.χ. $20$ mL διαλύματος $0{,}1$ M περιέχουν $0{,}1 \cdot 0{,}020 = 0{,}002$ mol.

**Ισοδύναμο σημείο** είναι η στιγμή που τα mol του προτύπου που πρόσθεσες είναι ακριβώς όσα χρειάζεται η αντίδραση για όλο το δείγμα. Για υδροχλωρικό οξύ με καυστική σόδα,

$$
\text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}
$$

η αναλογία είναι $1$ προς $1$, άρα στο ισοδύναμο σημείο τα mol του οξέος είναι ίσα με τα mol της βάσης: $n_{\text{HCl}} = n_{\text{NaOH}}$.

> **Κλειδί**
>
> Στο ισοδύναμο σημείο τα mol αντιδρούν **με την αναλογία των συντελεστών**. Αν η αναλογία είναι $1:1$:
>
> $$
> c_1 \cdot V_1 = c_2 \cdot V_2
> $$
>
> Αν δεν είναι, πρώτα βρίσκεις τα mol του προτύπου και μετά τα μετατρέπεις με τους συντελεστές. Στο θειικό οξύ, $\text{H}_2\text{SO}_4 + 2\text{NaOH} \rightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}$: κάθε mol οξέος θέλει **δύο** mol βάσης.

## Η καμπύλη και ο δείκτης

Αν μετράς το pH σε κάθε προσθήκη, παίρνεις την **καμπύλη ογκομέτρησης**. Είναι σχεδόν επίπεδη για πολλή ώρα, και κοντά στο ισοδύναμο σημείο πηδάει απότομα: μία-δύο σταγόνες ανεβάζουν το pH κατά πολλές μονάδες. Αυτό το άλμα είναι που κάνει τη μέθοδο ακριβή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το άλμα του pH*

Ο **δείκτης** αλλάζει χρώμα σε μια περιοχή pH. Η στιγμή που αλλάζει λέγεται **τελικό σημείο**, και διαλέγεις δείκτη ώστε το τελικό σημείο να πέφτει μέσα στο άλμα, όσο πιο κοντά στο ισοδύναμο.

| Δείκτης         | Περιοχή αλλαγής    | Χρώματα           | Πότε τον διαλέγεις         |
| --------------- | ------------------ | ----------------- | -------------------------- |
| ηλιανθίνη       | pH $3{,}1$–$4{,}4$ | κόκκινο → κίτρινο | ισχυρό οξύ με ασθενή βάση  |
| φαινολοφθαλεΐνη | pH $8{,}2$–$10$    | άχρωμο → ροζ      | ασθενές οξύ με ισχυρή βάση |

Για ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση το άλμα είναι τόσο μεγάλο, από το $4$ περίπου ως το $10$, που κάνουν και οι δύο.

> **Θυμήσου**
>
> Το ισοδύναμο σημείο έχει pH $7$ **μόνο** για ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση. Αν το οξύ είναι ασθενές, όπως το οξικό του ξιδιού, στο ισοδύναμο σημείο το διάλυμα είναι ήδη βασικό, γι' αυτό θέλει φαινολοφθαλεΐνη. Ο **όγκος** όμως στο ισοδύναμο σημείο δεν εξαρτάται από την ισχύ· τον ορίζουν μόνο τα mol.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: \$20\$ mL διαλύματος \$\text{HCl}\$ άγνωστης συγκέντρωσης ογκομετρούνται με \$\text{NaOH}\$ \$0{,}1\$ M. Στο ισοδύναμο σημείο καταναλώθηκαν \$16\$ mL. Πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος;

1. Mol της βάσης που καταναλώθηκε:

   $n = 0{,}1 \cdot 0{,}016 = 0{,}0016$ mol $\text{NaOH}$
2. Η αναλογία είναι $1:1$, άρα στο δείγμα υπήρχαν $0{,}0016$ mol $\text{HCl}$.
3. Συγκέντρωση: mol διά όγκο του δείγματος,

   $c = \dfrac{0{,}0016}{0{,}020} = 0{,}08$ M
4. **Έλεγχος με τη σύντομη σχέση.** $c \cdot 20 = 0{,}1 \cdot 16$, άρα $c = 0{,}08$ M ✓. Χρειάστηκε λιγότερη βάση από όσο ήταν το δείγμα, άρα το οξύ είναι πιο αραιό από $0{,}1$ M — λογικό.

### Παράδειγμα 2: Σε εργαστήριο ποιοτικού ελέγχου, \$10\$ mL ξιδιού ογκομετρούνται με \$\text{NaOH}\$ \$0{,}5\$ M και καταναλώνουν \$16{,}7\$ mL. Βρες τη συγκέντρωση του οξικού οξέος και την περιεκτικότητα % w/v. Το οξικό οξύ \$\text{CH}\_3\text{COOH}\$ έχει γραμμομοριακή μάζα \$60\$ g/mol.

1. $n_{\text{NaOH}} = 0{,}5 \cdot 0{,}0167 = 0{,}00835$ mol

   Η αντίδραση $\text{CH}_3\text{COOH} + \text{NaOH} \rightarrow \text{CH}_3\text{COONa} + \text{H}_2\text{O}$ είναι $1:1$, άρα και $0{,}00835$ mol οξικού.
2. $c = \dfrac{0{,}00835}{0{,}010} = 0{,}835$ M
3. Σε $100$ mL ξιδιού υπάρχουν $0{,}835 \cdot 0{,}1 = 0{,}0835$ mol, δηλαδή

   $0{,}0835 \cdot 60 \approx 5{,}0$ g οξικού οξέος

   Περιεκτικότητα περίπου $5\%$ w/v. Δείκτης: φαινολοφθαλεΐνη, γιατί το οξικό είναι ασθενές οξύ.

### Παράδειγμα 3: Ένα δείγμα \$10\$ mL αραιωμένου υγρού μπαταρίας (\$\text{H}\_2\text{SO}\_4\$) ογκομετρείται με \$\text{NaOH}\$ \$1\$ M και καταναλώνει \$25\$ mL. Πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος στο δείγμα;

1. $n_{\text{NaOH}} = 1 \cdot 0{,}025 = 0{,}025$ mol
2. Από την $\text{H}_2\text{SO}_4 + 2\text{NaOH} \rightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}$, κάθε mol οξέος θέλει $2$ mol βάσης:

   $n_{\text{H}_2\text{SO}_4} = \dfrac{0{,}025}{2} = 0{,}0125$ mol
3. $c = \dfrac{0{,}0125}{0{,}010} = 1{,}25$ M

   **Η παγίδα:** με τη σχέση $c_1 V_1 = c_2 V_2$ θα έβγαζες $2{,}5$ M, διπλάσιο από το σωστό. Η σύντομη σχέση ισχύει μόνο για αναλογία $1:1$.

## Ερωτήσεις

1. Σε μια ογκομέτρηση, τι περιέχει η προχοΐδα;
   - Το πρότυπο διάλυμα γνωστής συγκέντρωσης
   - Το δείγμα με την άγνωστη συγκέντρωση
   - Τον δείκτη που αλλάζει χρώμα στο τέλος
   - Απιονισμένο νερό για να αραιωθεί το δείγμα
2. Πόσα mol $\text{HCl}$ περιέχουν $50$ mL διαλύματος $0{,}2$ M;
   - $0{,}01$ mol
   - $10$ mol
   - $0{,}004$ mol
   - $0{,}25$ mol
3. Τι είναι το ισοδύναμο σημείο μιας ογκομέτρησης;
   - Τα mol έχουν αντιδράσει ακριβώς με την αναλογία της εξίσωσης
   - Ο όγκος στην προχοΐδα έχει γίνει ίσος με τον όγκο του δείγματος
   - Το pH του διαλύματος στη φιάλη έχει γίνει ακριβώς ίσο με $7$
   - Ο δείκτης έχει μόλις καταναλωθεί εντελώς από την αντίδραση
4. $10$ mL $\text{NaOH}$ ογκομετρούνται με $\text{HCl}$ $0{,}1$ M και καταναλώνουν $20$ mL. Πόση είναι η συγκέντρωση της βάσης;
   - $0{,}2$ M
   - $0{,}05$ M
   - $0{,}1$ M
   - $2$ M
5. Πόσα mol $\text{NaOH}$ χρειάζονται για να εξουδετερωθούν $0{,}01$ mol $\text{H}_2\text{SO}_4$;
   - $0{,}02$ mol
   - $0{,}01$ mol
   - $0{,}005$ mol
   - $0{,}04$ mol
6. Ογκομετρείς ξίδι με καυστική σόδα. Ποιος δείκτης ταιριάζει;
   - Φαινολοφθαλεΐνη
   - Ηλιανθίνη
   - Κανένας, το ξίδι αλλάζει χρώμα μόνο του
   - Οποιοσδήποτε, κάνουν όλοι το ίδιο
7. Πώς διαβάζεις σωστά την ένδειξη της προχοΐδας;
   - Με το μάτι στο ύψος του κάτω μέρους του μηνίσκου
   - Από πάνω, για να βλέπεις όλη την κλίμακα της προχοΐδας
   - Στο πάνω χείλος της επιφάνειας του υγρού
   - Οπουδήποτε, η διαφορά είναι αμελητέα
8. Σε ποια ογκομέτρηση το ισοδύναμο σημείο έχει pH ακριβώς $7$;
   - Υδροχλωρικό οξύ με καυστική σόδα
   - Οξικό οξύ με καυστική σόδα
   - Υδροχλωρικό οξύ με αμμωνία
   - Σε όλες, είναι ο ορισμός του

## Ασκήσεις

1. Από μια προχοΐδα έπεσαν $25$ mL διαλύματος $\text{NaOH}$ $0{,}2$ M. Πόσα mol $\text{NaOH}$ είναι αυτά;
2. Σε ένα εργαστήριο λιπασμάτων, $20$ mL διαλύματος νιτρικού οξέος, $\text{HNO}_3$, ογκομετρούνται με $\text{KOH}$ $0{,}08$ M και καταναλώνουν $12{,}5$ mL. Πόσα γραμμάρια $\text{HNO}_3$ ($63$ g/mol) έχει κάθε λίτρο του διαλύματος;
3. $20$ mL διαλύματος $\text{HCl}$ ογκομετρούνται τέσσερις φορές με $\text{NaOH}$ $0{,}1$ M. Οι όγκοι στο τελικό σημείο είναι $15{,}2$, $15{,}0$, $16{,}3$ και $15{,}1$ mL. Ποιον όγκο κρατάς, και πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος;
4. Ένα πυκνό αποφρακτικό είναι διάλυμα $\text{NaOH}$ ($40$ g/mol). Παίρνεις $10$ mL με σιφώνιο και τα αραιώνεις με νερό σε ογκομετρική φιάλη ως τα $250$ mL. Από το αραιωμένο, $25$ mL ογκομετρούνται με $\text{HCl}$ $0{,}5$ M και καταναλώνουν $12$ mL.
   α) Πόση είναι η συγκέντρωση του $\text{NaOH}$ στο αραιωμένο διάλυμα;
   β) Πόση είναι η συγκέντρωση στο προϊόν όπως πωλείται;
   γ) Πόση είναι η περιεκτικότητα % w/v του προϊόντος;
5. Σε ένα συνεργείο βρέθηκε μπιτόνι που γράφει μόνο «οξύ $0{,}5$ M». Ξέρεις ότι είναι είτε $\text{HCl}$ είτε $\text{H}_2\text{SO}_4$. Ογκομετρείς $10$ mL με $\text{NaOH}$ $0{,}5$ M και καταναλώνεις $20$ mL.
   α) Ποιο οξύ είναι;
   β) Αν το είχες θεωρήσει $\text{HCl}$ χωρίς να ελέγξεις την ετικέτα, τι συγκέντρωση θα έβγαζες;
6. Ένα εργοστάσιο ασβέστη ελέγχει την καθαρότητα του ασβεστόλιθου. Ο ασβεστόλιθος δεν διαλύεται στο νερό, οπότε δεν ογκομετρείται απευθείας. Διαλύεται $1{,}00$ g δείγματος σε $50$ mL $\text{HCl}$ $0{,}5$ M, που είναι περίσσεια: $\text{CaCO}_3 + 2\text{HCl} \rightarrow \text{CaCl}_2 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$. Το οξύ που περίσσεψε ογκομετρείται με $\text{NaOH}$ $0{,}5$ M και καταναλώνει $14$ mL. Οι προσμείξεις δεν αντιδρούν, και το $\text{CaCO}_3$ έχει $100$ g/mol.
   α) Πόσα mol $\text{HCl}$ περίσσεψαν;
   β) Πόσα mol $\text{HCl}$ αντέδρασαν με τον ασβεστόλιθο;
   γ) Ποια είναι η καθαρότητα του δείγματος σε $\text{CaCO}_3$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/titration
