# Υλικά και εφαρμογές

> Επιλογή υλικού με βάση τη χημική του συμπεριφορά.

Χημεία, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/materials

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς το προστατευτικό στρώμα οξειδίου κάνει τον ανοξείδωτο χάλυβα και το αλουμίνιο ανθεκτικά.
- Να εξηγείς γιατί το σκυρόδεμα προστατεύει τον οπλισμό και πώς η ενανθράκωση τον εκθέτει, και να εκτιμάς το βάθος της με τη σχέση της τετραγωνικής ρίζας.
- Να συγκρίνεις μέταλλα, κεραμικά και πολυμερή ως προς τη χημική τους αντοχή σε οξέα, βάσεις, διαλύτες και θερμοκρασία.
- Να διαλέγεις υλικό για μια χρήση με κριτήριο τη χημική του συμπεριφορά, και να ισοσταθμίζεις την αντίδραση του αλουμινίου με βάση.

## Το υλικό το διαλέγει η χημεία του

Όταν διαλέγεις υλικό για μια δουλειά, κοιτάς πρώτα την αντοχή, το βάρος, την τιμή. Όμως πολλές αστοχίες δεν έρχονται από φορτίο που δεν άντεξε· έρχονται από μια **χημική αντίδραση** που κανείς δεν πρόβλεψε. Η βίδα που έφαγε το προφίλ, ο οπλισμός που σκούριασε μέσα στην πλάκα, το πλαστικό δοχείο που μαλάκωσε με τον διαλύτη, ο σωλήνας που στράβωσε με το ζεστό νερό.

Οι ερωτήσεις που κάνεις λοιπόν είναι χημικές:

- Με τι θα έρθει σε επαφή; Νερό, αλάτι, οξύ, βάση, διαλύτης, τρόφιμο;
- Σε τι θερμοκρασία θα δουλεύει;
- Θα το βλέπει ο ήλιος;
- Θα ακουμπά άλλο μέταλλο;

## Μέταλλα που προστατεύονται μόνα τους

Ο κοινός χάλυβας (σίδηρος με λίγο άνθρακα) είναι φθηνός και πολύ ανθεκτικός, αλλά σκουριάζει. Η σκουριά είναι πορώδης και ξεφλουδίζει, οπότε δεν σταματά τη διάβρωση· κάθε φορά εκτίθεται καινούργιος σίδηρος.

Κάποια μέταλλα κάνουν το αντίθετο: σχηματίζουν ένα **λεπτό, συμπαγές στρώμα οξειδίου** που κολλάει πάνω τους και σταματά την περαιτέρω αντίδραση. Αυτό λέγεται **παθητικοποίηση**.

- **Ανοξείδωτος χάλυβας:** κράμα σιδήρου με τουλάχιστον $10{,}5\%$ περίπου χρώμιο. Το χρώμιο σχηματίζει αόρατο στρώμα $\text{Cr}_2\text{O}_3$. Αν γρατζουνιστεί, το στρώμα **ξαναφτιάχνεται** μόνο του με το οξυγόνο του αέρα. Ο τύπος $304$ (περίπου $18\%$ χρώμιο, $8\%$ νικέλιο) είναι ο συνηθισμένος της κουζίνας· ο $316$, με λίγο μολυβδαίνιο, αντέχει καλύτερα το αλάτι της θάλασσας.
- **Αλουμίνιο:** είναι δραστικό μέταλλο, αλλά καλύπτεται αμέσως από στρώμα $\text{Al}_2\text{O}_3$. Με την **ανοδίωση**, μια ηλεκτρόλυση όπου το αλουμίνιο γίνεται άνοδος, το στρώμα αυτό γίνεται παχύτερο και μπορεί να βαφτεί.
- **Χαλκός:** στον αέρα σχηματίζει την πράσινη **πατίνα**, βασικά άλατα του χαλκού, που προστατεύουν το μέταλλο από κάτω.

> **Κλειδί**
>
> Η αντοχή ενός μετάλλου στη διάβρωση δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο δραστικό είναι, αλλά και από **το οξείδιο που φτιάχνει**. Το αλουμίνιο είναι πολύ δραστικότερο από τον σίδηρο, κι όμως ένα αλουμινένιο κούφωμα κρατάει δεκαετίες χωρίς βαφή, ενώ μια σιδερένια πόρτα σκουριάζει σε λίγα χρόνια.
>
> Το προστατευτικό στρώμα όμως έχει όρια. Το **αλάτι** (ιόντα χλωρίου) το τρυπάει τοπικά, και οι **ισχυρές βάσεις** διαλύουν το οξείδιο του αλουμινίου.

Τα **κράματα** φτιάχνονται ακριβώς για να διορθώσουν αδυναμίες. Ο **ορείχαλκος** (χαλκός με ψευδάργυρο) είναι σκληρότερος από τον χαλκό και δουλεύεται εύκολα, γι' αυτό τα ρακόρ και οι βάνες. Ο **μπρούντζος** (χαλκός με κασσίτερο) αντέχει στη θάλασσα, γι' αυτό οι παλιές προπέλες και εξαρτήματα πλοίων.

## Σκυρόδεμα: μια βάση που προστατεύει τον σίδηρο

Το τσιμέντο, όταν ενυδατώνεται, παράγει μεταξύ άλλων **υδροξείδιο του ασβεστίου**, $\text{Ca(OH)}_2$. Γι' αυτό το νωπό κονίαμα καίει τα χέρια, και γι' αυτό το νερό μέσα στους πόρους του σκυροδέματος έχει pH περίπου $12{,}5$–$13$.

Σε τόσο βασικό περιβάλλον ο χάλυβας του οπλισμού **παθητικοποιείται**: καλύπτεται από λεπτό προστατευτικό στρώμα και δεν σκουριάζει. Το σκυρόδεμα δεν είναι μόνο καλούπι για τον σίδηρο· είναι και η χημική του προστασία.

Με τα χρόνια όμως το $\text{CO}_2$ του αέρα μπαίνει από την επιφάνεια και αντιδρά με τη βάση:

$$
\text{Ca(OH)}_2 + \text{CO}_2 \rightarrow \text{CaCO}_3 + \text{H}_2\text{O}
$$

Αυτή είναι η **ενανθράκωση**. Εκεί που έφτασε, το pH πέφτει κάτω από $9$ περίπου και η προστασία χάνεται. Όταν το μέτωπό της φτάσει στον οπλισμό, ο σίδηρος αρχίζει να σκουριάζει. Η σκουριά πιάνει **μεγαλύτερο όγκο** από τον σίδηρο, σπρώχνει το σκυρόδεμα από μέσα, και η επικάλυψη ρηγματώνεται και πέφτει.

Το βάθος της ενανθράκωσης μεγαλώνει περίπου με την **τετραγωνική ρίζα** του χρόνου:

$$
d = k \cdot \sqrt{t}
$$

με $d$ σε mm, $t$ σε έτη και $k$ έναν συντελεστή που εξαρτάται από την ποιότητα του σκυροδέματος — για συνηθισμένο σκυρόδεμα λίγα mm/√έτος. Γι' αυτό οι κανονισμοί ζητούν ελάχιστη **επικάλυψη** του οπλισμού, και καλό, πυκνό σκυρόδεμα με μικρό $k$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το βάθος ενανθράκωσης το ελέγχει ο μηχανικός με **φαινολοφθαλεΐνη**, τον δείκτη της ογκομέτρησης: ψεκάζει μια φρέσκια σπασμένη επιφάνεια. Όπου το σκυρόδεμα είναι ακόμα βασικό γίνεται **ροζ**· όπου έχει ενανθρακωθεί μένει άχρωμο. Η απόσταση από την επιφάνεια ως το ροζ είναι το βάθος.
>
> Τα **χλωριόντα** — από θαλασσινή άμμο, αλάτι αποπαγοποίησης ή θαλάσσιο αέρα — καταστρέφουν την προστασία του οπλισμού ακόμα και σε υψηλό pH. Γι' αυτό η άμμος της θάλασσας δεν μπαίνει ποτέ άπλυτη σε σκυρόδεμα.

> **Θυμήσου**
>
> Το αλουμίνιο **δεν** θέλει επαφή με νωπό τσιμέντο ή ασβεστοκονίαμα: η βάση διαλύει το οξείδιό του και το μέταλλο αντιδρά βγάζοντας υδρογόνο. Γι' αυτό τα αλουμινένια κουφώματα προστατεύονται με ταινία πριν από τα σοβατίσματα, και όποια πιτσιλιά πέσει πάνω τους καθαρίζεται αμέσως.

## Πολυμερή: τα πλαστικά

Τα πλαστικά είναι μεγάλα μόρια από χιλιάδες επαναλαμβανόμενες μονάδες, τα **πολυμερή**. Χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες:

- **Θερμοπλαστικά** (PE, PP, PVC, PET): μαλακώνουν με τη θέρμανση και ξαναπλάθονται. Ανακυκλώνονται λιώνοντας.
- **Θερμοσκληρυνόμενα** (εποξικές ρητίνες, πολυεστέρες των fiberglass): μετά τη σκλήρυνση δεν μαλακώνουν· σε υψηλή θερμοκρασία απανθρακώνονται.

Η χημική τους συμπεριφορά είναι πολύ διαφορετική από των μετάλλων:

| Υλικό                                   | Αντέχει                                      | Δεν αντέχει                                                | Πού το βλέπεις                                 |
| --------------------------------------- | -------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| πολυαιθυλένιο (PE), πολυπροπυλένιο (PP) | οξέα και βάσεις, αλάτι                       | πολλούς οργανικούς διαλύτες, τον ήλιο χωρίς σταθεροποιητές | δεξαμενές χημικών, μπιτόνια, σωλήνες άρδευσης  |
| PVC                                     | οξέα, βάσεις, νερό                           | θερμοκρασίες πάνω από $60$ °C περίπου                      | αποχετεύσεις, ηλεκτρολογικοί σωλήνες           |
| PTFE (τεφλόν)                           | σχεδόν κάθε χημικό, ως τους $250$ °C περίπου | —                                                          | στεγανοποιητική ταινία υδραυλικών, επικαλύψεις |
| γυαλί                                   | σχεδόν όλα τα οξέα                           | υδροφθορικό οξύ, ζεστές πυκνές βάσεις                      | εργαστηριακά σκεύη, φιάλες αντιδραστηρίων      |

Τα μέταλλα και τα πλαστικά αποτυγχάνουν με αντίθετο τρόπο. Ένα μέταλλο το «τρώει» ένα οξύ ή το αλάτι· ένα πλαστικό αντέχει το οξύ, αλλά μπορεί να το διογκώσει ή να το διαλύσει ένας διαλύτης, να το σπάσει ο ήλιος, να το μαλακώσει η ζέστη. Και όταν καίγεται, το PVC βγάζει **υδροχλώριο**, τοξικό και διαβρωτικό αέριο — ένας λόγος που σε χώρους με πολύ κόσμο ζητούνται καλώδια χωρίς αλογόνα.

Δοκίμασε να διαλέξεις υλικό για πέντε δουλειές:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο υλικό για ποια δουλειά;*

## Σύνθετα υλικά

Όταν κανένα υλικό δεν τα κάνει όλα, τα συνδυάζεις. Στο **σύνθετο υλικό** το ένα δίνει την αντοχή και το άλλο τα κρατά μαζί και τα προστατεύει:

- **Οπλισμένο σκυρόδεμα:** ο χάλυβας αντέχει τον εφελκυσμό, το σκυρόδεμα τη θλίψη — και τον προστατεύει χημικά.
- **Fiberglass (πολυεστέρας με ίνες γυαλιού):** σκάφη, δεξαμενές, δοχεία χημικών. Δεν σκουριάζει, αντέχει τη θάλασσα και πολλά χημικά.
- **Ανθρακονήματα:** πολύ ελαφριά και ανθεκτικά, για ποδήλατα, πτερύγια ανεμογεννητριών και ενισχύσεις κτιρίων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια πλάκα έχει επικάλυψη οπλισμού \$30\$ mm και συντελεστή ενανθράκωσης \$k = 4\$ mm/√έτος. Σε πόσα χρόνια περίπου θα φτάσει η ενανθράκωση στον οπλισμό;

1. Θέλεις $d = 30$ mm στη σχέση $d = k \cdot \sqrt{t}$:

   $30 = 4 \cdot \sqrt{t}$
2. $\sqrt{t} = \dfrac{30}{4} = 7{,}5$
3. $t = 7{,}5^2 = 56{,}25$, δηλαδή περίπου $56$ χρόνια.
4. **Τι σημαίνει.** Αν η επικάλυψη ήταν μόλις $15$ mm — μισή — ο χρόνος θα έπεφτε στο **ένα τέταρτο**: $(15 : 4)^2 \approx 14$ χρόνια. Λίγα χιλιοστά παραπάνω επικάλυψη αγοράζουν δεκαετίες, γιατί ο χρόνος πάει με το τετράγωνο του βάθους.

### Παράδειγμα 2: Πιτσιλιά από ασβεστοκονίαμα έμεινε πάνω σε αλουμινένιο κούφωμα και εμφανίστηκαν φυσαλίδες. Ισοστάθμισε την \$\text{Al} + \text{Ca(OH)}\_2 + \text{H}\_2\text{O} \rightarrow \text{Ca}\[\text{Al(OH)}\_4]\_2 + \text{H}\_2\$ και πες ποιο αέριο βγαίνει.

1. **Αλουμίνιο και ασβέστιο.** Δεξιά υπάρχουν $2$ Al και $1$ Ca, άρα $2\text{Al}$ και $1\,\text{Ca(OH)}_2$.
2. **Οξυγόνο.** Δεξιά $2 \cdot 4 = 8$. Αριστερά το $\text{Ca(OH)}_2$ δίνει $2$, άρα το νερό πρέπει να δώσει $6$: $6\text{H}_2\text{O}$.
3. **Υδρογόνο.** Αριστερά $2 + 12 = 14$. Δεξιά, μέσα στο άλας, $2 \cdot 4 = 8$, άρα μένουν $6$ άτομα, δηλαδή $3\text{H}_2$:

   $2\text{Al} + \text{Ca(OH)}_2 + 6\text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{Ca}[\text{Al(OH)}_4]_2 + 3\text{H}_2$
4. Οι φυσαλίδες είναι **υδρογόνο**. Η επιφάνεια του αλουμινίου έχει διαβρωθεί και θα μείνει θαμπή· η ζημιά περιορίζεται μόνο αν το κονίαμα καθαριστεί αμέσως.

### Παράδειγμα 3: Ένα τουρσάδικο θέλει δοχεία για ξίδι. Οι επιλογές είναι αλουμίνιο, γαλβανισμένος χάλυβας, ανοξείδωτος χάλυβας και πολυαιθυλένιο τροφίμων. Ποια αποκλείονται και γιατί;

1. Το ξίδι είναι **οξύ** (οξικό) και μάλιστα θα μείνει μέσα για μήνες. Αποκλείεις ό,τι αντιδρά με οξέα.
2. **Γαλβανισμένος χάλυβας: όχι.** Ο ψευδάργυρος είναι πριν από το υδρογόνο στη σειρά δραστικότητας και διαλύεται στο οξύ:

   $\text{Zn} + 2\text{CH}_3\text{COOH} \rightarrow \text{Zn(CH}_3\text{COO)}_2 + \text{H}_2$

   Τα άλατα ψευδαργύρου περνούν στο τρόφιμο, που δεν επιτρέπεται.
3. **Αλουμίνιο: όχι.** Το λεπτό οξείδιο δεν αντέχει μήνες σε όξινο και αλμυρό περιβάλλον.
4. **Μένουν ο ανοξείδωτος χάλυβας και το πολυαιθυλένιο τροφίμων**, που δεν αντιδρούν με το ξίδι. Ο ανοξείδωτος είναι ακριβότερος αλλά αντέχει το ζεστό πλύσιμο· το πλαστικό είναι φθηνό και ελαφρύ.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο ανοξείδωτος χάλυβας δεν σκουριάζει όπως ο κοινός;
   - Το χρώμιο φτιάχνει λεπτό οξείδιο που τον προστατεύει
   - Δεν περιέχει καθόλου σίδηρο, είναι εντελώς άλλο μέταλλο
   - Βάφεται στο εργοστάσιο με αόρατο βερνίκι
   - Είναι πιο δραστικός από τον κοινό χάλυβα
2. Το αλουμίνιο είναι δραστικότερο από τον σίδηρο. Γιατί τότε ένα αλουμινένιο κούφωμα κρατάει δεκαετίες;
   - Καλύπτεται με συμπαγές οξείδιο που σταματά τη διάβρωση
   - Το αλουμίνιο δεν αντιδρά ποτέ με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας
   - Τα κουφώματα έχουν πάντα μέσα σιδερένιο πυρήνα
   - Η βροχή ξεπλένει τη σκουριά πριν κάνει ζημιά
3. Γιατί ο οπλισμός δεν σκουριάζει μέσα σε καινούργιο σκυρόδεμα;
   - Το βασικό περιβάλλον του σκυροδέματος τον παθητικοποιεί
   - Το σκυρόδεμα δεν αφήνει καθόλου νερό να φτάσει ως εκεί
   - Ο χάλυβας του οπλισμού είναι πάντα γαλβανισμένος
   - Το τσιμέντο λειτουργεί σαν ανόδιο θυσίας για τον σίδηρο
4. Τι είναι η ενανθράκωση του σκυροδέματος;
   - Αντίδραση του $\text{CO}_2$ με το $\text{Ca(OH)}_2$, που ρίχνει το pH
   - Η σκλήρυνση του τσιμέντου τις πρώτες μέρες μετά τη σκυροδέτηση
   - Η προσθήκη άνθρακα στον χάλυβα για να γίνει σκληρότερος
   - Το μαύρισμα της επιφάνειας από την αιθάλη των καυσαερίων
5. Με $d = k \cdot \sqrt{t}$, αν διπλασιάσεις την επικάλυψη του οπλισμού, πόσο περισσότερο αργεί η ενανθράκωση να φτάσει σε αυτόν;
   - Τέσσερις φορές
   - Δύο φορές
   - Μισό χρόνο
   - Οκτώ φορές
6. Ποιο υλικό ταιριάζει για δοχείο αποθήκευσης αραιού υδροχλωρικού οξέος;
   - Πολυαιθυλένιο
   - Γαλβανισμένος χάλυβας
   - Αλουμίνιο
   - Ανοξείδωτος χάλυβας
7. Ένας υδραυλικός θέλει σωλήνα για το ζεστό νερό από έναν ηλιακό θερμοσίφωνα, που φτάνει τους $80$ °C. Γιατί όχι σωλήνα αποχέτευσης από PVC;
   - Το PVC μαλακώνει πάνω από τους $60$ °C περίπου
   - Το PVC σκουριάζει όταν ζεσταθεί πάνω από τους $70$ °C
   - Το ζεστό νερό είναι οξύ και διαλύει το PVC σε λίγες μέρες
   - Το PVC άγει τη θερμότητα πολύ καλά και καίει όποιον το πιάσει
8. Γιατί τα αλουμινένια κουφώματα σκεπάζονται με ταινία πριν από τα σοβατίσματα;
   - Το βασικό κονίαμα διαλύει το οξείδιο του αλουμινίου
   - Το κονίαμα είναι όξινο και σκουριάζει το αλουμίνιο
   - Μόνο για να μη λερωθούν με σοβά και χρειαστούν πλύσιμο
   - Το τσιμέντο κάνει το αλουμίνιο μαγνητικό

## Ασκήσεις

1. Ποιο μέταλλο, και σε ποιο ελάχιστο ποσοστό περίπου, κάνει τον χάλυβα ανοξείδωτο;
2. Μια πιτσιλιά ασβεστοκονιάματος έμεινε πάνω σε αλουμινένιο κούφωμα και «έφαγε» $0{,}054$ g αλουμινίου: $2\text{Al} + \text{Ca(OH)}_2 + 6\text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{Ca}[\text{Al(OH)}_4]_2 + 3\text{H}_2$. Πόσα mL υδρογόνου βγήκαν, σε κανονικές συνθήκες; Δίνονται $M_{\text{Al}} = 27$ g/mol και $22{,}4$ L/mol.
3. Με την ενανθράκωση, το σκυρόδεμα ξαναπαίρνει $\text{CO}_2$ από τον αέρα. Πόσο $\text{CO}_2$ δεσμεύει $1$ kg υδροξειδίου του ασβεστίου, $\text{Ca(OH)}_2$ ($74$ g/mol), όταν ενανθρακωθεί όλο;
4. Σε μια κολόνα $16$ ετών, ο μηχανικός ψεκάζει φαινολοφθαλεΐνη και βρίσκει ενανθράκωση σε βάθος $12$ mm. Η επικάλυψη του οπλισμού είναι $20$ mm.
   α) Πόσος είναι ο συντελεστής ενανθράκωσης $k$ του σκυροδέματος;
   β) Πόσα χρόνια μετά την κατασκευή φτάνει η ενανθράκωση στον οπλισμό;
   γ) Ο κανονισμός θέλει ο οπλισμός να μένει προστατευμένος τουλάχιστον $50$ χρόνια. Πόση επικάλυψη έπρεπε να έχει, με αυτό το σκυρόδεμα;
5. Σε ένα παραθαλάσσιο σπίτι, ένα κούφωμα αλουμινίου βιδώθηκε με γυμνές χαλύβδινες βίδες, και κατά το σοβάτισμα πιτσιλίστηκε με ασβεστοκονίαμα που δεν καθαρίστηκε.
   α) Γύρω από τις βίδες, ποιο μέταλλο θα διαβρωθεί;
   β) Το αλουμίνιο αντέχει χρόνια στη βροχή. Γιατί το καταστρέφει η πιτσιλιά κονιάματος;
   γ) Τι κάνει χειρότερα και τα δύο, κοντά στη θάλασσα;
6. Σε ένα κτίριο πάρθηκαν πυρήνες σκυροδέματος σε διαφορετικές ηλικίες. Η ενανθράκωση μετρήθηκε $6$ mm στα $4$ χρόνια, $12$ mm στα $16$ χρόνια και $18$ mm στα $36$ χρόνια. Η επικάλυψη του οπλισμού είναι $30$ mm.
   α) Ταιριάζουν οι μετρήσεις με τον νόμο $d = k\sqrt{t}$; Με ποιο $k$;
   β) Πόσα χρόνια μετά την κατασκευή φτάνει η ενανθράκωση στον οπλισμό;
   γ) Ένας συνάδελφος πήρε μόνο τις δύο πρώτες μετρήσεις και τις προέκτεινε σαν ευθεία, με σταθερή αύξηση ανά χρόνο. Πότε βρίσκει ότι φτάνει στον οπλισμό; Είναι αισιόδοξος ή απαισιόδοξος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/materials
