# Χημική κινητική

> Ταχύτητα αντίδρασης, καταλύτες και θερμοκρασία.

Χημεία, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/kinetics

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις τη μέση ταχύτητα μιας αντίδρασης από μεταβολή συγκέντρωσης ή όγκου αερίου.
- Να συνδέεις τους ρυθμούς των ουσιών μιας αντίδρασης μέσω των συντελεστών της.
- Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων πώς δρουν η συγκέντρωση, η επιφάνεια επαφής, η θερμοκρασία και ο καταλύτης.
- Να εκτιμάς πόσο αλλάζει ο χρόνος μιας αντίδρασης με τη θερμοκρασία, με τον εμπειρικό κανόνα των 10 °C.

## Πόσο γρήγορα γίνεται μια αντίδραση

Ο σίδηρος σκουριάζει σε μήνες. Το ίδιο σίδερο σε μορφή ρινισμάτων καίγεται σε δευτερόλεπτα μέσα σε φλόγα. Η εποξική κόλλα πήζει σε μισή ώρα το καλοκαίρι και σε δύο ώρες τον χειμώνα. Το γάλα κρατάει μέρες στο ψυγείο και ξινίζει σε λίγες ώρες στον πάγκο.

Η **χημική κινητική** μελετά ακριβώς αυτό: **πόσο γρήγορα** γίνεται μια αντίδραση, και τι μπορείς να κάνεις για να την επιταχύνεις ή να την καθυστερήσεις. Δεν ρωτάει αν θα γίνει ή πόση ενέργεια θα βγάλει· ρωτάει πόσο χρόνο θα πάρει.

Στη δουλειά αυτό έχει τιμή: ο χρόνος πήξης ενός κονιάματος, η διάρκεια ζωής ενός τροφίμου, ο χρόνος που αντέχει ένα φάρμακο, η ταχύτητα με την οποία ένας αντιδραστήρας βγάζει προϊόν.

## Η ταχύτητα σε αριθμούς

Για να μετρήσεις ταχύτητα, χρειάζεσαι κάτι που αλλάζει με τον χρόνο. Στα διαλύματα αυτό είναι η **συγκέντρωση** $c$, σε mol/L (γράφεται και M): πόσα mol ουσίας υπάρχουν σε κάθε λίτρο.

Η **μέση ταχύτητα** μιας αντίδρασης είναι η μεταβολή της συγκέντρωσης σε ένα χρονικό διάστημα, διαιρεμένη με το διάστημα:

$$
v = \frac{\Delta c}{\Delta t}
$$

σε M/s ή M/min. Για ένα **αντιδρών**, η συγκέντρωση μειώνεται και το $\Delta c$ βγαίνει αρνητικό· παίρνουμε την απόλυτη τιμή, ώστε η ταχύτητα να είναι πάντα θετικός αριθμός.

Όταν βγαίνει αέριο, συχνά είναι πιο εύκολο να μετρήσεις **όγκο**: πόσα mL αερίου μάζεψε η σύριγγα ή ο ογκομετρικός σωλήνας σε κάθε δευτερόλεπτο. Τότε η ταχύτητα βγαίνει σε mL/s.

> **Κλειδί**
>
> Σε μία αντίδραση, κάθε ουσία αλλάζει με **δικό της ρυθμό**, ανάλογο με τον συντελεστή της. Στη διάσπαση του υπεροξειδίου του υδρογόνου (οξυζενέ)
>
> $$
> 2\text{H}_2\text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O} + \text{O}_2
> $$
>
> για κάθε $2$ mol $\text{H}_2\text{O}_2$ που χάνονται βγαίνει $1$ mol $\text{O}_2$. Άρα το οξυγόνο παράγεται με τον **μισό** ρυθμό από αυτόν που καταναλώνεται το $\text{H}_2\text{O}_2$.
>
> Για να μιλήσεις για **μία** ταχύτητα της αντίδρασης, διαιρείς τον ρυθμό κάθε ουσίας με τον συντελεστή της. Τότε όλες δίνουν τον ίδιο αριθμό.

Η ταχύτητα **δεν μένει σταθερή**. Στην αρχή τα αντιδρώντα είναι πολλά και η αντίδραση τρέχει· όσο καταναλώνονται, επιβραδύνεται. Γι' αυτό μια σύριγγα που μαζεύει αέριο γεμίζει γρήγορα στα πρώτα δευτερόλεπτα και μετά όλο και πιο αργά.

## Γιατί κάποιες συγκρούσεις «πιάνουν»

Για να αντιδράσουν δύο σωματίδια πρέπει να **συγκρουστούν**. Δεν φτάνει όμως αυτό. Μια σύγκρουση είναι **αποτελεσματική**, δηλαδή δίνει προϊόν, μόνο αν:

1. τα σωματίδια έχουν αρκετή κινητική ενέργεια, τουλάχιστον όση η **ενέργεια ενεργοποίησης** $E_a$ — το «φράγμα» που πρέπει να ξεπεραστεί για να σπάσουν οι παλιοί δεσμοί,
2. συγκρούονται με τον **σωστό προσανατολισμό**, ώστε να πλησιάσουν τα άτομα που πρέπει να ενωθούν.

Αυτή είναι η **θεωρία των συγκρούσεων**. Κάθε τρόπος να αλλάξεις την ταχύτητα κάνει ένα από δύο πράγματα: αυξάνει τις συγκρούσεις στο δευτερόλεπτο, ή αυξάνει το ποσοστό τους που πετυχαίνει.

## Οι παράγοντες που αλλάζουν την ταχύτητα

| Παράγοντας                          | Τι κάνει                                                                            | Στην πράξη                                                   |
| ----------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| **Συγκέντρωση** (ή πίεση στα αέρια) | περισσότερα σωματίδια στον ίδιο όγκο, περισσότερες συγκρούσεις                      | το πυκνό αφαλατικό δουλεύει γρηγορότερα από το αραιό         |
| **Επιφάνεια επαφής**                | ένα στερεό αντιδρά μόνο στην επιφάνειά του· τρίμμα ή σκόνη εκθέτει πολύ περισσότερη | η σκόνη αλευριού σε σιλό μπορεί να εκραγεί                   |
| **Θερμοκρασία**                     | πιο γρήγορα σωματίδια, και πολύ περισσότερα πάνω από το φράγμα                      | ψυγείο για τα τρόφιμα, θερμή σκλήρυνση για τις βαφές φούρνου |
| **Καταλύτης**                       | χαμηλότερο φράγμα, άρα περισσότερες συγκρούσεις πετυχαίνουν                         | καταλυτικός μετατροπέας αυτοκινήτου, ένζυμα                  |

> **Πρόσεχε**
>
> Η θερμοκρασία είναι ο πιο ισχυρός παράγοντας. Ένας **εμπειρικός κανόνας** λέει ότι για πολλές αντιδράσεις κοντά στη θερμοκρασία δωματίου, κάθε $10$ °C περίπου **διπλασιάζουν** την ταχύτητα — και κάθε $10$ °C λιγότερα τη μισούν.
>
> Είναι κανόνας για εκτίμηση, όχι νόμος. Μερικές αντιδράσεις επιταχύνονται περισσότερο, άλλες λιγότερο. Γι' αυτό οι κατασκευαστές κολλών, βερνικιών και κονιαμάτων δίνουν **πίνακα** με τον χρόνο ανά θερμοκρασία, και αυτόν ακολουθείς όταν υπάρχει.

Το ψυγείο, η κατάψυξη, η αποθήκευση φαρμάκων «σε δροσερό μέρος» είναι όλα εφαρμογές του ίδιου πράγματος: σε χαμηλή θερμοκρασία οι αντιδράσεις που χαλάνε ένα προϊόν γίνονται πιο αργά. Αντίστροφα, ο αποστειρωτής (autoclave) του οδοντιατρείου δουλεύει στους $121$ °C και όχι στους $100$ °C ακριβώς για να καταστρέφει τους μικροοργανισμούς πολύ γρηγορότερα.

## Ο καταλύτης

**Καταλύτης** είναι ουσία που αυξάνει την ταχύτητα μιας αντίδρασης και βγαίνει στο τέλος **αμετάβλητη**. Δεν καταναλώνεται· γι' αυτό λίγος καταλύτης δουλεύει για πολύ καιρό.

Το κάνει ανοίγοντας **άλλο δρόμο** για την αντίδραση, με χαμηλότερη ενέργεια ενεργοποίησης. Δες το στο διάγραμμα:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο ίδιος προορισμός, χαμηλότερος λόφος*

Καταλύτες βρίσκεις παντού:

- **Καταλυτικός μετατροπέας** αυτοκινήτου: λεπτό στρώμα πλατίνας, παλλαδίου και ροδίου πάνω σε κεραμική κηρήθρα μετατρέπει το $\text{CO}$ σε $\text{CO}_2$ και τα οξείδια του αζώτου σε $\text{N}_2$. Ο μόλυβδος της παλιάς βενζίνης κάθεται πάνω στο μέταλλο και τον «δηλητηριάζει», γι' αυτό τα αυτοκίνητα με καταλύτη θέλουν αμόλυβδη.
- **Ένζυμα**: οι καταλύτες των οργανισμών. Η ζύμη της μαγιάς, τα ένζυμα στα απορρυπαντικά που διασπούν λεκέδες από πρωτεΐνες, η πυτιά που πήζει το γάλα στο τυροκομείο.
- **Βιομηχανία**: σίδηρος για την αμμωνία των λιπασμάτων, νικέλιο για τη σκλήρυνση των φυτικών λιπών, οξείδιο του βαναδίου για το θειικό οξύ.

> **Θυμήσου**
>
> Ο καταλύτης:
>
> - **αυξάνει** την ταχύτητα, γιατί χαμηλώνει την ενέργεια ενεργοποίησης,
> - **δεν** καταναλώνεται,
> - **δεν** αλλάζει τη θερμότητα που ελευθερώνει ή απορροφά η αντίδραση,
> - **δεν** αυξάνει την ποσότητα προϊόντος που θα πάρεις στο τέλος — σε φέρνει εκεί πιο γρήγορα.

Υπάρχουν και ουσίες που κάνουν το αντίθετο, οι **επιβραδυντές** (αναστολείς): τα αντιοξειδωτικά στα τρόφιμα και στα λάδια μηχανής, οι αναστολείς διάβρωσης στο αντιψυκτικό του ψυγείου. Δεν σταματούν την αντίδραση· την κάνουν τόσο αργή που δεν σε ενοχλεί για όσο ζει το προϊόν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα διάλυμα οξυζενέ, η συγκέντρωση του \$\text{H}\_2\text{O}\_2\$ πέφτει από \$0{,}80\$ M σε \$0{,}50\$ M μέσα σε \$120\$ s. Βρες τη μέση ταχύτητα κατανάλωσης του \$\text{H}\_2\text{O}\_2\$ και τη μέση ταχύτητα παραγωγής του \$\text{O}\_2\$.

1. Η μεταβολή της συγκέντρωσης είναι $0{,}50 - 0{,}80 = -0{,}30$ M. Το μείον λέει απλώς ότι είναι αντιδρών· κρατάμε $0{,}30$ M.
2. $v_{\text{H}_2\text{O}_2} = \dfrac{0{,}30}{120} = 0{,}0025$ M/s
3. Από την εξίσωση $2\text{H}_2\text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O} + \text{O}_2$: για κάθε $2$ mol $\text{H}_2\text{O}_2$ βγαίνει $1$ mol $\text{O}_2$. Το οξυγόνο παράγεται με τον μισό ρυθμό:

   $v_{\text{O}_2} = \dfrac{0{,}0025}{2} = 0{,}00125$ M/s
4. **Έλεγχος.** Αν διαιρέσεις κάθε ρυθμό με τον συντελεστή του, παίρνεις τον ίδιο αριθμό: $0{,}0025 : 2 = 0{,}00125 : 1$ ✓

### Παράδειγμα 2: Μια εποξική κόλλα δαπέδων έχει χρόνο εργασίας \$40\$ λεπτά στους \$20\$ °C. Πόσο χρόνο περίπου έχει ο τεχνίτης στους \$30\$ °C, και πόσο στους \$10\$ °C;

1. Ο **χρόνος εργασίας** είναι ο χρόνος μέχρι να πήξει τόσο που δεν απλώνεται. Όσο πιο γρήγορη η αντίδραση πήξης, τόσο **λιγότερος** ο χρόνος.
2. Από $20$ σε $30$ °C: $10$ βαθμοί πάνω, η ταχύτητα περίπου διπλασιάζεται, άρα ο χρόνος περίπου μισός:

   $40 : 2 = 20$ λεπτά
3. Από $20$ σε $10$ °C: $10$ βαθμοί κάτω, η ταχύτητα περίπου μισή, ο χρόνος περίπου διπλάσιος:

   $40 \times 2 = 80$ λεπτά
4. **Στην πράξη:** το καλοκαίρι ανακατεύεις μικρότερες ποσότητες κάθε φορά. Τον χειμώνα η κόλλα θα αργήσει και να σκληρύνει, γι' αυτό ο κατασκευαστής δίνει και ελάχιστη θερμοκρασία εφαρμογής.

### Παράδειγμα 3: Ένας κύβος από σίδηρο με ακμή \$1\$ cm κόβεται σε κυβάκια με ακμή \$1\$ mm. Πόσες φορές μεγαλώνει η επιφάνεια που μπορεί να αντιδράσει με το οξυγόνο;

1. **Πριν.** Ο κύβος έχει $6$ έδρες, η καθεμιά $1 \times 1 = 1$ cm². Επιφάνεια $6$ cm².
2. **Πόσα κυβάκια.** Σε κάθε ακμή χωράνε $10$ κυβάκια του $1$ mm, άρα $10 \times 10 \times 10 = 1000$ κυβάκια.
3. **Μετά.** Κάθε κυβάκι έχει έδρα $0{,}1 \times 0{,}1 = 0{,}01$ cm² και $6$ έδρες:

   $1000 \times 6 \times 0{,}01 = 60$ cm²
4. Η επιφάνεια έγινε $60 : 6 = 10$ φορές μεγαλύτερη, με την ίδια μάζα σιδήρου. Αν τα κόψεις ακόμα πιο λεπτά, σε σκόνη, η επιφάνεια πολλαπλασιάζεται ξανά.

   Γι' αυτό τα ρινίσματα από τον τροχό σπιθίζουν και καίγονται στον αέρα, ενώ η λαμαρίνα απλώς σκουριάζει.

## Ερωτήσεις

1. Ποια μονάδα είναι σωστή για την ταχύτητα μιας αντίδρασης σε διάλυμα;
   - M/s
   - M·s
   - mol
   - kJ
2. Η συγκέντρωση ενός αντιδρώντος πέφτει από $0{,}6$ M σε $0{,}2$ M σε $40$ s. Πόση είναι η μέση ταχύτητα κατανάλωσής του;
   - $0{,}01$ M/s
   - $0{,}02$ M/s
   - $0{,}005$ M/s
   - $16$ M/s
3. Στην $2\text{H}_2\text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O} + \text{O}_2$ το $\text{H}_2\text{O}_2$ καταναλώνεται με $0{,}02$ M/s. Με τι ρυθμό βγαίνει το $\text{O}_2$;
   - $0{,}01$ M/s
   - $0{,}02$ M/s
   - $0{,}04$ M/s
   - $0{,}005$ M/s
4. Τι χρειάζεται για να δώσει προϊόν μια σύγκρουση δύο σωματιδίων;
   - Αρκετή ενέργεια και σωστό προσανατολισμό
   - Μόνο να συναντηθούν κάπου μέσα στο διάλυμα
   - Να υπάρχει οπωσδήποτε καταλύτης
   - Να έχουν την ίδια μάζα τα δύο σωματίδια που συγκρούονται
5. Γιατί η σκόνη αλευριού σε κλειστό σιλό μπορεί να εκραγεί, ενώ ένα τσουβάλι αλεύρι απλώς σιγοκαίει;
   - Η σκόνη έχει τεράστια επιφάνεια επαφής με τον αέρα
   - Η σκόνη έχει μεγαλύτερη θερμοκρασία από το τσουβάλι
   - Το αλεύρι του σιλό είναι άλλη χημική ουσία
   - Το σιλό λειτουργεί σαν καταλύτης της καύσης
6. Μια αντίδραση διαρκεί $2$ ώρες στους $25$ °C. Με τον εμπειρικό κανόνα, πόσο περίπου διαρκεί στους $45$ °C;
   - Περίπου $30$ λεπτά
   - Περίπου $1$ ώρα
   - Περίπου $4$ ώρες
   - Περίπου $6$ λεπτά
7. Σε έναν αντιδραστήρα προστίθεται καταλύτης. Τι από τα παρακάτω **δεν** αλλάζει;
   - Η ποσότητα προϊόντος στο τέλος
   - Η ταχύτητα της αντίδρασης
   - Το ύψος του ενεργειακού φράγματος
   - Ο χρόνος που χρειάζεται για να τελειώσει
8. Γιατί τα εμβόλια και πολλά φάρμακα φυλάγονται στο ψυγείο;
   - Οι αντιδράσεις που τα αλλοιώνουν γίνονται πιο αργά
   - Το κρύο σταματάει εντελώς κάθε χημική αντίδραση
   - Το ψυγείο έχει καταλύτη που προστατεύει τα φάρμακα
   - Στο κρύο αυξάνεται η συγκέντρωση της δραστικής ουσίας

## Ασκήσεις

1. Ψευδάργυρος αντιδρά με υδροχλωρικό οξύ και μια σύριγγα μαζεύει $60$ mL υδρογόνου στα πρώτα $30$ s. Πόση είναι η μέση ταχύτητα παραγωγής του αερίου;
2. Σε ένα δοχείο καθαρισμού, το $\text{HCl}$ ξεκινά με συγκέντρωση $1{,}0$ M και καταναλώνεται με μέση ταχύτητα $0{,}004$ M/s. Πόση είναι η συγκέντρωσή του μετά από ένα λεπτό; Αν η ταχύτητα έμενε ίδια, σε πόσο χρόνο από την αρχή θα έπεφτε στα $0{,}6$ M;
3. Ένα κονίαμα επισκευών πήζει σε $2$ ώρες στους $10$ °C. Ο εργολάβος θέλει να πήζει σε μισή ώρα. Με τον κανόνα των $10$ °C, σε πόση θερμοκρασία περίπου πρέπει να δουλεύει;
4. Σε $200$ mL $\text{HCl}$ $1{,}0$ M ρίχνεις κομμάτια μάρμαρο: $\text{CaCO}_3 + 2\text{HCl} \rightarrow \text{CaCl}_2 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$. Στα πρώτα $50$ s μαζεύεις $0{,}448$ L $\text{CO}_2$, σε κανονικές συνθήκες ($22{,}4$ L/mol).
   α) Πόσα mol $\text{HCl}$ καταναλώθηκαν στα $50$ s;
   β) Πόση είναι η μέση ταχύτητα κατανάλωσης του $\text{HCl}$ σε M/s, και πόση η $[\text{HCl}]$ στα $50$ s;
5. Ένα κομμάτι μαγνησίου σε σχήμα κύβου με ακμή $2$ cm κόβεται σε ίσα κυβάκια.
   α) Πόσες φορές μεγαλώνει η συνολική επιφάνεια, αν τα κυβάκια έχουν ακμή $1$ mm;
   β) Πόση ακμή πρέπει να έχουν τα κυβάκια για να γίνει η επιφάνεια $100$ φορές μεγαλύτερη από του αρχικού κύβου;
6. Σε $50$ mL υδροχλωρικού οξέος ρίχνεις περίσσεια από κομμάτια μάρμαρο και μετράς τον όγκο του $\text{CO}_2$ σε κανονικές συνθήκες: στα $0$, $30$, $60$, $90$, $120$ και $150$ s είναι $0$, $112$, $180$, $216$, $224$ και $224$ mL. Στο τέλος στο ποτήρι μένουν κομμάτια μάρμαρο. Η αντίδραση είναι $\text{CaCO}_3 + 2\text{HCl} \rightarrow \text{CaCl}_2 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$.
   α) Πόση είναι η μέση ταχύτητα παραγωγής του $\text{CO}_2$ στο πρώτο μισόλεπτο, και πόση στο τρίτο;
   β) Γιατί η αντίδραση σταματά στα $224$ mL, ενώ έχει μείνει μάρμαρο;
   γ) Πόση ήταν η αρχική συγκέντρωση του $\text{HCl}$;
   δ) Επαναλαμβάνεις το πείραμα με την ίδια μάζα μαρμάρου, αλλά σε σκόνη. Τι αλλάζει: ο τελικός όγκος του $\text{CO}_2$, ο χρόνος, ή και τα δύο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/kinetics
