# Χημική ισορροπία

> Πώς μετατοπίζεται μια ισορροπία και γιατί μας συμφέρει.

Χημεία, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/equilibrium

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις μια αμφίδρομη αντίδραση και να εξηγείς γιατί η χημική ισορροπία είναι δυναμική.
- Να προβλέπεις με την αρχή Le Chatelier πού μετατοπίζεται μια ισορροπία όταν αλλάζει συγκέντρωση, πίεση ή θερμοκρασία.
- Να γράφεις την έκφραση της σταθεράς ισορροπίας Kc και να υπολογίζεις την τιμή της ή μια άγνωστη συγκέντρωση.
- Να εξηγείς γιατί η βιομηχανία διαλέγει συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης, θερμοκρασίας και καταλύτη.

## Αντιδράσεις που γυρίζουν πίσω

Ανοίγεις ένα μπουκάλι αναψυκτικό και βγαίνουν φυσαλίδες. Το κλείνεις, και μετά από λίγο σταματούν. Το αέριο δεν τελείωσε· απλώς, μέσα στο κλειστό μπουκάλι, το διοξείδιο του άνθρακα διαλύεται στο υγρό και ξεφεύγει από αυτό **με τον ίδιο ρυθμό**:

$$
\text{CO}_2(g) \rightleftharpoons \text{CO}_2(aq)
$$

Το διπλό βέλος σημαίνει **αμφίδρομη αντίδραση**: γίνεται και προς τα δεξιά (ευθεία) και προς τα αριστερά (αντίστροφη). Πολλές αντιδράσεις της βιομηχανίας είναι έτσι — η σύνθεση της αμμωνίας για τα λιπάσματα, η παραγωγή του θειικού οξέος, το ψήσιμο του ασβέστη.

Σε μια αμφίδρομη αντίδραση σε κλειστό δοχείο συμβαίνει το εξής:

- στην αρχή υπάρχουν μόνο αντιδρώντα, και η ευθεία τρέχει γρήγορα,
- όσο σχηματίζονται προϊόντα, ξεκινά και η αντίστροφη,
- κάποια στιγμή οι δύο ταχύτητες γίνονται **ίσες**. Από εκεί και πέρα οι ποσότητες δεν αλλάζουν πια.

Αυτή η κατάσταση λέγεται **χημική ισορροπία**.

> **Κλειδί**
>
> Η ισορροπία είναι **δυναμική**: οι δύο αντιδράσεις δεν σταματούν, γίνονται συνεχώς και με ίση ταχύτητα. Γι' αυτό οι συγκεντρώσεις μένουν σταθερές, ενώ τα μόρια αλλάζουν διαρκώς από τη μία μορφή στην άλλη.
>
> Σταθερές δεν σημαίνει **ίσες**. Σε μια ισορροπία μπορεί να υπάρχει $90\%$ προϊόν και $10\%$ αντιδρών, ή το αντίστροφο.

## Η σταθερά ισορροπίας

Για μια αντίδραση

$$
a\text{A} + b\text{B} \rightleftharpoons c\text{C} + d\text{D}
$$

οι συγκεντρώσεις στην ισορροπία δίνουν πάντα τον ίδιο αριθμό, τη **σταθερά ισορροπίας**:

$$
K_c = \frac{[\text{C}]^c \, [\text{D}]^d}{[\text{A}]^a \, [\text{B}]^b}
$$

Οι αγκύλες σημαίνουν συγκέντρωση σε mol/L, **στην ισορροπία**. Προϊόντα πάνω, αντιδρώντα κάτω, και κάθε συγκέντρωση υψωμένη στον συντελεστή της. Τα **στερεά** και το νερό ως διαλύτης δεν γράφονται: η «συγκέντρωσή» τους δεν αλλάζει.

Τι σου λέει η τιμή:

- $K_c$ πολύ μεγάλο: στην ισορροπία κυριαρχούν τα **προϊόντα** — η αντίδραση πάει σχεδόν μέχρι τέλους,
- $K_c$ πολύ μικρό: κυριαρχούν τα **αντιδρώντα** — λίγο προϊόν,
- το $K_c$ αλλάζει **μόνο με τη θερμοκρασία**. Ούτε η πίεση, ούτε οι ποσότητες, ούτε ο καταλύτης το επηρεάζουν. Σε εξώθερμη αντίδραση η θέρμανση **μικραίνει** το $K_c$· σε ενδόθερμη το **μεγαλώνει**.

## Η αρχή Le Chatelier

Τι γίνεται αν «πειράξεις» μια ισορροπία — προσθέσεις ουσία, θερμάνεις, συμπιέσεις; Την απάντηση δίνει η **αρχή Le Chatelier**:

> Όταν μεταβάλλεται ένας παράγοντας μιας ισορροπίας, το σύστημα μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση που **αντισταθμίζει** τη μεταβολή.

| Μεταβολή                   | Το σύστημα                    | Μετατόπιση                              |
| -------------------------- | ----------------------------- | --------------------------------------- |
| προσθέτεις αντιδρών        | καταναλώνει ό,τι πρόσθεσες    | προς τα προϊόντα                        |
| αφαιρείς προϊόν            | αναπληρώνει ό,τι πήρες        | προς τα προϊόντα                        |
| αυξάνεις την πίεση (αέρια) | μειώνει τα mol αερίων         | προς τη μεριά με τα λιγότερα mol αερίων |
| θερμαίνεις                 | απορροφά θερμότητα            | προς την ενδόθερμη κατεύθυνση           |
| ψύχεις                     | ελευθερώνει θερμότητα         | προς την εξώθερμη κατεύθυνση            |
| προσθέτεις καταλύτη        | επιταχύνει και τις δύο εξίσου | καμία μετατόπιση                        |

Δοκίμασέ το στην αντίδραση που δίνει το θειικό οξύ, το πιο πολυχρησιμοποιημένο χημικό της βιομηχανίας:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η οξείδωση του διοξειδίου του θείου*

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία λάθη που γίνονται συχνά:
>
> - **Ο καταλύτης δεν μετατοπίζει την ισορροπία.** Σε φέρνει πιο γρήγορα σε αυτήν, τίποτα παραπάνω.
> - **Η πίεση μετράει μόνο αέρια.** Αν τα mol αερίων είναι ίσα στις δύο μεριές, η συμπίεση δεν μετατοπίζει τίποτα. Στερεά και υγρά δεν τα μετράς.
> - **Μόνο η θερμοκρασία αλλάζει το $K_c$.** Οι άλλες μεταβολές μετακινούν τις συγκεντρώσεις, αλλά η νέα ισορροπία δίνει ξανά την ίδια τιμή $K_c$.

## Γιατί μας συμφέρει: η ισορροπία στη βιομηχανία

Ένα εργοστάσιο δεν θέλει μόνο **πολύ** προϊόν· το θέλει και **γρήγορα**. Και εκεί η ισορροπία και η ταχύτητα συχνά τραβάνε σε αντίθετες μεριές.

Πάρε τη σύνθεση της αμμωνίας, τη βάση των αζωτούχων λιπασμάτων:

$$
\text{N}_2(g) + 3\text{H}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{NH}_3(g)
$$

Η ευθεία είναι εξώθερμη.

- **Πίεση:** αριστερά $4$ mol αερίων, δεξιά $2$. Η υψηλή πίεση δίνει περισσότερη αμμωνία, γι' αυτό η μέθοδος Haber δουλεύει σε εκατοντάδες ατμόσφαιρες. Πιο πάνω όμως ο εξοπλισμός γίνεται πανάκριβος και επικίνδυνος.
- **Θερμοκρασία:** επειδή η αντίδραση είναι εξώθερμη, η χαμηλή θερμοκρασία δίνει περισσότερη αμμωνία — αλλά τόσο αργά που δεν συμφέρει. Η λύση είναι ένας **συμβιβασμός** γύρω στους $400$–$450$ °C.
- **Καταλύτης:** σίδηρος. Δεν δίνει περισσότερη αμμωνία, αλλά επιτρέπει να φτάσεις γρήγορα στην ισορροπία σε αυτή τη θερμοκρασία.
- **Αφαίρεση προϊόντος:** η αμμωνία υγροποιείται με ψύξη και απομακρύνεται, ενώ το άζωτο και το υδρογόνο που δεν αντέδρασαν ξαναμπαίνουν στον αντιδραστήρα.

*Αντιδραστήρας υψηλής πίεσης για τη σύνθεση της αμμωνίας, κατασκευασμένος το 1921 και σήμερα μνημείο στην Καρλσρούη. Τα χοντρά τοιχώματα υπάρχουν επειδή η υψηλή πίεση μετατοπίζει την ισορροπία προς την αμμωνία — και ο χάλυβας πρέπει να την αντέξει.*

> **Θυμήσου**
>
> Στη βιομηχανία ψάχνεις **συμβιβασμό**: αρκετό προϊόν (ισορροπία), αρκετά γρήγορα (ταχύτητα), με λογικό κόστος (εξοπλισμός και ενέργεια). Η θερμοκρασία είναι συνήθως ο παράγοντας όπου η ισορροπία και η ταχύτητα θέλουν αντίθετα πράγματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην ισορροπία \$\text{H}\_2(g) + \text{I}\_2(g) \rightleftharpoons 2\text{HI}(g)\$ μετρήθηκαν $\[\text{H}\_2] = 0{,}1\$ M, $\[\text{I}\_2] = 0{,}1\$ M και $\[\text{HI}] = 0{,}7\$ M. Υπολόγισε το \$K\_c\$.

1. Προϊόν πάνω, με εκθέτη τον συντελεστή του, αντιδρώντα κάτω:

   $K_c = \dfrac{[\text{HI}]^2}{[\text{H}_2][\text{I}_2]}$
2. $K_c = \dfrac{0{,}7^2}{0{,}1 \cdot 0{,}1} = \dfrac{0{,}49}{0{,}01} = 49$
3. Η τιμή είναι αρκετά μεγαλύτερη από $1$: στην ισορροπία επικρατεί το προϊόν. Το $K_c$ εδώ δεν έχει μονάδες, γιατί τα mol αερίων είναι ίσα στις δύο μεριές.

### Παράδειγμα 2: Το καφέ αέριο \$\text{NO}\_2\$ βρίσκεται σε ισορροπία με το άχρωμο \$\text{N}\_2\text{O}\_4\$: \$\text{N}\_2\text{O}\_4(g) \rightleftharpoons 2\text{NO}\_2(g)\$, με την ευθεία ενδόθερμη. Τι γίνεται το χρώμα αν θερμάνεις τη φιάλη; Κι αν αυξήσεις την πίεση;

1. **Θέρμανση.** Ευνοείται η ενδόθερμη κατεύθυνση, που εδώ είναι η ευθεία. Σχηματίζεται περισσότερο $\text{NO}_2$, και το αέριο **σκουραίνει**.
2. **Πίεση.** Αριστερά $1$ mol αερίου, δεξιά $2$. Η αύξηση της πίεσης ευνοεί τη μεριά με τα λιγότερα mol, δηλαδή το $\text{N}_2\text{O}_4$.
3. Η ισορροπία μετατοπίζεται **αριστερά**: λιγότερο $\text{NO}_2$ από όσο θα υπήρχε χωρίς τη μετατόπιση, και το χρώμα **ανοίγει**.

   Το $\text{NO}_2$ είναι το καφέ αέριο που βλέπεις πάνω από τις πόλεις με κίνηση: βγαίνει από τις μηχανές εσωτερικής καύσης.

### Παράδειγμα 3: Γιατί ένα ζεστό αναψυκτικό ξεθυμαίνει πιο γρήγορα από ένα παγωμένο, όταν το ανοίξεις; Η διάλυση του \$\text{CO}\_2\$ στο νερό είναι εξώθερμη.

1. Η ισορροπία είναι $\text{CO}_2(g) \rightleftharpoons \text{CO}_2(aq)$, με την ευθεία, τη διάλυση, εξώθερμη.
2. **Ανοίγεις το μπουκάλι:** η πίεση του $\text{CO}_2$ πάνω από το υγρό πέφτει. Το σύστημα αναπληρώνει το αέριο που έφυγε, και η ισορροπία πάει **αριστερά**: το διαλυμένο $\text{CO}_2$ βγαίνει ως φυσαλίδες.
3. **Ζεστό υγρό:** η θέρμανση ευνοεί την ενδόθερμη κατεύθυνση, που εδώ είναι η αντίστροφη. Στο ζεστό αναψυκτικό λιγότερο $\text{CO}_2$ μένει διαλυμένο, και φεύγει πιο ορμητικά.

   Γι' αυτό τα εμφιαλωτήρια γεμίζουν τα ανθρακούχα **κρύα** και **υπό πίεση**: και οι δύο συνθήκες κρατούν περισσότερο αέριο στο υγρό.

## Ερωτήσεις

1. Τι ισχύει σε μια χημική ισορροπία;
   - Οι δύο αντιδράσεις γίνονται με ίση ταχύτητα
   - Οι δύο αντιδράσεις έχουν σταματήσει εντελώς
   - Αντιδρώντα και προϊόντα έχουν ίσες συγκεντρώσεις
   - Όλα τα αντιδρώντα έχουν γίνει πλέον προϊόντα
2. Στην $\text{N}_2 + 3\text{H}_2 \rightleftharpoons 2\text{NH}_3$ προσθέτεις υδρογόνο. Τι κάνει η ισορροπία;
   - Μετατοπίζεται δεξιά
   - Μετατοπίζεται αριστερά
   - Δεν μετατοπίζεται
   - Αλλάζει το $K_c$
3. Αυξάνεις την πίεση στην $\text{H}_2(g) + \text{I}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{HI}(g)$. Τι γίνεται;
   - Καμία μετατόπιση
   - Μετατόπιση προς τα δεξιά
   - Μετατόπιση προς τα αριστερά
   - Η αντίδραση σταματάει
4. Μια ισορροπία έχει την ευθεία αντίδραση εξώθερμη. Τι κάνει η θέρμανση;
   - Τη μετατοπίζει αριστερά
   - Τη μετατοπίζει δεξιά
   - Δεν τη μετατοπίζει, απλώς την επιταχύνει
   - Μεγαλώνει το $K_c$
5. Ποια είναι η έκφραση του $K_c$ για την $2\text{SO}_2 + \text{O}_2 \rightleftharpoons 2\text{SO}_3$;
   - $\dfrac{[\text{SO}_3]^2}{[\text{SO}_2]^2[\text{O}_2]}$
   - $\dfrac{[\text{SO}_2]^2[\text{O}_2]}{[\text{SO}_3]^2}$
   - $\dfrac{2[\text{SO}_3]}{2[\text{SO}_2][\text{O}_2]}$
   - $\dfrac{[\text{SO}_3]^2}{[\text{SO}_2]^2+[\text{O}_2]}$
6. Μια αντίδραση έχει $K_c = 10^{8}$ σε κάποια θερμοκρασία. Τι συμπεραίνεις;
   - Στην ισορροπία κυριαρχούν τα προϊόντα
   - Η αντίδραση γίνεται πάρα πολύ γρήγορα
   - Στην ισορροπία κυριαρχούν τα αντιδρώντα
   - Η αντίδραση θέλει οπωσδήποτε καταλύτη
7. Η σύνθεση της αμμωνίας είναι εξώθερμη. Γιατί τότε τα εργοστάσια δουλεύουν στους $400$–$450$ °C και όχι σε χαμηλή θερμοκρασία;
   - Σε χαμηλή θερμοκρασία η αντίδραση είναι πολύ αργή
   - Η υψηλή θερμοκρασία δίνει περισσότερη αμμωνία
   - Η θερμοκρασία δεν έχει καμία σημασία
   - Ο σίδηρος λιώνει σε χαμηλότερη θερμοκρασία
8. Στη μέθοδο Haber η αμμωνία υγροποιείται και απομακρύνεται συνεχώς από τον αντιδραστήρα. Τι κερδίζεις;
   - Η ισορροπία πάει συνεχώς προς την αμμωνία
   - Μεγαλώνει το $K_c$ της αντίδρασης
   - Ο καταλύτης δουλεύει χωρίς να φθείρεται
   - Η αντίδραση γίνεται ενδόθερμη

## Ασκήσεις

1. Σε μια ισορροπία που έχει ήδη αποκατασταθεί προσθέτεις καταλύτη. Προς τα πού μετατοπίζεται;
2. Υπολόγισε το $K_c$ για τη σύνθεση της αμμωνίας, $\text{N}_2(g) + 3\text{H}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{NH}_3(g)$, αν στην ισορροπία μετρήθηκαν $[\text{N}_2] = 0{,}5$ M, $[\text{H}_2] = 0{,}2$ M και $[\text{NH}_3] = 0{,}1$ M.
3. Στην παραγωγή υδρογόνου γίνεται η εξώθερμη $\text{CO}(g) + \text{H}_2\text{O}(g) \rightleftharpoons \text{CO}_2(g) + \text{H}_2(g)$. Τι κάνει στην ισορροπία η αύξηση της πίεσης; Η απομάκρυνση του $\text{H}_2$; Η θέρμανση;
4. Σε δοχείο $2$ L βάζεις $2$ mol $\text{H}_2$ και $2$ mol $\text{I}_2$ και το κλείνεις. Όταν αποκατασταθεί η ισορροπία $\text{H}_2(g) + \text{I}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{HI}(g)$, έχουν σχηματιστεί $3$ mol $\text{HI}$. Υπολόγισε το $K_c$.
5. Για την $\text{CaCO}_3(s) \rightleftharpoons \text{CaO}(s) + \text{CO}_2(g)$ στους $900$ °C περίπου είναι $K_c = 0{,}01$. Ένα κλειστό δοχείο $10$ L με αρκετό ασβεστόλιθο θερμαίνεται σε αυτή τη θερμοκρασία ($\text{CaCO}_3$: $100$ g/mol).
   α) Πόσα mol $\text{CO}_2$ θα υπάρχουν στην ισορροπία, και πόσα γραμμάρια $\text{CaCO}_3$ θα έχουν διασπαστεί;
   β) Αν στο ίδιο δοχείο έβαζες διπλάσιο ασβεστόλιθο, τι θα άλλαζε;
   γ) Γιατί τότε ένα ανοιχτό ασβεστοκάμινο ψήνει όλο τον ασβεστόλιθο;
6. Για την εξώθερμη $2\text{SO}_2(g) + \text{O}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{SO}_3(g)$ σε κάποια θερμοκρασία είναι $K_c = 40$. Σε ένα δοχείο, σε αυτή τη θερμοκρασία, κάποια στιγμή μετράς $[\text{SO}_2] = 0{,}1$ M, $[\text{O}_2] = 0{,}1$ M και $[\text{SO}_3] = 0{,}4$ M.
   α) Βάλε αυτές τις συγκεντρώσεις στο κλάσμα του $K_c$. Τι τιμή βγαίνει;
   β) Είναι το μείγμα σε ισορροπία; Αν όχι, προς τα πού θα προχωρήσει η αντίδραση;
   γ) Πόση θα έπρεπε να είναι η $[\text{O}_2]$, με τις άλλες δύο ίδιες, για να ήταν το μείγμα σε ισορροπία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/equilibrium
