# Ηλεκτροχημεία και διάβρωση

> Μπαταρίες, επιμεταλλώσεις και η σκουριά.

Χημεία, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/electrochemistry

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις σε μια αντίδραση ποια ουσία οξειδώνεται και ποια ανάγεται, με βάση τα ηλεκτρόνια.
- Να εξηγείς πώς ένα γαλβανικό στοιχείο, όπως η μπαταρία, βγάζει ρεύμα από μια αυθόρμητη αντίδραση, και ποιο ηλεκτρόδιο είναι ο θετικός πόλος.
- Να υπολογίζεις με τον νόμο του Faraday τη μάζα μετάλλου που αποτίθεται σε επιμετάλλωση ή τον χρόνο που χρειάζεται.
- Να προβλέπεις ποιο μέταλλο διαβρώνεται όταν δύο μέταλλα ακουμπούν σε υγρό περιβάλλον, και να διαλέγεις τρόπο προστασίας.

## Ηλεκτρόνια που αλλάζουν χέρια

Ρίξε ένα σιδερένιο καρφί σε γαλάζιο διάλυμα θειικού χαλκού, τη γαλαζόπετρα των ψεκασμών. Σε λίγα λεπτά το καρφί σκεπάζεται με κοκκινωπό χαλκό και το διάλυμα αρχίζει να ξεθωριάζει:

$$
\text{Fe} + \text{Cu}^{2+} \rightarrow \text{Fe}^{2+} + \text{Cu}
$$

Τι έγινε: κάθε άτομο σιδήρου **έδωσε** δύο ηλεκτρόνια σε ένα ιόν χαλκού. Ο σίδηρος έγινε ιόν και πέρασε στο διάλυμα· ο χαλκός έγινε μέταλλο και κάθισε στο καρφί.

- **Οξείδωση** είναι η **αποβολή** ηλεκτρονίων: $\text{Fe} \rightarrow \text{Fe}^{2+} + 2e^-$.
- **Αναγωγή** είναι η **πρόσληψη** ηλεκτρονίων: $\text{Cu}^{2+} + 2e^- \rightarrow \text{Cu}$.

Οι δύο γίνονται πάντα **μαζί**: όσα ηλεκτρόνια δίνει το ένα, τόσα παίρνει το άλλο. Γι' αυτό τέτοιες αντιδράσεις λέγονται **οξειδοαναγωγικές**. Η ουσία που οξειδώνεται (εδώ ο σίδηρος) λέγεται **αναγωγικό**, γιατί προκαλεί την αναγωγή της άλλης· αυτή που ανάγεται (εδώ τα ιόντα χαλκού) λέγεται **οξειδωτικό**.

Ποιο μέταλλο δίνει ηλεκτρόνια σε ποιο το λέει η **σειρά δραστικότητας** που είδες στην Α΄ τάξη. Όσο πιο αριστερά, τόσο πιο εύκολα οξειδώνεται:

$$
\begin{aligned}
&\text{Mg} > \text{Al} > \text{Zn} > \text{Fe} > \text{Ni} > \text{Sn} \\
&> \text{Pb} > \text{H} > \text{Cu} > \text{Ag} > \text{Au}
\end{aligned}
$$

> **Κλειδί**
>
> Ένα μέταλλο δίνει ηλεκτρόνια στα ιόντα ενός μετάλλου που είναι **δεξιότερα** στη σειρά. Το δραστικότερο **οξειδώνεται**, το λιγότερο δραστικό **ανάγεται**.
>
> Όλη η ηλεκτροχημεία — μπαταρίες, επιμεταλλώσεις, σκουριά — είναι αυτή η ανταλλαγή ηλεκτρονίων. Η διαφορά είναι μόνο αν τα ηλεκτρόνια περνούν από ένα καλώδιο ή όχι.

## Γαλβανικό στοιχείο: η μπαταρία

Στο καρφί, τα ηλεκτρόνια περνούν απευθείας από το ένα άτομο στο άλλο και χάνονται ως θερμότητα. Αν **χωρίσεις** τις δύο μισές αντιδράσεις και τις ενώσεις με ένα καλώδιο, τα ηλεκτρόνια αναγκάζονται να περάσουν από το καλώδιο. Αυτό είναι **ηλεκτρικό ρεύμα**.

Το κλασικό παράδειγμα είναι το **στοιχείο Daniell**: ένα έλασμα ψευδαργύρου σε διάλυμα θειικού ψευδαργύρου, ένα έλασμα χαλκού σε διάλυμα θειικού χαλκού, και ανάμεσα μια **γέφυρα άλατος** που κλείνει το κύκλωμα με ιόντα.

|                   | Ψευδάργυρος                                   | Χαλκός                                        |
| ----------------- | --------------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| Τι γίνεται        | $\text{Zn} \rightarrow \text{Zn}^{2+} + 2e^-$ | $\text{Cu}^{2+} + 2e^- \rightarrow \text{Cu}$ |
| Δράση             | οξείδωση                                      | αναγωγή                                       |
| Όνομα ηλεκτροδίου | **άνοδος**                                    | **κάθοδος**                                   |
| Πόλος             | αρνητικός ($-$)                               | θετικός ($+$)                                 |
| Τι παθαίνει       | λεπταίνει                                     | παχαίνει                                      |

Τα ηλεκτρόνια κινούνται στο καλώδιο από τον ψευδάργυρο προς τον χαλκό. Το στοιχείο Daniell δίνει τάση περίπου $1{,}1$ V. Όσο πιο μακριά στη σειρά δραστικότητας είναι τα δύο μέταλλα, τόσο μεγαλύτερη η τάση.

Κάθε μπαταρία είναι ένα ή περισσότερα τέτοια στοιχεία:

- **Αλκαλική μπαταρία** (ψευδάργυρος και διοξείδιο του μαγγανίου): $1{,}5$ V.
- **Συσσωρευτής μολύβδου** αυτοκινήτου: έξι στοιχεία των $2$ V περίπου σε σειρά, άρα $12$ V. Ο ηλεκτρολύτης είναι θειικό οξύ, που καταναλώνεται όσο η μπαταρία εκφορτίζεται — γι' αυτό η πυκνότητα του υγρού δείχνει πόσο φορτισμένη είναι.
- **Μπαταρία ιόντων λιθίου** κινητών και εργαλείων: περίπου $3{,}6$–$3{,}7$ V ανά στοιχείο. Ο συσσωρευτής του δραπανοκατσάβιδου των $18$ V έχει πέντε στοιχεία σε σειρά.

Η **φόρτιση** ενός συσσωρευτή είναι η ίδια αντίδραση **ανάποδα**: ο φορτιστής σπρώχνει τα ηλεκτρόνια στην αντίθετη κατεύθυνση.

## Ηλεκτρόλυση και επιμεταλλώσεις

Στο γαλβανικό στοιχείο η αντίδραση γίνεται μόνη της και βγάζει ρεύμα. Στην **ηλεκτρόλυση** κάνεις το αντίθετο: δίνεις ρεύμα από μια πηγή και **αναγκάζεις** να γίνει μια αντίδραση που μόνη της δεν θα γινόταν.

Στην **επιμετάλλωση** (επιχρωμίωση, επινικέλωση, επαργύρωση) θέλεις ένα λεπτό στρώμα μετάλλου πάνω σε ένα αντικείμενο:

- το αντικείμενο συνδέεται στον **αρνητικό** πόλο της πηγής και γίνεται **κάθοδος**: εκεί τα ιόντα του μετάλλου παίρνουν ηλεκτρόνια και κάθονται πάνω του, π.χ. $\text{Ni}^{2+} + 2e^- \rightarrow \text{Ni}$,
- στον **θετικό** πόλο, την **άνοδο**, μπαίνει συνήθως μια πλάκα από το ίδιο μέταλλο, που οξειδώνεται και αναπληρώνει τα ιόντα του λουτρού.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ονόματα πάνε με τη **δράση**, όχι με το πρόσημο:
>
> - **Άνοδος** είναι πάντα το ηλεκτρόδιο της **οξείδωσης**, **κάθοδος** της **αναγωγής**.
> - Στο γαλβανικό στοιχείο (μπαταρία) η άνοδος είναι ο **αρνητικός** πόλος.
> - Στην ηλεκτρόλυση η άνοδος είναι συνδεδεμένη στον **θετικό** πόλο της πηγής.
>
> Αν θυμάσαι «οξείδωση στην άνοδο, αναγωγή στην κάθοδο», τα πρόσημα βγαίνουν μόνα τους.

### Πόσο μέταλλο: ο νόμος του Faraday

Κάθε ιόν που αποτίθεται χρειάζεται συγκεκριμένο αριθμό ηλεκτρονίων. Άρα η μάζα που αποτίθεται εξαρτάται από το **φορτίο** που πέρασε, $Q = I \cdot t$. Ένα mol ηλεκτρονίων έχει φορτίο $F = 96500$ C, τη **σταθερά του Faraday**. Έτσι:

$$
m = \frac{I \cdot t}{z \cdot F} \cdot M
$$

με $I$ σε A, $t$ σε s, $z$ το φορτίο του ιόντος (π.χ. $2$ για το $\text{Ni}^{2+}$) και $M$ τη γραμμομοριακή μάζα του μετάλλου σε g/mol.

Ο νόμος κάνει το κόστος μετρήσιμο: διπλάσιο ρεύμα ή διπλάσιος χρόνος σημαίνει διπλάσιο πάχος επικάλυψης, και διπλάσια κατανάλωση μετάλλου και ενέργειας.

## Η σκουριά είναι κι αυτή γαλβανικό στοιχείο

Ο σίδηρος σκουριάζει μόνο όταν έχει **και νερό και οξυγόνο**. Σε μια σταγόνα νερού πάνω σε λαμαρίνα στήνεται ένα μικρό γαλβανικό στοιχείο:

- σε ένα σημείο ο σίδηρος **οξειδώνεται**: $\text{Fe} \rightarrow \text{Fe}^{2+} + 2e^-$,
- σε άλλο σημείο το οξυγόνο **ανάγεται**: $\text{O}_2 + 2\text{H}_2\text{O} + 4e^- \rightarrow 4\text{OH}^-$,
- τα ιόντα σιδήρου και υδροξειδίου ενώνονται και, με περισσότερο οξυγόνο, γίνονται η καστανή **σκουριά**, ένυδρο οξείδιο του σιδήρου.

Το **αλάτι** επιταχύνει πολύ τη σκουριά, γιατί κάνει το νερό καλύτερο αγωγό: γι' αυτό τα αυτοκίνητα σαπίζουν πιο γρήγορα κοντά στη θάλασσα ή όπου ρίχνουν αλάτι στους δρόμους τον χειμώνα.

Το ίδιο συμβαίνει όταν **δύο διαφορετικά μέταλλα ακουμπούν** σε υγρό περιβάλλον: φτιάχνουν γαλβανικό στοιχείο, και το **δραστικότερο** γίνεται άνοδος και διαβρώνεται γρηγορότερα (**γαλβανική διάβρωση**). Αυτό το χρησιμοποιείς και ανάποδα: βάζεις επίτηδες ένα δραστικότερο μέταλλο να «θυσιαστεί» για τον σίδηρο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μέταλλο θα φαγωθεί;*

*Το ανόδιο μαγνησίου ενός θερμοσίφωνα, φαγωμένο μετά από χρόνια λειτουργίας. Ήταν η άνοδος ενός γαλβανικού στοιχείου με το χαλύβδινο δοχείο για κάθοδο: οξειδώθηκε αυτό, για να μην οξειδωθεί το δοχείο.*

Οι τρόποι προστασίας από τη διάβρωση, με τη σειρά που τους συναντάς:

- **Φράγμα:** βαφή, λάδι, γράσο, πλαστική επικάλυψη. Δουλεύει όσο είναι άθικτο.
- **Γαλβάνισμα:** επικάλυψη με ψευδάργυρο. Προστατεύει και ως φράγμα και ως μέταλλο θυσίας, άρα αντέχει και τις γρατζουνιές.
- **Ανόδιο θυσίας:** ένα κομμάτι μαγνησίου, ψευδαργύρου ή αλουμινίου συνδέεται με την κατασκευή και διαβρώνεται αντί για αυτήν. Θερμοσίφωνες, σκάφη, θαμμένοι αγωγοί.
- **Καθοδική προστασία με ρεύμα:** σε μεγάλους αγωγούς και δεξαμενές, μια πηγή συνεχούς ρεύματος κρατά τον χάλυβα αρνητικό, δηλαδή κάθοδο, για να μην οξειδώνεται.

> **Θυμήσου**
>
> Όταν δύο μέταλλα ακουμπούν σε υγρό περιβάλλον, **διαβρώνεται το δραστικότερο**. Γι' αυτό σε χάλκινες ή ορειχάλκινες κατασκευές δεν βάζεις γυμνές χαλύβδινες βίδες, και ανάμεσα σε διαφορετικά μέταλλα στις υδραυλικές συνδέσεις μπαίνει μονωτικό εξάρτημα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα έλασμα ψευδαργύρου βυθίζεται σε διάλυμα νιτρικού αργύρου και καλύπτεται με γκρίζο άργυρο. Γράψε τις δύο μισές αντιδράσεις και πες ποιο είναι το αναγωγικό.

1. Ο ψευδάργυρος είναι πολύ πιο αριστερά στη σειρά από τον άργυρο, άρα δίνει ηλεκτρόνια:

   **Οξείδωση:** $\text{Zn} \rightarrow \text{Zn}^{2+} + 2e^-$
2. Κάθε ιόν αργύρου θέλει **ένα** ηλεκτρόνιο. Για να «χωρέσουν» τα δύο ηλεκτρόνια του ψευδαργύρου χρειάζονται δύο ιόντα:

   **Αναγωγή:** $2\text{Ag}^+ + 2e^- \rightarrow 2\text{Ag}$
3. Συνολικά: $\text{Zn} + 2\text{Ag}^+ \rightarrow \text{Zn}^{2+} + 2\text{Ag}$

   Το **αναγωγικό** είναι ο ψευδάργυρος (οξειδώνεται)· το **οξειδωτικό** είναι τα ιόντα αργύρου (ανάγονται). Ηλεκτρόνια που δόθηκαν: $2$, ηλεκτρόνια που πάρθηκαν: $2$ ✓

### Παράδειγμα 2: Σε ένα συνεργείο επινικέλωσης, ένα εξάρτημα μένει \$30\$ λεπτά σε λουτρό νικελίου (\$\text{Ni}^{2+}\$) με ρεύμα \$2\$ A. Πόσο νικέλιο αποτίθεται; Δίνονται \$M\_{\text{Ni}} = 58{,}7\$ g/mol και \$F = 96500\$ C/mol.

1. Χρόνος σε δευτερόλεπτα: $t = 30 \cdot 60 = 1800$ s.

   Φορτίο: $Q = I \cdot t = 2 \cdot 1800 = 3600$ C.
2. Mol ηλεκτρονίων: $\dfrac{3600}{96500} \approx 0{,}0373$ mol.

   Κάθε $\text{Ni}^{2+}$ θέλει $2$ ηλεκτρόνια, άρα mol νικελίου $\approx 0{,}01865$ mol.
3. Μάζα: $m \approx 0{,}01865 \cdot 58{,}7 \approx 1{,}09$ g.

   Ή κατευθείαν με τον τύπο: $m = \dfrac{2 \cdot 1800}{2 \cdot 96500} \cdot 58{,}7 \approx 1{,}09$ g ✓

### Παράδειγμα 3: Σε μια μάντρα υπάρχουν δύο ίδια φύλλα λαμαρίνας με την ίδια γρατζουνιά: ένα γαλβανισμένο και ένα επικασσιτερωμένο. Ποιο θα σκουριάσει στη γρατζουνιά και γιατί;

1. Στη γρατζουνιά, η σταγόνα νερού ακουμπά **και** τον σίδηρο **και** την επικάλυψη. Στήνεται γαλβανικό στοιχείο, και διαβρώνεται το δραστικότερο μέταλλο.
2. **Γαλβανισμένο:** ο ψευδάργυρος είναι δραστικότερος από τον σίδηρο. Γίνεται άνοδος και οξειδώνεται αυτός. Ο σίδηρος γίνεται κάθοδος και **δεν** σκουριάζει.
3. **Επικασσιτερωμένο:** ο κασσίτερος είναι λιγότερο δραστικός. Ο σίδηρος γίνεται άνοδος και **σκουριάζει**, και μάλιστα γρηγορότερα απ' ό,τι αν ήταν γυμνός.

   Γι' αυτό οι κατασκευές στο ύπαιθρο γαλβανίζονται, ενώ ο λευκοσίδηρος μένει για κονσέρβες, που προστατεύονται όσο το κουτί είναι άθικτο.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η οξείδωση ενός μετάλλου, με βάση τα ηλεκτρόνια;
   - Αποβολή ηλεκτρονίων
   - Πρόσληψη ηλεκτρονίων
   - Πρόσληψη πρωτονίων
   - Μόνο η ένωση με οξυγόνο
2. Σε ποια περίπτωση γίνεται αντίδραση;
   - Σίδηρος σε διάλυμα θειικού χαλκού
   - Χαλκός σε διάλυμα θειικού ψευδαργύρου
   - Άργυρος σε διάλυμα θειικού χαλκού
   - Χαλκός σε διάλυμα θειικού σιδήρου
3. Στο στοιχείο Daniell (ψευδάργυρος και χαλκός), ποιο ηλεκτρόδιο είναι ο αρνητικός πόλος;
   - Ο ψευδάργυρος, που είναι η άνοδος
   - Ο χαλκός, που είναι η κάθοδος
   - Η γέφυρα άλατος ανάμεσά τους
   - Ο χαλκός, που είναι η άνοδος
4. Θέλεις να επιχρωμιώσεις ένα εξάρτημα με ηλεκτρόλυση. Πού το συνδέεις;
   - Στον αρνητικό πόλο, ως κάθοδο
   - Στον θετικό πόλο, ως άνοδο
   - Οπουδήποτε, δεν έχει σημασία
   - Πουθενά, απλώς το βυθίζεις στο λουτρό
5. Σε μια επινικέλωση διπλασιάζεις το ρεύμα και κρατάς τον ίδιο χρόνο. Τι γίνεται η μάζα του νικελίου που αποτίθεται;
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Τετραπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
6. Τι χρειάζεται ο σίδηρος για να σκουριάσει;
   - Και νερό και οξυγόνο
   - Μόνο οξυγόνο από τον αέρα
   - Μόνο νερό, χωρίς οξυγόνο
   - Μόνο αλάτι στην επιφάνεια
7. Ποιο μέταλλο **δεν** κάνει για ανόδιο θυσίας σε χαλύβδινη δεξαμενή;
   - Χαλκός
   - Μαγνήσιο
   - Ψευδάργυρος
   - Αλουμίνιο
8. Μια γαλβανισμένη σχάρα έχει γρατζουνιά ως τον σίδηρο. Γιατί δεν σκουριάζει εκεί;
   - Ο ψευδάργυρος γύρω οξειδώνεται στη θέση του σιδήρου
   - Ο ψευδάργυρος ξαναβγαίνει και κλείνει τη γρατζουνιά
   - Ο σίδηρος κάτω από το γαλβάνισμα είναι ανοξείδωτος
   - Η γρατζουνιά είναι πολύ μικρή για να μπει νερό μέσα

## Ασκήσεις

1. Ένας συσσωρευτής μολύβδου αυτοκινήτου έχει έξι στοιχεία των $2$ V συνδεδεμένα σε σειρά. Πόση είναι η τάση του;
2. Ένα συνεργείο ηλεκτρικών ποδηλάτων φτιάχνει συσσωρευτές από στοιχεία ιόντων λιθίου των $3{,}6$ V, συνδεδεμένα σε σειρά. Πόσα στοιχεία θέλει ένας συσσωρευτής των $36$ V; Για συσσωρευτή όσο πιο κοντά γίνεται στα $48$ V, πόσα στοιχεία μπαίνουν και τι τάση δίνουν;
3. Ένα λουτρό επιχάλκωσης ($\text{Cu}^{2+}$) δουλεύει $1$ ώρα με ρεύμα $2{,}68$ A. Πόσα mol ηλεκτρονίων περνούν, και πόσος χαλκός αποτίθεται; Δίνονται $F = 96500$ C/mol και $M_{\text{Cu}} = 63{,}5$ g/mol.
4. Ένα εξάρτημα με επιφάνεια $200$ cm² πρέπει να καλυφθεί με νικέλιο ($\text{Ni}^{2+}$) πάχους $10$ μm, με ρεύμα $2$ A. Δίνονται πυκνότητα νικελίου $8{,}9$ g/cm³, $M_{\text{Ni}} = 58{,}7$ g/mol και $F = 96500$ C/mol.
   α) Πόση μάζα νικελίου πρέπει να αποτεθεί;
   β) Πόσο χρόνο πρέπει να μείνει το εξάρτημα στο λουτρό;
5. Ένα λουτρό επιμετάλλωσης έχει χάσει την ετικέτα του. Ξέρεις ότι περιέχει ιόντα $\text{M}^{2+}$ ενός από τα νικέλιο ($58{,}7$ g/mol), χαλκό ($63{,}5$ g/mol) και ψευδάργυρο ($65{,}4$ g/mol). Με ρεύμα $0{,}5$ A για $1930$ s αποτίθενται $0{,}294$ g μετάλλου. Ποιο μέταλλο είναι; Δίνεται $F = 96500$ C/mol.
6. Σε ένα εργαστήριο επιμεταλλώσεων, ένα λουτρό αργύρου ($\text{Ag}^+$) και ένα λουτρό χαλκού ($\text{Cu}^{2+}$) είναι συνδεδεμένα σε σειρά στον ίδιο ανορθωτή, οπότε από τα δύο περνά το ίδιο ρεύμα. Κανένα όργανο δεν μέτρησε το ρεύμα. Δίνονται $M_{\text{Ag}} = 108$ g/mol, $M_{\text{Cu}} = 63{,}5$ g/mol και $F = 96500$ C/mol.
   α) Στο λουτρό αργύρου αποτέθηκαν $1{,}08$ g αργύρου. Πόσος χαλκός αποτέθηκε στο άλλο λουτρό;
   β) Ο ανορθωτής δούλεψε $965$ s. Πόσο ήταν το ρεύμα;
   γ) Πόση μάζα έχασε η άνοδος χαλκού του δεύτερου λουτρού;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/electrochemistry
