# Οξέα, βάσεις και pH

> Ισχυροί και ασθενείς ηλεκτρολύτες στην πράξη.

Χημεία, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/acids-bases-ph

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ισχυρούς από ασθενείς ηλεκτρολύτες και να εξηγείς γιατί «ισχυρό» δεν σημαίνει «πυκνό».
- Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη συγκέντρωσή του.
- Να χρησιμοποιείς τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C.
- Να υπολογίζεις τη συγκέντρωση ιόντων υδρονίου σε ασθενές οξύ από τον βαθμό ιοντισμού.

## Τι κάνει ένα οξύ μέσα στο νερό

Ένα οξύ, μόλις μπει στο νερό, δίνει ένα ιόν υδρογόνου στο μόριο του νερού. Σχηματίζεται το **ιόν υδρονίου**, $\text{H}_3\text{O}^+$, που είναι αυτό που κάνει ένα διάλυμα όξινο:

$$
\text{HCl} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_3\text{O}^+ + \text{Cl}^-
$$

Μια βάση κάνει το αντίθετο: δίνει στο διάλυμα **ιόντα υδροξειδίου**, $\text{OH}^-$. Η καυστική σόδα τα έχει έτοιμα στο πλέγμα της και απλώς τα ελευθερώνει. Η αμμωνία τα φτιάχνει, παίρνοντας ένα ιόν υδρογόνου από το νερό:

$$
\text{NH}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{NH}_4^+ + \text{OH}^-
$$

Όσο περισσότερα ιόντα υπάρχουν σε ένα διάλυμα, τόσο καλύτερα **άγει το ρεύμα**. Γι' αυτό οξέα, βάσεις και άλατα λέγονται **ηλεκτρολύτες**.

## Ισχυροί και ασθενείς ηλεκτρολύτες

Βάλε δύο διαλύματα με την **ίδια** συγκέντρωση, $0{,}1$ M, σε ένα απλό κύκλωμα με λαμπάκι: ένα υδροχλωρικού οξέος και ένα οξικού (το οξύ του ξιδιού). Με το υδροχλωρικό το λαμπάκι ανάβει δυνατά· με το οξικό, μόλις που φέγγει.

Η διαφορά είναι πόσα μόρια **ιοντίζονται**:

|            | Ισχυροί ηλεκτρολύτες                                  | Ασθενείς ηλεκτρολύτες                              |
| ---------- | ----------------------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| Τι κάνουν  | ιοντίζονται **πλήρως**, μονόδρομα                     | ιοντίζονται **λίγο**, σε ισορροπία                 |
| Οξέα       | $\text{HCl}$, $\text{HNO}_3$, $\text{H}_2\text{SO}_4$ | οξικό $\text{CH}_3\text{COOH}$, κιτρικό, ανθρακικό |
| Βάσεις     | $\text{NaOH}$, $\text{KOH}$, $\text{Ca(OH)}_2$        | αμμωνία $\text{NH}_3$                              |
| Παράδειγμα | κεζάπι, υγρό μπαταρίας, καυστική σόδα                 | ξίδι, αφαλατικό με κιτρικό, αμμωνία καθαρισμού     |

Το πόσο ιοντίζεται ένας ασθενής ηλεκτρολύτης το λέει ο **βαθμός ιοντισμού** $\alpha$: το κλάσμα των μορίων που έγιναν ιόντα. Για το οξικό οξύ $0{,}1$ M είναι περίπου $\alpha = 0{,}013$, δηλαδή ιοντίζεται κάτι παραπάνω από $1$ μόριο στα $100$.

> **Κλειδί**
>
> **Ισχυρό** και **πυκνό** είναι δύο διαφορετικά πράγματα.
>
> - **Ισχυρό** ή **ασθενές** λέει τι ποσοστό των μορίων ιοντίζεται. Είναι ιδιότητα της ουσίας.
> - **Πυκνό** ή **αραιό** λέει πόσα mol ουσίας έχει κάθε λίτρο. Είναι θέμα του πόσο νερό έβαλες.
>
> Ένα αραιό ισχυρό οξύ μπορεί να είναι λιγότερο όξινο από ένα πυκνό ασθενές. Και το ξίδι, ασθενές οξύ, δεν γίνεται ποτέ ισχυρό όσο πυκνό κι αν το κάνεις.

## Το pH σε αριθμούς

Οι συγκεντρώσεις των ιόντων $\text{H}_3\text{O}^+$ είναι συνήθως πολύ μικροί αριθμοί, όπως $0{,}001$ M ή $0{,}0000001$ M. Το **pH** τους κάνει απλούς:

$$
\text{pH} = -\log[\text{H}_3\text{O}^+]
$$

Στην πράξη: αν $[\text{H}_3\text{O}^+] = 10^{-x}$ M, τότε pH $= x$. Για $0{,}001 = 10^{-3}$ M το pH είναι $3$. Για τιμές που δεν είναι δύναμη του $10$, το βρίσκεις με το κομπιουτεράκι, με το πλήκτρο log.

Το ίδιο ορίζεται και το **pOH** από τα $\text{OH}^-$. Στο νερό, στους $25$ °C, ισχύει πάντα

$$
[\text{H}_3\text{O}^+] \cdot [\text{OH}^-] = 10^{-14} \qquad \text{pH} + \text{pOH} = 14
$$

Όσο ανεβαίνει το ένα, κατεβαίνει το άλλο. Στο καθαρό νερό είναι και τα δύο $10^{-7}$ M, γι' αυτό το ουδέτερο pH είναι $7$.

Για τα **ισχυρά** ο υπολογισμός είναι άμεσος, γιατί κάθε μόριο δίνει ιόν:

- ισχυρό οξύ $\text{HA}$ με συγκέντρωση $c$: $[\text{H}_3\text{O}^+] = c$,
- ισχυρή βάση $\text{MOH}$ με συγκέντρωση $c$: $[\text{OH}^-] = c$, βρίσκεις το pOH και μετά pH $= 14 -$ pOH.

> **Η σταθερά ιοντισμού**
>
> Ο βαθμός ιοντισμού $\alpha$ αλλάζει με τη συγκέντρωση: όσο αραιώνεις ένα ασθενές οξύ, τόσο μεγαλύτερο ποσοστό του ιοντίζεται. Αυτό που μένει σταθερό, σε ορισμένη θερμοκρασία, είναι η **σταθερά ιοντισμού** $K_a$. Για το οξικό οξύ είναι $1{,}8 \cdot 10^{-5}$ στους $25$ °C. Όταν το $\alpha$ είναι μικρό, $[\text{H}_3\text{O}^+] \approx \sqrt{K_a \cdot c}$.

Για ένα **ασθενές** οξύ ιοντίζεται μόνο το κλάσμα $\alpha$:

$$
[\text{H}_3\text{O}^+] = \alpha \cdot c
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Η σχέση pH $+$ pOH $= 14$ ισχύει **στους $25$ °C**. Σε άλλη θερμοκρασία το νερό ιοντίζεται διαφορετικά και το ουδέτερο pH δεν είναι ακριβώς $7$. Γι' αυτό τα καλά πεχάμετρα έχουν και αισθητήρα θερμοκρασίας.

Σύγκρινε στο widget δύο διαλύματα ίδιας συγκέντρωσης, $0{,}1$ M: το υδροχλωρικό έχει pH $1$, το οξικό περίπου $2{,}9$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδια συγκέντρωση, άλλη ισχύς*

## Το pH στη δουλειά

Το pH δεν το μετράει μόνο ο χημικός:

- **Πισίνες:** το νερό κρατιέται περίπου στο $7{,}2$–$7{,}6$. Πιο χαμηλά ερεθίζει τα μάτια και διαβρώνει τα μεταλλικά μέρη· πιο ψηλά το χλώριο απολυμαίνει πολύ λιγότερο.
- **Υδροπονία και θερμοκήπια:** το θρεπτικό διάλυμα θέλει συνήθως pH λίγο κάτω από $6$, γιατί αλλιώς κάποια θρεπτικά στοιχεία δεν απορροφώνται.
- **Νοσηλευτική:** το pH του αίματος κρατιέται πολύ κοντά στο $7{,}4$. Μια απόκλιση έστω και $0{,}2$ μονάδων είναι σοβαρή κατάσταση.
- **Λεβητοστάσια και κλειστά κυκλώματα θέρμανσης:** το νερό κρατιέται ελαφρά βασικό, για να μη διαβρώνει τις σωληνώσεις.

> **Θυμήσου**
>
> Αραίωση **δέκα φορές** ενός ισχυρού οξέος ανεβάζει το pH κατά **μία** μονάδα. Αραίωση εκατό φορές, κατά δύο. Όσο κι αν αραιώσεις όμως ένα οξύ, το pH του δεν ξεπερνά το $7$: πλησιάζει το pH του νερού, δεν γίνεται βασικό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα διάλυμα \$\text{HCl}\$ έχει συγκέντρωση \$0{,}01\$ M. Βρες το pH του. Πόσο γίνεται αν το αραιώσεις δέκα φορές;

1. Το $\text{HCl}$ είναι ισχυρό οξύ, ιοντίζεται πλήρως:

   $[\text{H}_3\text{O}^+] = 0{,}01 = 10^{-2}$ M, άρα pH $= 2$.
2. Δεκαπλάσια αραίωση: η συγκέντρωση γίνεται $0{,}001 = 10^{-3}$ M.
3. pH $= 3$. Μία μονάδα πάνω για δέκα φορές περισσότερο νερό.

### Παράδειγμα 2: Ένα διάλυμα καυστικής σόδας για καθαρισμό σωληνώσεων έχει συγκέντρωση \$\text{NaOH}\$ \$0{,}01\$ M. Πόσο είναι το pH του στους \$25\$ °C;

1. Το $\text{NaOH}$ είναι ισχυρή βάση: $[\text{OH}^-] = 0{,}01 = 10^{-2}$ M.
2. pOH $= 2$.
3. pH $= 14 - 2 = 12$.

   **Έλεγχος λογικής.** Βάση, άρα pH πάνω από $7$ ✓

### Παράδειγμα 3: Ένα διάλυμα οξικού οξέος \$0{,}1\$ M έχει βαθμό ιοντισμού \$\alpha = 0{,}01\$. Βρες το pH του και σύγκρινέ το με διάλυμα \$\text{HCl}\$ ίδιας συγκέντρωσης.

1. Ασθενές οξύ, ιοντίζεται μόνο το $1\%$:

   $[\text{H}_3\text{O}^+] = \alpha \cdot c = 0{,}01 \cdot 0{,}1 = 0{,}001 = 10^{-3}$ M
2. pH $= 3$.
3. Το $\text{HCl}$ $0{,}1$ M ιοντίζεται πλήρως: $[\text{H}_3\text{O}^+] = 10^{-1}$ M και pH $= 1$.

   Δύο μονάδες pH διαφορά, δηλαδή το υδροχλωρικό έχει $10^2 = 100$ φορές περισσότερα ιόντα υδρονίου, με τα ίδια mol οξέος στο λίτρο.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ότι το υδροχλωρικό οξύ είναι **ισχυρό** οξύ;
   - Ιοντίζεται πλήρως μέσα στο νερό
   - Έχει πάντα πολύ μεγάλη συγκέντρωση
   - Διαβρώνει όλα τα μέταλλα χωρίς εξαίρεση
   - Έχει pH ακριβώς ίσο με μηδέν
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι **ασθενής** ηλεκτρολύτης;
   - Το οξικό οξύ του ξιδιού
   - Το θειικό οξύ της μπαταρίας
   - Το υδροξείδιο του καλίου
   - Το νιτρικό οξύ των λιπασμάτων
3. Πόσο είναι το pH διαλύματος $\text{HCl}$ $0{,}1$ M;
   - $1$
   - $0{,}1$
   - $13$
   - $-1$
4. Ένα διάλυμα έχει pOH $= 3$ στους $25$ °C. Πόσο είναι το pH του;
   - $11$
   - $3$
   - $17$
   - $7$
5. Ένα διάλυμα ισχυρού οξέος έχει pH $2$. Το αραιώνεις εκατό φορές με νερό. Τι pH έχει τώρα;
   - $4$
   - $200$
   - $3$
   - $0$
6. Ασθενές οξύ $0{,}1$ M έχει βαθμό ιοντισμού $\alpha = 0{,}01$. Πόση είναι η $[\text{H}_3\text{O}^+]$;
   - $10^{-3}$ M
   - $10^{-1}$ M
   - $10^{-2}$ M
   - $10$ M
7. Δύο διαλύματα $0{,}1$ M, ένα $\text{HCl}$ και ένα οξικού οξέος, μπαίνουν στο ίδιο κύκλωμα με λαμπάκι. Τι βλέπεις;
   - Με το $\text{HCl}$ το λαμπάκι ανάβει πιο δυνατά
   - Ανάβει το ίδιο, αφού έχουν ίδια συγκέντρωση
   - Με το οξικό ανάβει πιο δυνατά απ' ό,τι με το $\text{HCl}$
   - Δεν ανάβει σε κανένα από τα δύο διαλύματα
8. Ο συντηρητής μιας πισίνας μετράει pH $8{,}2$. Τι πρόβλημα έχει;
   - Το χλώριο απολυμαίνει πολύ λιγότερο
   - Το νερό είναι πολύ όξινο για κολύμπι
   - Κανένα, είναι πολύ κοντά στο ουδέτερο
   - Τα μεταλλικά μέρη θα διαβρωθούν από οξύ

## Ασκήσεις

1. Ένα διάλυμα νιτρικού οξέος $\text{HNO}_3$ έχει συγκέντρωση $0{,}001$ M. Πόσο είναι το pH του;
2. Θέλεις $5$ L διάλυμα καυστικής σόδας με pH $12$ στους $25$ °C, για να πλύνεις φίλτρα. Πόσα γραμμάρια $\text{NaOH}$ ($40$ g/mol) θα διαλύσεις;
3. Έχεις $100$ mL διαλύματος $\text{HCl}$ με pH $2$. Πόσο νερό πρέπει να προσθέσεις για να γίνει το pH $3$; Κι αν ήθελες pH $4$;
4. Ένα διάλυμα οξικού οξέος $0{,}1$ M έχει pH $3$.
   α) Πόσος είναι ο βαθμός ιοντισμού $\alpha$;
   β) Ποια συγκέντρωση $\text{HCl}$ έχει το ίδιο pH;
   γ) Πόσα mol $\text{NaOH}$ χρειάζονται για να εξουδετερωθούν $100$ mL από το καθένα; Τι συμπεραίνεις;
5. Ένα καθαριστικό τζαμιών έχει αμμωνία $0{,}4$ M, με βαθμό ιοντισμού $\alpha = 0{,}0065$, στους $25$ °C.
   α) Πόσο είναι το pH του;
   β) Το αραιώνεις δέκα φορές. Ένας συνάδελφος λέει ότι το pH θα πέσει ακριβώς μία μονάδα, στο $10{,}4$. Θα βγει αυτό, μεγαλύτερο ή μικρότερο;
6. Ένα λίτρο απόβλητου $\text{HCl}$ έχει pH $1$. Θέλεις να το εξουδετερώσεις με διάλυμα $\text{NaOH}$ $1$ M, στους $25$ °C.
   α) Πόσα mL $\text{NaOH}$ χρειάζονται για pH ακριβώς $7$;
   β) Πόσο είναι περίπου το pH αν ρίξεις $99$ mL;
   γ) Πόσο είναι περίπου το pH αν ρίξεις $101$ mL;
   δ) Τι σημαίνει αυτό για τον τρόπο που γίνεται μια τέτοια εξουδετέρωση στην πράξη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/chemistry/acids-bases-ph
