# Μεταβολισμός, διατροφή και βιταμίνες

> Τι κάνει το σώμα με όσα απορρόφησε, και τι χρειάζεται από την τροφή.

Ανατομία-Φυσιολογία ΙΙ, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/anatomy-physiology/metabolism-nutrition

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τον μεταβολισμό και να ξεχωρίζεις τον καταβολισμό από τον αναβολισμό.
- Να περιγράφεις τι γίνεται με τη γλυκόζη στον οργανισμό, πού αποθηκεύεται ως γλυκογόνο και πότε γίνεται λίπος.
- Να αναφέρεις τα κυριότερα λίπη, πού αποθηκεύεται το λίπος και πώς μεταφέρεται, καθώς και τους ρόλους των πρωτεϊνών.
- Να αναφέρεις τι λέει το βιβλίο για τη φυσιολογική διατροφή και να κατατάσσεις τις βιταμίνες σε υδατοδιαλυτές και λιποδιαλυτές.

## Μετά την απορρόφηση

Στην προηγούμενη ενότητα η τροφή διασπάστηκε σε μονοσακχαρίτες, αμινοξέα, μονογλυκερίδια και λιπαρά οξέα, και αυτά απορροφήθηκαν από το έντερο. Τώρα βλέπεις τι κάνει ο οργανισμός με αυτά, και τι χρειάζεται να παίρνει από την τροφή του.

**Μεταβολισμός** των υδατανθράκων, των λιπών και των πρωτεϊνών είναι το σύνολο των χημικών αντιδράσεων που οδηγούν:

- είτε στη **διάσπαση** των ουσιών αυτών: αυτό λέγεται **καταβολισμός**,
- είτε στη **βιοσύνθεση** άλλων μορίων: αυτό λέγεται **αναβολισμός**.

> **Κλειδί**
>
> Για να ξεχωρίσεις τα δύο, ρώτα: **το μόριο μικραίνει ή μεγαλώνει;** Όταν ένα μεγάλο μόριο σπάει σε μικρότερα (γλυκογόνο σε γλυκόζη, τριγλυκερίδια σε λιπαρά οξέα και γλυκερόλη), είναι καταβολισμός. Όταν από μικρά μόρια χτίζεται ένα μεγάλο (γλυκόζη σε γλυκογόνο, αμινοξέα σε πρωτεΐνη), είναι αναβολισμός.

## Ο μεταβολισμός των υδατανθράκων

Όλοι οι υδατάνθρακες μετατρέπονται σε **γλυκόζη** (μονοσακχαρίτη), για να μπορέσουν να χρησιμοποιηθούν τελικά από τα κύτταρα. Μέσα στα κύτταρα η γλυκόζη **οξειδώνεται**, και έτσι το κύτταρο παίρνει την ενέργεια που χρειάζεται.

Τι γίνεται όταν υπάρχει περισσότερη γλυκόζη απ' όση χρειάζονται τα κύτταρα; Ακολουθεί τρία σκαλοπάτια:

| Πόση γλυκόζη υπάρχει                         | Τι γίνεται                                                                 | Πού                              |
| -------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------- |
| Όση χρειάζονται τα κύτταρα                   | Οξειδώνεται και δίνει ενέργεια.                                            | στα κύτταρα                      |
| Περισσότερη                                  | Η επιπλέον μετατρέπεται σε **γλυκογόνο** (πολυσακχαρίτη) και αποθηκεύεται. | στο **συκώτι** και στους **μυς** |
| Πολύ περισσότερη απ' όση χωράει ως γλυκογόνο | Μετατρέπεται σε **λίπος** και αποθηκεύεται.                                | στον **λιπώδη ιστό**             |

Όταν ο οργανισμός χρειαστεί ενέργεια, το γλυκογόνο **διασπάται ξανά σε γλυκόζη** και χρησιμοποιείται.

Ο μεταβολισμός της γλυκόζης ελέγχεται κυρίως από την ορμόνη **ινσουλίνη**, που εκκρίνεται από το **πάγκρεας**. Το πάγκρεας ως ενδοκρινής αδένας θα το δεις αναλυτικά στους ενδοκρινείς αδένες.

> **Πρόσεχε**
>
> «Οι υδατάνθρακες μετατρέπονται σε δισακχαρίτες για να χρησιμοποιηθούν από τα κύτταρα.» **Όχι.**
>
> Τα κύτταρα χρησιμοποιούν **γλυκόζη**, δηλαδή μονοσακχαρίτη. Όλοι οι υδατάνθρακες καταλήγουν σε γλυκόζη. Δισακχαρίτες εμφανίζονται ως ενδιάμεσο στάδιο της πέψης στο έντερο, όχι ως τελική μορφή.

## Ο μεταβολισμός των λιπών

Τα λίπη είναι χημικές ενώσεις που βρίσκονται στις τροφές. Τα κυριότερα είναι:

1. τα **τριγλυκερίδια**,
2. τα **φωσφολιπίδια**,
3. η **χοληστερόλη**.

Το λίπος αποθηκεύεται σε δύο κύριους ιστούς: στον **λιπώδη ιστό** και στο **συκώτι**. Χρησιμεύει:

- ως **αποθήκη ενέργειας** του οργανισμού,
- για **θερμική μόνωση** του σώματος.

Το λίπος που αποθηκεύεται έχει δύο πηγές. Είτε προέρχεται από **λίπη της τροφής** είτε από **υδατάνθρακες της τροφής**, που ο οργανισμός μετατρέπει σε τριγλυκερίδια, για να τα χρησιμοποιήσει αργότερα για ενέργεια. Όταν ο οργανισμός παίρνει περισσότερη τροφή από όση χρησιμοποιεί για την παραγωγή ενέργειας, η περίσσεια αποθηκεύεται ως λίπος. Το βιβλίο ονομάζει αυτή την κατάσταση **παχυσαρκία**.

**Πώς βγαίνει το λίπος από την αποθήκη.** Για να χρησιμοποιηθεί για ενέργεια, το λίπος του λιπώδους ιστού πρέπει να φτάσει στους ιστούς που θα το καταναλώσουν. Γι' αυτό τα αποθηκευμένα τριγλυκερίδια **διασπώνται σε λιπαρά οξέα και γλυκερόλη**. Η μεταφορά γίνεται με τη μορφή **λιπαρών οξέων**.

## Ο μεταβολισμός των πρωτεϊνών

Οι πρωτεΐνες (γνωστές και ως **λευκώματα**) είναι μεγάλα οργανικά μόρια, φτιαγμένα από τη σύνδεση μικρότερων μορίων, των **αμινοξέων**. Τις παίρνουμε από τις φυτικές, αλλά **κυρίως από τις ζωικές** τροφές (κρέας, γάλα).

Ο οργανισμός μπορεί να συνθέτει πρωτεΐνες από τη **δεξαμενή των αμινοξέων** που έχει. Οι πρωτεΐνες χρησιμοποιούνται **ελάχιστα** για παραγωγή ενέργειας. Ο κύριος ρόλος τους είναι **δομικός**. Κάνουν όμως και άλλες δουλειές:

| Λειτουργία                         | Παράδειγμα      |
| ---------------------------------- | --------------- |
| Μεταφορά οξυγόνου στο αίμα         | αιμοσφαιρίνη    |
| Επιτάχυνση των χημικών αντιδράσεων | ένζυμα          |
| Συστολή των μυών                   | ακτίνη, μυοσίνη |

Στην ανατομία του ήπατος είδες ότι εκεί γίνεται σύνθεση πρωτεϊνών από αμινοξέα και διάσπαση πρωτεϊνών που έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί, με σχηματισμό **ουρίας**. Είναι τα δύο σκέλη του μεταβολισμού, στο ίδιο όργανο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καταβολισμός ή αναβολισμός;*

## Φυσιολογική διατροφή

Οι υδατάνθρακες, τα λίπη και οι πρωτεΐνες είναι οι **θρεπτικές ουσίες**: διασπώνται και δίνουν ενέργεια. Η ενέργεια που χρειάζεται ο οργανισμός εξαρτάται από τις ανάγκες του για παραγωγή **θερμότητας**, για **κινητική ενέργεια** και για άλλες μορφές ενέργειας απαραίτητες για τη ζωή.

Το βιβλίο σου διατυπώνει την ισορροπία έτσι: κάθε μέρα πρέπει να παίρνουμε τόσες θρεπτικές ουσίες όσες χρειάζονται για την ενέργεια που ξοδεύουμε. Αν πάρουμε **περισσότερες**, παχαίνουμε· αν πάρουμε **λιγότερες**, αδυνατίζουμε.

Για τα τρία είδη θρεπτικών ουσιών, το βιβλίο αναφέρει:

- Χρειάζονται **και τα τρία**, για να καλυφθούν οι ενεργειακές ανάγκες και για να είναι υγιής ο άνθρωπος.
- **Πρωτεΐνες**: τουλάχιστον **1 γραμμάριο την ημέρα για κάθε κιλό** σωματικού βάρους. Οι **ζωικές** πρωτεΐνες έχουν πολύ μεγάλη αξία, γιατί περιέχουν τα **απαραίτητα αμινοξέα**.
- **Λίπη**: δεν είναι τόσο απαραίτητα, εκτός από μια μικρή ποσότητα.
- **Υδατάνθρακες**: είναι η **καλύτερη πηγή ενέργειας**. Τουλάχιστον το **50%** της ενέργειας που χρειάζεται ο οργανισμός προέρχεται από αυτούς.

Εκτός από αυτά, για την υγεία είναι απαραίτητη η πρόσληψη διαφόρων **αλάτων** και **βιταμινών**.

## Οι βιταμίνες

Οι **βιταμίνες** είναι **οργανικές** χημικές ενώσεις, απαραίτητες για την ομαλή λειτουργία του οργανισμού. Το όνομά τους προέρχεται από τη λατινική λέξη **vita**, που σημαίνει **ζωή**.

Περιέχονται στις διάφορες τροφές. Μια ισορροπημένη δίαιτα περιέχει και τα απαραίτητα ποσά βιταμινών. Η **έλλειψή** τους οδηγεί σε διαταραχές της υγείας, τις **αβιταμινώσεις**. Η έλλειψη μπορεί να οφείλεται:

- σε **κακή διατροφή**, ή
- σε **αδυναμία απορρόφησης** από το έντερο, εξαιτίας κάποιας πάθησης.

Οι βιταμίνες χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

| Υδατοδιαλυτές                            | Λιποδιαλυτές                     |
| ---------------------------------------- | -------------------------------- |
| το σύμπλεγμα βιταμινών **Β** και η **C** | οι **A**, **D**, **E** και **K** |

Ένα βοήθημα μνήμης: οι λιποδιαλυτές είναι τέσσερις και σχηματίζουν τη «λέξη» **ADEK**. Όλες οι άλλες είναι υδατοδιαλυτές.

**Μια συνηθισμένη αιτία αβιταμίνωσης.** Στο έντερο ζουν μικρόβια που φτιάχνουν σημαντικά ποσά βιταμινών, κυρίως του συμπλέγματος Β. Η **παρατεταμένη λήψη αντιβιοτικών ευρέως φάσματος** καταστρέφει αυτά τα μικρόβια, και γι' αυτό είναι μια συνηθισμένη αιτία αβιταμίνωσης.

> **Πρόσεχε**
>
> «Όλες οι βιταμίνες του οργανισμού έρχονται από τις τροφές.» **Όχι ακριβώς.**
>
> Οι βιταμίνες περιέχονται στις τροφές, αλλά το βιβλίο τονίζει ότι και τα **μικρόβια του εντέρου** φτιάχνουν σημαντικά ποσά, κυρίως του συμπλέγματος Β. Γι' αυτό η καταστροφή τους οδηγεί σε αβιταμίνωση.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μεταβολισμός** = καταβολισμός (διάσπαση) + αναβολισμός (βιοσύνθεση).
> - Γλυκόζη: οξείδωση για ενέργεια → περίσσεια σε **γλυκογόνο** (συκώτι, μυς) → μεγάλη περίσσεια σε **λίπος**. Έλεγχος: **ινσουλίνη**.
> - Λίπη: τριγλυκερίδια, φωσφολιπίδια, χοληστερόλη. Αποθήκη στον **λιπώδη ιστό** και στο **συκώτι**· ενέργεια και θερμική μόνωση. Μεταφορά ως **λιπαρά οξέα**.
> - Πρωτεΐνες: κυρίως **δομικός** ρόλος, ελάχιστα για ενέργεια.
> - Τουλάχιστον **1 g πρωτεΐνης ανά κιλό** την ημέρα· υδατάνθρακες τουλάχιστον **50%** της ενέργειας.
> - Βιταμίνες: υδατοδιαλυτές **Β, C**· λιποδιαλυτές **A, D, E, K**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι ονομάζεται μεταβολισμός των υδατανθράκων, λιπών και πρωτεϊνών, και ποια είναι τα δύο σκέλη του;

1. Μεταβολισμός είναι το **σύνολο των χημικών αντιδράσεων** που οδηγούν είτε σε διάσπαση των ουσιών αυτών είτε σε βιοσύνθεση άλλων μορίων.
2. Η διάσπαση λέγεται **καταβολισμός**. Η βιοσύνθεση λέγεται **αναβολισμός**.

### Παράδειγμα 2: Να περιγράψεις τι γίνεται στον οργανισμό όταν η ποσότητα της γλυκόζης είναι μεγαλύτερη από όση χρειάζονται τα κύτταρα.

1. Η επιπλέον γλυκόζη μετατρέπεται σε **γλυκογόνο** (πολυσακχαρίτη) και αποθηκεύεται στο **συκώτι** και στους **μυς**. Όταν χρειαστεί ενέργεια, το γλυκογόνο διασπάται ξανά σε γλυκόζη.
2. Αν η γλυκόζη είναι πολύ περισσότερη από όση μπορεί να αποθηκευτεί ως γλυκογόνο, μετατρέπεται σε **λίπος** και αποθηκεύεται στον **λιπώδη ιστό**.
3. Ο μεταβολισμός της γλυκόζης ελέγχεται κυρίως από την **ινσουλίνη**, που εκκρίνεται από το πάγκρεας.

### Παράδειγμα 3: Ποια είναι τα κυριότερα λίπη, σε ποιους ιστούς αποθηκεύεται το λίπος και σε τι χρησιμεύει;

1. Τα κυριότερα λίπη είναι τα **τριγλυκερίδια**, τα **φωσφολιπίδια** και η **χοληστερόλη**.
2. Το λίπος αποθηκεύεται στον **λιπώδη ιστό** και στο **συκώτι**.
3. Χρησιμεύει ως **αποθήκη ενέργειας** του οργανισμού και για τη **θερμική μόνωση** του σώματος.

### Παράδειγμα 4: Το λίπος του λιπώδους ιστού πρέπει να χρησιμοποιηθεί για ενέργεια σε έναν μυ. Τι πρέπει να γίνει πρώτα, και με ποια μορφή φτάνει στον μυ;

1. Το λίπος πρέπει να **μεταφερθεί** από τον λιπώδη ιστό στον ιστό που θα το καταναλώσει.
2. Για να γίνει η μεταφορά, τα αποθηκευμένα **τριγλυκερίδια διασπώνται σε λιπαρά οξέα και γλυκερόλη**. Αυτό είναι καταβολισμός.
3. Η μεταφορά γίνεται με τη μορφή **λιπαρών οξέων**.

### Παράδειγμα 5: Σωστό ή Λάθος; (α) Οι πρωτεΐνες είναι η κύρια πηγή ενέργειας του οργανισμού. (β) Η βιταμίνη C είναι λιποδιαλυτή. (γ) Το γλυκογόνο αποθηκεύεται στο συκώτι και στους μυς. (δ) Η αβιταμίνωση μπορεί να οφείλεται σε αδυναμία απορρόφησης των βιταμινών από το έντερο.

1. (α) **Λάθος.** Οι πρωτεΐνες χρησιμοποιούνται ελάχιστα για ενέργεια· ο κύριος ρόλος τους είναι δομικός. Η καλύτερη πηγή ενέργειας είναι οι υδατάνθρακες.
2. (β) **Λάθος.** Η C είναι υδατοδιαλυτή, μαζί με το σύμπλεγμα Β. Λιποδιαλυτές είναι οι A, D, E, K.
3. (γ) **Σωστό.**
4. (δ) **Σωστό.** Η έλλειψη βιταμινών οφείλεται είτε σε κακή διατροφή είτε σε αδυναμία απορρόφησης εξαιτίας κάποιας πάθησης.

### Παράδειγμα 6: Να αναφέρεις τρεις λειτουργίες των πρωτεϊνών, εκτός από τον δομικό τους ρόλο, με ένα παράδειγμα για την καθεμιά.

1. **Μεταφορά οξυγόνου** στο αίμα: η **αιμοσφαιρίνη**.
2. **Επιτάχυνση των χημικών αντιδράσεων** του οργανισμού: τα **ένζυμα**.
3. **Συστολή των μυών**: η **ακτίνη** και η **μυοσίνη**.

## Ερωτήσεις

1. Πώς λέγεται το σκέλος του μεταβολισμού που οδηγεί στη διάσπαση των ουσιών;
   - Καταβολισμός
   - Αναβολισμός
   - Πέψη
   - Γαλακτοματοποίηση
2. Σε ποια μορφή μετατρέπονται όλοι οι υδατάνθρακες για να χρησιμοποιηθούν από τα κύτταρα;
   - Σε γλυκόζη
   - Σε γλυκογόνο
   - Σε δισακχαρίτες
   - Σε λακτόζη
3. Πού αποθηκεύεται το γλυκογόνο;
   - Στο συκώτι και στους μυς
   - Στον λιπώδη ιστό
   - Στο πάγκρεας
   - Στο αίμα
4. Ποια ορμόνη ελέγχει κυρίως τον μεταβολισμό της γλυκόζης;
   - Η ινσουλίνη
   - Η γαστρίνη
   - Η πεψίνη
   - Η χολερυθρίνη
5. Σε ποιους δύο κύριους ιστούς αποθηκεύεται το λίπος;
   - Στον λιπώδη ιστό και στο συκώτι
   - Στους μυς και στο συκώτι
   - Στο αίμα και στη λέμφο
   - Στο λεπτό και στο παχύ έντερο
6. Με ποια μορφή μεταφέρεται το λίπος από τον λιπώδη ιστό προς τους ιστούς που θα το καταναλώσουν;
   - Ως λιπαρά οξέα
   - Ως τριγλυκερίδια
   - Ως γλυκογόνο
   - Ως χοληστερόλη
7. Ποιος είναι ο κύριος ρόλος των πρωτεϊνών στον οργανισμό;
   - Δομικός
   - Η παραγωγή ενέργειας
   - Η θερμική μόνωση
   - Η αποθήκευση γλυκόζης
8. Σύμφωνα με το βιβλίο, ποια είναι η καλύτερη πηγή ενέργειας για τον οργανισμό;
   - Οι υδατάνθρακες
   - Τα λίπη
   - Οι πρωτεΐνες
   - Οι βιταμίνες
9. Ποια ομάδα περιέχει μόνο λιποδιαλυτές βιταμίνες;
   - A, D, E, K
   - B, C, D, K
   - A, C, E, K
   - A, B, D, E
10. Γιατί η παρατεταμένη λήψη αντιβιοτικών ευρέως φάσματος είναι συνηθισμένη αιτία αβιταμίνωσης;
   - Καταστρέφει μικρόβια του εντέρου που φτιάχνουν βιταμίνες
   - Καταστρέφει τις βιταμίνες που υπάρχουν μέσα στις τροφές
   - Μετατρέπει τις λιποδιαλυτές βιταμίνες σε υδατοδιαλυτές
   - Σταματά την έκκριση της χολής από το ήπαρ

## Ασκήσεις

1. Από ποια λατινική λέξη πήραν το όνομά τους οι βιταμίνες, και τι σημαίνει αυτή;
2. Με ποιο άλλο όνομα είναι γνωστές οι πρωτεΐνες, και από ποια μικρότερα μόρια φτιάχνονται;
3. Ποιες δύο αιτίες έλλειψης βιταμινών αναφέρει το βιβλίο, και πώς ονομάζονται οι διαταραχές που προκαλεί η έλλειψη;
4. Σε ποιες δύο μεγάλες κατηγορίες χωρίζονται οι βιταμίνες, και ποιες ανήκουν στην καθεμιά;
5. Συμπλήρωσε το κενό σε κάθε πρόταση με τη σωστή λέξη ή τον σωστό αριθμό.
   α) Όταν απαιτείται ενέργεια, το ________ μπορεί να διασπαστεί σε γλυκόζη.
   β) Τουλάχιστον το ________ της ενέργειας που χρειάζεται ο οργανισμός προέρχεται από τους υδατάνθρακες.
   γ) Οι ζωικές πρωτεΐνες έχουν πολύ μεγάλη αξία, επειδή περιέχουν τα ________.
   δ) Τα μικρόβια του εντέρου φτιάχνουν σημαντικά ποσά βιταμινών, κυρίως του ________.
6. Για μεγάλο διάστημα, ένας οργανισμός παίρνει με την τροφή πολύ περισσότερους υδατάνθρακες από όσους χρειάζεται για την ενέργειά του.
   α) Σε τι μετατρέπεται πρώτα η επιπλέον γλυκόζη, και πού αποθηκεύεται;
   β) Όταν η γλυκόζη ξεπερνά όση μπορεί να αποθηκευτεί με αυτή τη μορφή, σε τι μετατρέπεται και πού αποθηκεύεται;
   γ) Είναι οι μετατροπές αυτές καταβολισμός ή αναβολισμός;
   δ) Ποια ορμόνη, και από ποιο όργανο, ελέγχει κυρίως τον μεταβολισμό της γλυκόζης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/anatomy-physiology/metabolism-nutrition
