# Οι ενδοκρινείς αδένες

> Θυρεοειδής, παραθυρεοειδείς, θύμος, υπόφυση, πάγκρεας και επινεφρίδια.

Ανατομία-Φυσιολογία ΙΙ, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/anatomy-physiology/endocrine-glands

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τις ορμόνες και να εξηγείς από πού πήραν το όνομά τους.
- Να αναφέρεις τις ορμόνες του θυρεοειδούς και την ορμόνη της υπόφυσης που ρυθμίζει την έκκρισή τους.
- Να περιγράφεις τους παραθυρεοειδείς αδένες και πώς ρυθμίζεται η έκκριση της παραθορμόνης.
- Να περιγράφεις τον ρόλο του θύμου αδένα και τις ορμόνες του οπίσθιου λοβού της υπόφυσης.
- Να αναφέρεις τα κύτταρα των νησιδίων του Langerhans και τις ορμόνες τους, και να περιγράφεις τη θέση και τις μοίρες των επινεφριδίων.

## Τι εξετάζεται από αυτό το κεφάλαιο

Το κεφάλαιο των ενδοκρινών αδένων στο βιβλίο είναι μεγάλο, αλλά η εξεταστέα ύλη κρατά **μόνο λίγες παραγράφους**. Αυτή η ενότητα έχει όσα ζητά η ύλη και τίποτα παραπάνω:

- §9.1: ο **ορισμός** των ορμονών.
- §9.2: η σημασία του **θυρεοειδούς**, οι **ορμόνες** του και η **TSH**.
- §9.3: οι **παραθυρεοειδείς** και η ρύθμιση της **παραθορμόνης**.
- §9.4: ο **θύμος αδένας**.
- §9.6: οι ορμόνες του **οπίσθιου λοβού της υπόφυσης**.
- §9.7: τα **νησίδια του Langerhans** και οι ορμόνες τους.
- §9.8: η θέση και οι δύο μοίρες των **επινεφριδίων**.

**Δεν** εξετάζονται: οι δράσεις των ορμονών του θυρεοειδούς και οι διαταραχές του, οι δράσεις της παραθορμόνης, όλη η §9.5 (ορμόνες του πρόσθιου λοβού), οι παθήσεις της υπόφυσης, οι δράσεις της ινσουλίνης και της γλυκαγόνης, και οι ορμόνες των επινεφριδίων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού βρίσκονται οι αδένες της ύλης*

## Τι είναι οι ορμόνες

> **Κλειδί**
>
> Τα εκκρίματα των ενδοκρινών αδένων ονομάζονται **ορμόνες**, από την ελληνική λέξη **«ορμώ»**: δηλώνει την **παρορμητική ενέργεια** που ασκούν αυτές οι χημικές ουσίες επάνω στα όργανα ή τους ιστούς, για να **διεγείρουν ή να αναστείλουν** κάποια λειτουργία.

Κράτα και τα δύο σκέλη του ορισμού: η ορμόνη μπορεί να **ενεργοποιεί** μια λειτουργία, μπορεί και να τη **σταματά**.

## Ο θυρεοειδής αδένας

Ο θυρεοειδής είναι ένας από τους **σημαντικότερους** ενδοκρινείς αδένες, γιατί έχει σχέση με την **κανονική ανάπτυξη του σώματος**.

Οι ορμόνες που παράγει είναι η **θυροξίνη** και η **τριϊωδοθυρονίνη**. Η παραγωγή και η έκκρισή τους ρυθμίζεται από μία ορμόνη που εκκρίνεται από τον **πρόσθιο λοβό της υπόφυσης** και ονομάζεται **θυρεοειδοτρόπος ορμόνη (TSH)**.

> **Πρόσεχε**
>
> «Η TSH είναι ορμόνη του θυρεοειδούς.» **Όχι.**
>
> Η TSH εκκρίνεται από τον **πρόσθιο λοβό της υπόφυσης** και **δρα** στον θυρεοειδή. Ο θυρεοειδής παράγει θυροξίνη και τριϊωδοθυρονίνη.

## Οι παραθυρεοειδείς αδένες

Οι παραθυρεοειδείς είναι **τέσσερις** και βρίσκονται **ανά δύο πίσω από τους λοβούς του θυρεοειδούς**. Ο καθένας έχει μέγεθος γύρω στα **4 με 6 χιλιοστά** και ζυγίζει περίπου **35 χιλιοστά του γραμμαρίου**. Ρυθμίζουν τον **μεταβολισμό του ασβεστίου και του φωσφόρου** του οργανισμού.

Εκκρίνουν την **παραθορμόνη**, μια ορμόνη **πρωτεϊνικής σύνθεσης**. Την έκκρισή της τη ρυθμίζει η **πυκνότητα του ιοντικού ασβεστίου του αίματος**:

| Ιοντικό ασβέστιο στο αίμα | Έκκριση παραθορμόνης |
| ------------------------- | -------------------- |
| **Ελαττώνεται**           | **Υπερέκκριση**      |
| **Αυξάνεται**             | **Αναστολή**         |

> **Κλειδί**
>
> Η παραθορμόνη ρυθμίζεται **αντίστροφα** από το ασβέστιο: λίγο ασβέστιο, περισσότερη ορμόνη· πολύ ασβέστιο, η έκκριση σταματά. Εδώ ο αδένας δεν περιμένει εντολή από την υπόφυση· «διαβάζει» ο ίδιος το ασβέστιο του αίματος.

## Ο θύμος αδένας

Ο θύμος συμμετέχει στο **ανοσολογικό σύστημα** του οργανισμού.

- Πιστεύεται ότι στην **εμβρυϊκή ηλικία** δημιουργεί τα **αρχέγονα ανοσοκύτταρα**, από τα οποία προέρχονται αργότερα τα ώριμα ανοσοκύτταρα.
- Πιθανώς προκαλεί την **ανοσολογική ωρίμανση των μικρών λεμφοκυττάρων**.
- Εκκρίνει μία **λεμφοτρόπο ορμόνη** και μία πολυπεπτίδη, τη **θυμοσίνη**.

Η **συγγενής απλασία** ή η **αφαίρεση** του θύμου στην εμβρυϊκή ζωή οδηγεί σε σοβαρή **λεμφοπενία**, με συνέπεια μειωμένη αντίσταση στις λοιμώξεις, που μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο.

## Η υπόφυση και ο οπίσθιος λοβός

Η υπόφυση αποτελείται από δύο τμήματα: τον **πρόσθιο λοβό ή αδενοϋπόφυση** και τον **οπίσθιο λοβό ή νευροϋπόφυση**. Ο πρόσθιος λοβός παράγει επτά ορμόνες, ο οπίσθιος **δύο**. Η ύλη ζητά μόνο τις δύο του οπίσθιου λοβού:

**Η ωκυτοκίνη**

- Διεγείρει τη **μήτρα της εγκύου** γυναίκας, προκαλώντας τις ρυθμικές συστολές στον **τοκετό**.
- Δρα στην παραγωγή του **γάλακτος** στον θηλασμό: **άμεσα**, στους μαστούς, και **έμμεσα**, διεγείροντας τον πρόσθιο λοβό της υπόφυσης για παραγωγή **προλακτίνης**.

**Η πιτρεσσίνη ή αντιδιουρητική ορμόνη (ADH)**

- Δρα στα **νεφρά**, κάνοντας τα σωληνάρια **διαβατά στο νερό**. Έτσι επαναρροφάται περισσότερο νερό και ο όγκος των ούρων ελαττώνεται. Θυμήσου από το ουροποιητικό: με τη μεταβολή της ADH ο οργανισμός αλλάζει το ποσό των ούρων.
- Το **οινόπνευμα ελαττώνει** την έκκρισή της, ενώ η **μορφίνη**, η **νικοτίνη** και τα **βαρβιτουρικά** την **αυξάνουν**.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο οπίσθιος λοβός παράγει την προλακτίνη.» **Όχι.**
>
> Την προλακτίνη την παράγει ο **πρόσθιος** λοβός. Η ωκυτοκίνη του οπίσθιου λοβού απλώς τον **διεγείρει** να την παράγει: γι' αυτό η δράση της στο γάλα λέγεται **έμμεση**.

## Η ενδοκρινής μοίρα του παγκρέατος

Η ενδοκρινής μοίρα του παγκρέατος αποτελείται από τα **νησίδια του Langerhans**. Τα νησίδια αποτελούνται από **τρία είδη κυττάρων**. Από αυτά:

- τα **κύτταρα α** παράγουν και εκκρίνουν προς το αίμα τη **γλυκαγόνη**,
- τα **κύτταρα β** την **ινσουλίνη**.

*Ένα νησίδιο του Langerhans, βαμμένο με δύο ειδικές χρωστικές. Τα μπλε κύτταρα (β) φτιάχνουν ινσουλίνη και τα κόκκινα (α) γλυκαγόνη. Γύρω, το ροζ φόντο είναι η εξωκρινής μοίρα του παγκρέατος.*

## Τα επινεφρίδια

Τα επινεφρίδια είναι **δύο** και βρίσκονται **πάνω από κάθε νεφρό**, στο ύψος του **πρώτου οσφυϊκού σπονδύλου**. Ο καθένας ζυγίζει **5–7 γραμμάρια** και αποτελείται από δύο τελείως διαφορετικές, από ιστολογική πλευρά, μοίρες: τον **φλοιό** και τον **μυελό**.

Ο **φλοιός** καταλαμβάνει το **90%** του αδένα και περιβάλλει τον **μυελό**, που βρίσκεται **στο κέντρο**.

Θυμήσου από το ουροποιητικό: τα επινεφρίδια ακουμπούν στο άνω άκρο των νεφρών, αλλά **δεν** σχετίζονται με τη λειτουργία του ουροποιητικού.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ορμόνες**: εκκρίματα ενδοκρινών αδένων, από το «ορμώ»· διεγείρουν ή αναστέλλουν λειτουργίες.
> - **Θυρεοειδής**: κανονική ανάπτυξη του σώματος· θυροξίνη και τριϊωδοθυρονίνη, ρυθμίζονται από την **TSH** του πρόσθιου λοβού.
> - **Παραθυρεοειδείς**: τέσσερις, ασβέστιο και φώσφορος· παραθορμόνη, που αυξάνεται όταν το ιοντικό ασβέστιο πέφτει.
> - **Θύμος**: ανοσία, λεμφοτρόπος ορμόνη, θυμοσίνη.
> - **Οπίσθιος λοβός**: ωκυτοκίνη (τοκετός, γάλα) και πιτρεσσίνη ή ADH (νερό στα νεφρά).
> - **Νησίδια Langerhans**: α → γλυκαγόνη, β → ινσουλίνη.
> - **Επινεφρίδια**: πάνω από τους νεφρούς, 5–7 γρ., φλοιός 90% γύρω από τον μυελό.

## Λυμένα θέματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Α. Χαρακτήρισε Σωστό ή Λάθος: (α) Η πιτρεσσίνη εκκρίνεται από τον οπίσθιο λοβό της υπόφυσης. (β) Η αύξηση του ιοντικού ασβεστίου στο αίμα προκαλεί υπερέκκριση παραθορμόνης. (γ) Τα κύτταρα β των νησιδίων του Langerhans παράγουν γλυκαγόνη.

1. **(α) Σωστό.** Ο οπίσθιος λοβός εκκρίνει δύο ορμόνες: την ωκυτοκίνη και την πιτρεσσίνη ή αντιδιουρητική ορμόνη.
2. **(β) Λάθος.** Η **ελάττωση** του ιοντικού ασβεστίου προκαλεί υπερέκκριση· η αύξησή του **αναστέλλει** την έκκριση.
3. **(γ) Λάθος.** Τα κύτταρα β παράγουν **ινσουλίνη**· τη γλυκαγόνη την παράγουν τα κύτταρα **α**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Τι ονομάζονται ορμόνες και από πού προέρχεται η ονομασία τους; Ποιες ορμόνες παράγει ο θυρεοειδής και ποια ορμόνη ρυθμίζει την παραγωγή τους;

1. **Ορμόνες** ονομάζονται τα εκκρίματα των ενδοκρινών αδένων. Η λέξη προέρχεται από το **«ορμώ»** και δηλώνει την παρορμητική ενέργεια που ασκούν πάνω στα όργανα ή τους ιστούς, για να διεγείρουν ή να αναστείλουν κάποια λειτουργία.
2. Ο θυρεοειδής παράγει **θυροξίνη** και **τριϊωδοθυρονίνη**.
3. Την παραγωγή και την έκκρισή τους τη ρυθμίζει η **θυρεοειδοτρόπος ορμόνη (TSH)**, που εκκρίνεται από τον πρόσθιο λοβό της υπόφυσης.

### Παράδειγμα 3: Θέμα Γ. Να αναφέρετε τις ορμόνες του οπίσθιου λοβού της υπόφυσης και να περιγράψετε τις δράσεις τους.

1. Ο οπίσθιος λοβός εκκρίνει την **ωκυτοκίνη** και την **πιτρεσσίνη ή αντιδιουρητική ορμόνη (ADH)**.
2. **Ωκυτοκίνη:** διεγείρει τη μήτρα της εγκύου γυναίκας και προκαλεί τις ρυθμικές συστολές στον τοκετό. Στον θηλασμό δρα στην παραγωγή του γάλακτος άμεσα, στους μαστούς, και έμμεσα, διεγείροντας τον πρόσθιο λοβό για παραγωγή προλακτίνης.
3. **ADH:** δρα στα νεφρά και τα καθιστά διαβατά στο νερό. Το οινόπνευμα ελαττώνει την έκκρισή της, ενώ η μορφίνη, η νικοτίνη και τα βαρβιτουρικά την αυξάνουν.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Δ. Αντιστοίχισε (ένα περισσεύει). Α: 1. Θύμος, 2. Παραθυρεοειδείς, 3. Επινεφρίδια, 4. Νησίδια του Langerhans. Β: α. θυμοσίνη, β. φλοιός και μυελός, γ. γλυκαγόνη και ινσουλίνη, δ. θυρεοειδοτρόπος ορμόνη, ε. μεταβολισμός ασβεστίου και φωσφόρου.

1. **1 – α:** ο θύμος εκκρίνει μία λεμφοτρόπο ορμόνη και τη θυμοσίνη. **2 – ε:** οι παραθυρεοειδείς ρυθμίζουν τον μεταβολισμό του ασβεστίου και του φωσφόρου.
2. **3 – β:** τα επινεφρίδια αποτελούνται από φλοιό και μυελό. **4 – γ:** τα κύτταρα α των νησιδίων παράγουν γλυκαγόνη, τα β ινσουλίνη.
3. Περισσεύει το **δ**: η θυρεοειδοτρόπος ορμόνη εκκρίνεται από τον **πρόσθιο λοβό της υπόφυσης**, που δεν είναι στη στήλη Α.

## Ερωτήσεις

1. Από ποια λέξη προέρχεται η ονομασία «ορμόνη»;
   - Από το «όρος», το όριο
   - Από το «ορμώ»
   - Από το «όρμος», το λιμάνι
   - Από το «ορός» του αίματος
2. Από πού εκκρίνεται η θυρεοειδοτρόπος ορμόνη (TSH);
   - Από τον θυρεοειδή αδένα
   - Από τους παραθυρεοειδείς
   - Από τον οπίσθιο λοβό της υπόφυσης
   - Από τον πρόσθιο λοβό της υπόφυσης
3. Γιατί, κατά το βιβλίο, ο θυρεοειδής είναι ένας από τους σημαντικότερους ενδοκρινείς αδένες;
   - Γιατί ρυθμίζει τον μεταβολισμό του ασβεστίου
   - Γιατί έχει σχέση με την κανονική ανάπτυξη του σώματος
   - Γιατί ρυθμίζει όλους τους άλλους αδένες
   - Γιατί παράγει τα αρχέγονα ανοσοκύτταρα
4. Πόσοι είναι οι παραθυρεοειδείς αδένες και πού βρίσκονται;
   - Τέσσερις, ανά δύο πίσω από τους λοβούς του θυρεοειδούς
   - Δύο, ένας πάνω από κάθε λοβό του θυρεοειδούς
   - Τέσσερις, μπροστά από την τραχεία κάτω από τον θυρεοειδή
   - Ένας, στη βάση του εγκεφάλου
5. Τι προκαλεί η ελάττωση της πυκνότητας του ιοντικού ασβεστίου στο αίμα;
   - Αναστολή της έκκρισης παραθορμόνης
   - Αυξημένη έκκριση TSH
   - Υπερέκκριση παραθορμόνης
   - Καμία αλλαγή στην παραθορμόνη
6. Ποια ουσία εκκρίνει ο θύμος αδένας;
   - Την παραθορμόνη
   - Την ωκυτοκίνη
   - Την τριϊωδοθυρονίνη
   - Τη θυμοσίνη
7. Σε τι οδηγεί η συγγενής απλασία του θύμου αδένα;
   - Σε σοβαρή λεμφοπενία
   - Σε υπερέκκριση παραθορμόνης
   - Σε αυξημένη αντίσταση στις λοιμώξεις
   - Σε έλλειψη ινσουλίνης
8. Πού δρα η αντιδιουρητική ορμόνη (ADH);
   - Στη μήτρα, προκαλώντας ρυθμικές συστολές
   - Στα νεφρά, που τα καθιστά διαβατά στο νερό
   - Στον θυρεοειδή, ρυθμίζοντας τη θυροξίνη
   - Στους μαστούς, για την παραγωγή γάλακτος
9. Ποια από τις παρακάτω ουσίες ελαττώνει την έκκριση της αντιδιουρητικής ορμόνης;
   - Η νικοτίνη
   - Η μορφίνη
   - Το οινόπνευμα
   - Τα βαρβιτουρικά
10. Ποια πρόταση για τα επινεφρίδια είναι σωστή;
   - Ο μυελός καταλαμβάνει το 90% του αδένα
   - Βρίσκονται κάτω από κάθε νεφρό
   - Ο φλοιός περιβάλλει τον μυελό
   - Ο καθένας ζυγίζει περίπου 150 γραμμάρια

## Ασκήσεις

1. Ποιες δύο ορμόνες παράγει ο θυρεοειδής αδένας;
2. Ποιο άλλο όνομα έχει ο οπίσθιος λοβός της υπόφυσης;
3. Ποια κύτταρα των νησιδίων του Langerhans εκκρίνουν γλυκαγόνη;
4. Περιγράφεις ένα επινεφρίδιο σε έναν συμμαθητή σου.
   α) Στο ύψος ποιου σπονδύλου βρίσκεται;
   β) Πόσο ζυγίζει περίπου;
   γ) Ποια μοίρα του βρίσκεται στο κέντρο;
5. Σε έναν άνθρωπο μετριέται η πυκνότητα του ιοντικού ασβεστίου στο αίμα σε δύο διαφορετικές στιγμές.
   α) Τη στιγμή που το ασβέστιο είναι χαμηλό, τι κάνει η έκκριση της παραθορμόνης;
   β) Τη στιγμή που το ασβέστιο είναι υψηλό;
   γ) Τι χημικής σύνθεσης ορμόνη είναι η παραθορμόνη;
6. Μια μητέρα θηλάζει το νεογέννητο παιδί της. Ο οπίσθιος λοβός της υπόφυσής της εκκρίνει ωκυτοκίνη.
   α) Σε ποιο όργανο δρα άμεσα η ωκυτοκίνη για το γάλα;
   β) Ποιο τμήμα της υπόφυσης διεγείρει, για την έμμεση δράση;
   γ) Ποια ορμόνη παράγεται τότε από εκείνο το τμήμα;
   δ) Πριν από λίγες μέρες, στον τοκετό, σε ποιο όργανο έδρασε η ίδια ορμόνη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/anatomy-physiology/endocrine-glands
