# Ταλαντώσεις και κύματα

> Περίοδος, συχνότητα και μετάδοση ενέργειας χωρίς μεταφορά ύλης.

Φυσική, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/oscillations-waves

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις μια ταλάντωση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να μετατρέπεις στροφές ανά λεπτό σε hertz.
- Να υπολογίζεις την περίοδο ενός συστήματος μάζας–ελατηρίου και ενός απλού εκκρεμούς.
- Να εξηγείς την απόσβεση και τον συντονισμό με παραδείγματα από μηχανές και οχήματα.
- Να χρησιμοποιείς τη θεμελιώδη εξίσωση της κυματικής για ήχο, υπερήχους και ηλεκτρομαγνητικά κύματα.

## Κινήσεις που επαναλαμβάνονται

Το έμβολο ενός κινητήρα ανεβοκατεβαίνει. Το αμάξωμα ενός αυτοκινήτου, μετά από μια λακκούβα, κάνει μερικά πάνω-κάτω πάνω στις αναρτήσεις. Μια κιθάρα, ένα κομπρεσέρ που δεν είναι καλά πακτωμένο, μια γέφυρα που περνάει φορτηγό: όλα **ταλαντώνονται**.

**Ταλάντωση** είναι μια κίνηση που επαναλαμβάνεται γύρω από μια **θέση ισορροπίας**. Τρία μεγέθη την περιγράφουν:

- το **πλάτος** $A$: η μεγαλύτερη απομάκρυνση από τη θέση ισορροπίας,
- η **περίοδος** $T$: ο χρόνος για μία πλήρη ταλάντωση, σε s,
- η **συχνότητα** $f$: πόσες πλήρεις ταλαντώσεις γίνονται σε ένα δευτερόλεπτο, σε hertz (Hz).

$$
f = \frac{1}{T}
$$

Στις μηχανές η συχνότητα γράφεται συχνά σε **στροφές ανά λεπτό** (rpm). Για να τη μετατρέψεις σε Hz, διαιρείς με το $60$.

## Η απλή αρμονική ταλάντωση

Κρέμασε ένα βαρίδι από ένα ελατήριο, τράβηξέ το λίγο και άφησέ το. Όσο απομακρύνεται από τη θέση ισορροπίας, το ελατήριο το τραβάει πίσω με δύναμη ανάλογη της απομάκρυνσης:

$$
F = -k \cdot x
$$

όπου $k$ η **σταθερά του ελατηρίου** σε N/m: πόσο σκληρό είναι. Το μείον λέει ότι η δύναμη δείχνει πάντα **προς τη θέση ισορροπίας**. Μια τέτοια δύναμη δίνει την πιο απλή και πιο ομαλή ταλάντωση, την **απλή αρμονική**. Η περίοδός της είναι:

$$
T = 2\pi \sqrt{\frac{m}{k}}
$$

Βαρύτερο σώμα, πιο αργή ταλάντωση. Σκληρότερο ελατήριο, πιο γρήγορη. Και κάτι λιγότερο προφανές: η περίοδος **δεν εξαρτάται από το πλάτος**. Μικρή ή μεγάλη ταλάντωση, ο χρόνος του κύκλου είναι ίδιος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μία ταλάντωση, τρία μεγέθη*

Ένα **απλό εκκρεμές**, ένα μικρό βαρίδι σε νήμα μήκους $L$, κάνει κι αυτό απλή αρμονική ταλάντωση όταν οι γωνίες είναι μικρές:

$$
T = 2\pi \sqrt{\frac{L}{g}}
$$

Εδώ η μάζα δεν μπαίνει καθόλου. Ένα φορτίο που κρέμεται από τον γάντζο ενός γερανού ταλαντώνεται με περίοδο που εξαρτάται μόνο από το μήκος του συρματόσχοινου. Ο χειριστής το ξέρει από την πείρα: με μακρύ συρματόσχοινο το φορτίο «πάει κι έρχεται» αργά.

## Απόσβεση και συντονισμός

Καμία πραγματική ταλάντωση δεν κρατάει για πάντα. Τριβές και αντιστάσεις αφαιρούν ενέργεια σε κάθε κύκλο και το πλάτος μικραίνει. Αυτό είναι η **απόσβεση**. Τα **αμορτισέρ** ενός αυτοκινήτου υπάρχουν ακριβώς γι' αυτό: χωρίς αυτά, μετά από κάθε λακκούβα το αμάξωμα θα χοροπηδούσε για πολλή ώρα πάνω στα ελατήρια.

Κάθε σύστημα έχει μια **ιδιοσυχνότητα**: τη συχνότητα με την οποία ταλαντώνεται μόνο του, αν το αφήσεις. Αν κάτι το σπρώχνει περιοδικά, η ταλάντωση λέγεται **εξαναγκασμένη**.

> **Κλειδί**
>
> Όταν η συχνότητα του εξωτερικού σπρωξίματος πέσει πάνω στην ιδιοσυχνότητα του συστήματος, το πλάτος γίνεται **μέγιστο**. Αυτό είναι ο **συντονισμός**.
>
> - Ένας τροχός χωρίς ζυγοστάθμιση σπρώχνει την ανάρτηση μία φορά σε κάθε στροφή. Σε μια συγκεκριμένη ταχύτητα το τιμόνι αρχίζει να τρέμει έντονα. Πιο αργά ή πιο γρήγορα, το τρέμουλο μειώνεται.
> - Ένα πλυντήριο που ξεκινάει το στύψιμο περνάει από μια περιοχή στροφών όπου κουνιέται όλο. Μετά ησυχάζει.
> - Οι μηχανές πακτώνονται πάνω σε **αντικραδασμικά** λάστιχα, ώστε η ιδιοσυχνότητα της βάσης να απέχει πολύ από τη συχνότητα λειτουργίας.

## Κύματα: ενέργεια χωρίς μεταφορά ύλης

Χτύπα με το σφυρί τη μία άκρη μιας μακριάς σιδερένιας ράβδου. Αυτός που ακουμπάει το αυτί του στην άλλη άκρη ακούει το χτύπημα, αν και κανένα κομμάτι σίδερο δεν ταξίδεψε ως εκεί. Κάθε κομμάτι του υλικού ταλαντώθηκε λίγο γύρω από τη θέση του και έσπρωξε το επόμενο.

**Κύμα** είναι μια διαταραχή που διαδίδεται και μεταφέρει **ενέργεια**, ενώ τα σωματίδια του μέσου μένουν γύρω από τη θέση τους.

- **Εγκάρσιο** κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται **κάθετα** στη διεύθυνση διάδοσης, όπως σε ένα τεντωμένο σχοινί.
- **Διάμηκες** κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται **κατά μήκος** της διεύθυνσης διάδοσης, με πυκνώματα και αραιώματα. Έτσι διαδίδεται ο ήχος.

Το **μήκος κύματος** $\lambda$ είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικές κορυφές. Σε μία περίοδο το κύμα προχωράει ακριβώς ένα μήκος κύματος. Άρα η ταχύτητα διάδοσης είναι:

$$
\upsilon = \frac{\lambda}{T} = \lambda \cdot f
$$

Αυτή είναι η **θεμελιώδης εξίσωση της κυματικής**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδιο μέσο, ίδια ταχύτητα*

> **Πρόσεχε**
>
> Την ταχύτητα ενός κύματος την αποφασίζει το **μέσο**, όχι η πηγή. Ο ήχος τρέχει περίπου $340$ m/s στον αέρα, $1500$ m/s στο νερό και $5000$ m/s στον χάλυβα, όποια κι αν είναι η συχνότητά του. Αν η πηγή αλλάξει συχνότητα, αλλάζει το **μήκος κύματος**, όχι η ταχύτητα.

## Ήχος, υπέρηχοι και ηλεκτρομαγνητικά κύματα

| Κύμα                        | Ταχύτητα                                              | Πού το συναντάς                                             |
| --------------------------- | ----------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| Ήχος, $20$ Hz – $20$ kHz    | $340$ m/s στον αέρα                                   | θόρυβος μηχανών, ηχομόνωση                                  |
| Υπέρηχος, πάνω από $20$ kHz | ίδια με τον ήχο στο ίδιο μέσο                         | αισθητήρες στάθμευσης, έλεγχος συγκολλήσεων, υπερηχογράφημα |
| Ηλεκτρομαγνητικό            | $c = 3 \cdot 10^8$ m/s στο κενό και περίπου στον αέρα | ραδιόφωνο, κινητή τηλεφωνία, WiFi, φως                      |

Ο **έλεγχος με υπερήχους** είναι συνηθισμένη μέθοδος ελέγχου στις μεταλλικές κατασκευές. Μια κεφαλή στέλνει παλμό υπερήχου μέσα στο μέταλλο. Αν βρει ρωγμή ή φυσαλίδα σε μια συγκόλληση, ένα μέρος του ανακλάται νωρίτερα από το κανονικό. Από τον χρόνο της ηχούς ο τεχνικός βρίσκει το βάθος του ελαττώματος, χωρίς να κόψει το κομμάτι.

Τα **ηλεκτρομαγνητικά κύματα** δεν χρειάζονται μέσο: διαδίδονται και στο κενό. Είναι ταλαντώσεις ηλεκτρικού και μαγνητικού πεδίου, και τα παράγουν ρεύματα που αλλάζουν πολύ γρήγορα σε μια κεραία.

> **Θυμήσου**
>
> Στους υπολογισμούς με ηχώ ο παλμός κάνει τη διαδρομή **δύο φορές**: πηγαίνει ως το εμπόδιο και γυρίζει. Η απόσταση είναι το μισό του $\upsilon \cdot t$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας κινητήρας γυρίζει με 3000 στροφές ανά λεπτό. Ένα σημείο του άξονα που δεν είναι καλά ζυγοσταθμισμένο σπρώχνει τη βάση μία φορά σε κάθε στροφή. Με ποια συχνότητα και ποια περίοδο;

1. Συχνότητα σε Hz:
   $$
   f = \frac{3000}{60} = 50 \; \text{Hz}
   $$
2. Περίοδος:
   $$
   T = \frac{1}{f} = \frac{1}{50} = 0{,}02 \; \text{s}
   $$
3. Αν η βάση του κινητήρα έχει ιδιοσυχνότητα κοντά στα $50$ Hz, θα συντονιστεί και θα τρέμει έντονα. Ο τεχνικός είτε ζυγοσταθμίζει τον άξονα είτε αλλάζει τα αντικραδασμικά, ώστε να μετακινήσει την ιδιοσυχνότητα μακριά από τα $50$ Hz.

### Παράδειγμα 2: Κάθε τροχός ενός αυτοκινήτου σηκώνει μάζα περίπου 250 kg, και το ελατήριο της ανάρτησης έχει σταθερά 25 000 N/m. Πόση είναι η περίοδος και η συχνότητα της ταλάντωσης του αμαξώματος;

1. $$
   \begin{aligned}
   T &= 2\pi \sqrt{\frac{m}{k}} = 2\pi \sqrt{\frac{250}{25\,000}} \\
   &= 2\pi \sqrt{0{,}01} = 2\pi \cdot 0{,}1 \approx 0{,}63 \; \text{s}
   \end{aligned}
   $$
2. $$
   f = \frac{1}{T} \approx \frac{1}{0{,}63} \approx 1{,}6 \; \text{Hz}
   $$
3. Λίγο πάνω από μία ταλάντωση το δευτερόλεπτο. Αν φορτώσεις το πορτμπαγκάζ, η μάζα μεγαλώνει, η περίοδος επίσης, και το αυτοκίνητο «κυματίζει» πιο αργά.

### Παράδειγμα 3: Ένας αισθητήρας στάθμευσης στέλνει υπέρηχο 40 kHz. Πόσο είναι το μήκος κύματος στον αέρα, και πόσο απέχει το εμπόδιο αν η ηχώ γυρίζει μετά από 6 ms; (ταχύτητα ήχου 340 m/s)

1. Μήκος κύματος, από $\upsilon = \lambda \cdot f$:
   $$
   \lambda = \frac{\upsilon}{f} = \frac{340}{40\,000} = 0{,}0085 \; \text{m} = 8{,}5 \; \text{mm}
   $$
2. Ο παλμός διανύει σε $6$ ms:
   $$
   s = \upsilon \cdot t = 340 \cdot 0{,}006 = 2{,}04 \; \text{m}
   $$
3. Αυτή είναι η διαδρομή πήγαινε-έλα. Το εμπόδιο απέχει τη μισή:
   $$
   d = \frac{2{,}04}{2} = 1{,}02 \; \text{m}
   $$

### Παράδειγμα 4: Ένας δρομολογητής WiFi εκπέμπει στα 2,4 GHz. Πόσο είναι το μήκος κύματος;

1. Ηλεκτρομαγνητικό κύμα, με $c = 3 \cdot 10^8$ m/s και $f = 2{,}4 \cdot 10^9$ Hz:
   $$
   \lambda = \frac{c}{f} = \frac{3 \cdot 10^8}{2{,}4 \cdot 10^9} = 0{,}125 \; \text{m} = 12{,}5 \; \text{cm}
   $$
2. Το μήκος κύματος είναι συγκρίσιμο με τις διαστάσεις των κεραιών, που συχνά έχουν μήκος ίσο με ένα κλάσμα του $\lambda$. Γι' αυτό οι κεραίες του WiFi είναι λίγα εκατοστά, ενώ οι κεραίες των ραδιοφωνικών σταθμών FM, γύρω στα $100$ MHz με $\lambda = 3$ m, είναι πολύ μεγαλύτερες.

## Ερωτήσεις

1. Ένας τροχός λείανσης γυρίζει με $1500$ στροφές ανά λεπτό. Ποια είναι η συχνότητά του;
   - $25$ Hz
   - $1500$ Hz
   - $90\,000$ Hz
   - $0{,}04$ Hz
2. Σε ένα σύστημα μάζας–ελατηρίου τετραπλασιάζεις τη μάζα, με το ίδιο ελατήριο. Τι γίνεται η περίοδος;
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
3. Ένα βαρίδι σε ελατήριο ταλαντώνεται μία φορά με πλάτος $2$ cm και μία φορά με πλάτος $6$ cm. Τι ισχύει για τις περιόδους;
   - Είναι ίσες
   - Με $6$ cm η περίοδος είναι τριπλάσια
   - Με $6$ cm η περίοδος είναι μικρότερη
   - Με $6$ cm η περίοδος είναι εννιαπλάσια
4. Ένα αυτοκίνητο με αζυγοστάθμιστο τροχό τρέμει έντονα στα $90$ km/h, αλλά όχι στα $70$ ή στα $110$. Πώς λέγεται αυτό;
   - Συντονισμός
   - Απόσβεση
   - Ελεύθερη ταλάντωση
   - Διάθλαση
5. Ένα κύμα διαδίδεται κατά μήκος ενός σχοινιού. Τι μεταφέρεται από τη μία άκρη στην άλλη;
   - Ενέργεια
   - Κομμάτια του σχοινιού
   - Αέρας γύρω από το σχοινί
   - Ύλη και ενέργεια μαζί
6. Ένας ήχος $680$ Hz διαδίδεται στον αέρα με $340$ m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματός του;
   - $0{,}5$ m
   - $2$ m
   - $231\,200$ m
   - $340$ m
7. Μια πηγή στο ίδιο μέσο διπλασιάζει τη συχνότητα του ήχου που εκπέμπει. Τι αλλάζει;
   - Το μήκος κύματος γίνεται το μισό
   - Η ταχύτητα διπλασιάζεται
   - Το μήκος κύματος διπλασιάζεται
   - Το πλάτος γίνεται το μισό
8. Ένας ελεγκτής στέλνει παλμό υπερήχου μέσα σε χαλύβδινη πλάκα, όπου ο ήχος τρέχει με $5000$ m/s. Η ηχώ από την πίσω πλευρά γυρίζει σε $8$ μs. Πόσο πάχος έχει η πλάκα;
   - $2$ cm
   - $4$ cm
   - $1$ cm
   - $40$ m

## Ασκήσεις

1. Ένα κόσκινο δόνησης σε λατομείο κάνει μία πλήρη ταλάντωση κάθε $0{,}25$ s. Ποια είναι η συχνότητά του;
2. Ένα σώμα $250$ g ταλαντώνεται δεμένο σε ελατήριο με σταθερά $100$ N/m. Πόση είναι η συχνότητα της ταλάντωσης;
3. Ένα φορτίο κρέμεται από τον γάντζο ενός γερανού και αιωρείται λίγο. Μετράς $10$ πλήρεις αιωρήσεις σε $40$ s. Θεώρησέ το απλό εκκρεμές. Πόσο μήκος έχει το συρματόσχοινο; ($g = 10$ m/s²)
4. Μια κεφαλή ελέγχου συγκολλήσεων στέλνει υπέρηχο $2$ MHz μέσα σε χάλυβα, όπου ο ήχος διαδίδεται με $5000$ m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματος, σε mm;
5. Σε ένα εργοτάξιο βλέπεις την αστραπή και ακούς τη βροντή $3$ s αργότερα. Περίπου πόσο μακριά έπεσε ο κεραυνός; (ταχύτητα ήχου $340$ m/s· το φως φτάνει σχεδόν αμέσως)
6. Όταν φορτώνεις $100$ kg πάνω από έναν τροχό, το ελατήριο της ανάρτησής του συμπιέζεται κατά $4$ cm. Με συνολική μάζα $400$ kg πάνω σε αυτό το ελατήριο, πόση είναι η περίοδος ταλάντωσης; ($g = 10$ m/s²)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/oscillations-waves
