# Μαγνητικό πεδίο

> Δύναμη σε αγωγό και η αρχή του κινητήρα.

Φυσική, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/magnetic-field

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το μαγνητικό πεδίο ενός μαγνήτη, ενός ευθύγραμμου αγωγού και ενός πηνίου με δυναμικές γραμμές.
- Να υπολογίζεις την ένταση του πεδίου κοντά σε ευθύγραμμο αγωγό και μέσα σε πηνίο.
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace σε ρευματοφόρο αγωγό και να βρίσκεις τη φορά της.
- Να εξηγείς πώς δουλεύουν ο ηλεκτρομαγνήτης, το ρελέ και ο ηλεκτροκινητήρας συνεχούς ρεύματος.

## Μαγνήτες και πεδίο

Κάθε μαγνήτης έχει δύο **πόλους**, βόρειο (Β) και νότιο (Ν). Ομώνυμοι πόλοι απωθούνται, ετερώνυμοι έλκονται. Αν κόψεις έναν μαγνήτη στη μέση, δεν παίρνεις έναν σκέτο βόρειο και έναν σκέτο νότιο: παίρνεις **δύο ολόκληρους μαγνήτες**, ο καθένας με δύο πόλους.

Γύρω από τον μαγνήτη υπάρχει **μαγνητικό πεδίο**. Το βλέπεις αν ρίξεις ρινίσματα σιδήρου πάνω σε ένα χαρτί που ακουμπάει στον μαγνήτη: σχηματίζουν γραμμές που βγαίνουν από τον βόρειο πόλο και μπαίνουν στον νότιο. Αυτές είναι οι **μαγνητικές δυναμικές γραμμές**. Όπου είναι πυκνές, το πεδίο είναι ισχυρό.

Η ένταση του μαγνητικού πεδίου συμβολίζεται με $B$ και μετριέται σε **tesla** (T). Για να έχεις αίσθηση των μεγεθών:

| Πηγή                                   | Τυπική ένταση               |
| -------------------------------------- | --------------------------- |
| Μαγνητικό πεδίο της Γης                | περίπου $5 \cdot 10^{-5}$ T |
| Μαγνητάκι ψυγείου, κοντά του           | περίπου $5 \cdot 10^{-3}$ T |
| Μαγνήτης νεοδυμίου σε ηχείο ή κινητήρα | $0{,}5$ – $1$ T             |
| Μαγνητικός τομογράφος νοσοκομείου      | $1{,}5$ – $3$ T             |

> **Πρόσεχε**
>
> Οι μαγνητικές γραμμές είναι **κλειστές**: έξω από τον μαγνήτη πάνε από τον Β στον Ν, και μέσα του συνεχίζουν από τον Ν στον Β. Δεν έχουν αρχή και τέλος, σε αντίθεση με τις γραμμές του ηλεκτρικού πεδίου, που ξεκινούν από θετικό και καταλήγουν σε αρνητικό φορτίο. Μαγνητικό «φορτίο» δεν υπάρχει.

## Το ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο

Αν περάσει ρεύμα από ένα καλώδιο που βρίσκεται δίπλα σε πυξίδα, η βελόνα στρίβει. Κάθε ρεύμα δημιουργεί γύρω του μαγνητικό πεδίο. Αυτό είναι το θεμέλιο όλης της ηλεκτροτεχνίας.

Γύρω από έναν **ευθύγραμμο αγωγό** οι δυναμικές γραμμές είναι κύκλοι με κέντρο τον αγωγό. Τη φορά τους τη βρίσκεις με τον **κανόνα του δεξιού χεριού**: πιάνεις τον αγωγό με τον αντίχειρα στη φορά του ρεύματος, και τα δάχτυλα που τον τυλίγουν δείχνουν τη φορά των γραμμών. Η ένταση σε απόσταση $r$ από τον αγωγό είναι:

$$
B = \frac{\mu_0}{2 \pi} \cdot \frac{I}{r} = 2 \cdot 10^{-7} \cdot \frac{I}{r}
$$

με $I$ σε A, $r$ σε m, και $\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}$ T·m/A τη **μαγνητική διαπερατότητα του κενού**. Το $r$ είναι στην πρώτη δύναμη, όχι στο τετράγωνο: το πεδίο ενός καλωδίου σβήνει πιο αργά από τη δύναμη Coulomb.

## Το πηνίο και ο ηλεκτρομαγνήτης

Αν τυλίξεις το σύρμα σε πολλές σπείρες, τα πεδία των σπειρών προστίθενται. Μέσα σε ένα μακρύ **πηνίο** το πεδίο είναι σχεδόν ομογενές:

$$
B = \mu_0 \cdot \frac{N \cdot I}{\ell}
$$

όπου $N$ ο αριθμός των σπειρών και $\ell$ το μήκος του πηνίου. Έξω από το πηνίο το πεδίο μοιάζει με το πεδίο ενός ραβδόμορφου μαγνήτη, με βόρειο και νότιο πόλο στα δύο άκρα.

Αν βάλεις μέσα στο πηνίο έναν **πυρήνα από μαλακό σίδηρο**, το πεδίο πολλαπλασιάζεται εκατοντάδες ή χιλιάδες φορές. Αυτός είναι ο **ηλεκτρομαγνήτης**: μαγνήτης που ανάβει και σβήνει με έναν διακόπτη.

> **Κλειδί**
>
> Ο ηλεκτρομαγνήτης έχει δύο πλεονεκτήματα απέναντι στον μόνιμο μαγνήτη: τον **ανοιγοκλείνεις** και **ρυθμίζεις** την ισχύ του με το ρεύμα.
>
> - Το **ρελέ** (ηλεκτρονόμος) και το **ρελέ ισχύος** του ηλεκτρικού πίνακα έχουν ένα μικρό πηνίο που, όταν το διαρρέει ρεύμα, τραβάει μια μεταλλική λάμα και κλείνει μια επαφή. Ένα ρεύμα λίγων mA ανοιγοκλείνει έτσι ένα κύκλωμα δεκάδων ampere.
> - Η **ηλεκτρική κλειδαριά** της εξώπορτας τραβάει τη γλώσσα της όταν πατάς το κουμπί του θυροτηλεφώνου.
> - Ο **γερανός με μαγνήτη** στα διαλυτήρια σηκώνει σκραπ και το αφήνει όταν κόψει το ρεύμα.

## Δύναμη σε ρευματοφόρο αγωγό

Το ανάποδο ισχύει επίσης: ένας αγωγός με ρεύμα, μέσα σε μαγνητικό πεδίο, **δέχεται δύναμη**. Λέγεται **δύναμη Laplace**. Για ευθύγραμμο αγωγό μήκους $\ell$ μέσα σε ομογενές πεδίο $B$:

$$
F = B \cdot I \cdot \ell \cdot \eta\mu\varphi
$$

όπου $\varphi$ η γωνία ανάμεσα στον αγωγό και στις γραμμές του πεδίου. Η δύναμη είναι **μέγιστη** όταν ο αγωγός είναι **κάθετος** στο πεδίο ($\eta\mu 90° = 1$) και **μηδέν** όταν είναι **παράλληλος**.

Η φορά της είναι κάθετη και στον αγωγό και στο πεδίο. Τη βρίσκεις με τον **κανόνα της παλάμης**: απλώνεις το δεξί χέρι με τα τέσσερα δάχτυλα στη φορά του πεδίου και τον αντίχειρα στη φορά του ρεύματος. Η δύναμη βγαίνει κάθετα από την παλάμη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η γωνία αποφασίζει*

## Η αρχή του ηλεκτροκινητήρα

Πάρε ένα ορθογώνιο **πλαίσιο** από σύρμα, με άξονα στη μέση, και βάλε το ανάμεσα στους πόλους ενός μαγνήτη. Δώσε του ρεύμα. Στις δύο πλευρές που είναι κάθετες στο πεδίο το ρεύμα έχει **αντίθετη φορά**: στη μία πηγαίνει, στην άλλη γυρίζει. Άρα δέχονται **αντίθετες δυνάμεις**, η μία προς τα πάνω και η άλλη προς τα κάτω. Δύο αντίθετες δυνάμεις σε δύο σημεία ενός σώματος το **στρίβουν**.

Μόνο του, το πλαίσιο θα έκανε μισή στροφή και θα σταματούσε: εκεί οι δυνάμεις αλλάζουν ρόλο και το φέρνουν πίσω. Ο κινητήρας συνεχούς ρεύματος έχει γι' αυτό τον **συλλέκτη**, έναν δακτύλιο κομμένο σε τομείς πάνω στον άξονα, που ακουμπάει σε δύο **ψήκτρες** (καρβουνάκια). Κάθε μισή στροφή ο συλλέκτης **αντιστρέφει τη φορά του ρεύματος** στο πλαίσιο, ώστε η δύναμη να το σπρώχνει πάντα προς την ίδια μεριά.

Στην πράξη ο ρότορας έχει πολλά πλαίσια με πολλές σπείρες το καθένα, τυλιγμένα σε σιδερένιο πυρήνα. Έτσι η ροπή είναι μεγάλη και ομαλή.

> **Θυμήσου**
>
> Τα καρβουνάκια ενός δραπάνου ή ενός τροχού είναι οι ψήκτρες του κινητήρα. Τρίβονται πάνω στον συλλέκτη και φθείρονται. Όταν ένα ηλεκτρικό εργαλείο αρχίζει να βγάζει πολλές σπίθες γύρω από τον άξονα ή να δουλεύει διακεκομμένα, συχνά αρκεί να αλλάξεις καρβουνάκια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κομμάτι αγωγού μήκους 20 cm διαρρέεται από ρεύμα 10 A μέσα σε ομογενές πεδίο 0,5 T. Πόση δύναμη δέχεται όταν είναι κάθετος στο πεδίο, και πόση όταν σχηματίζει γωνία 30° με αυτό;

1. Κάθετος σημαίνει $\varphi = 90°$, οπότε $\eta\mu\varphi = 1$:
   $$
   F = B \cdot I \cdot \ell = 0{,}5 \cdot 10 \cdot 0{,}2 = 1 \; \text{N}
   $$
2. Με $\varphi = 30°$, $\eta\mu 30° = 0{,}5$:
   $$
   F = 0{,}5 \cdot 10 \cdot 0{,}2 \cdot 0{,}5 = 0{,}5 \; \text{N}
   $$
3. Μισή δύναμη στις $30°$, μηδέν στις $0°$. Αυτός είναι ο λόγος που στους κινητήρες τα τυλίγματα μπαίνουν σε αυλάκια παράλληλα στον άξονα: έτσι οι αγωγοί είναι κάθετοι στο πεδίο και η δύναμη μέγιστη.

### Παράδειγμα 2: Το πηνίο ενός ρελέ έχει 1000 σπείρες σε μήκος 5 cm και το διαρρέει ρεύμα 0,1 A. Πόσο είναι το πεδίο στο εσωτερικό του χωρίς πυρήνα;

1. Μονάδες SI: $\ell = 0{,}05$ m, $I = 0{,}1$ A, $N = 1000$.
2. $$
   \begin{aligned}
   B &= \mu_0 \cdot \frac{N \cdot I}{\ell} = 4\pi \cdot 10^{-7} \cdot \frac{1000 \cdot 0{,}1}{0{,}05} \\
   &= 8\pi \cdot 10^{-4} \approx 2{,}5 \cdot 10^{-3} \; \text{T}
   \end{aligned}
   $$
3. Περίπου $2{,}5$ mT, όσο ένα μαγνητάκι ψυγείου. Αρκετό για να στρίψει μια πυξίδα, όχι για να τραβήξει τη λάμα της επαφής. Γι' αυτό κάθε ρελέ έχει **σιδερένιο πυρήνα**: με αυτόν το πεδίο πολλαπλασιάζεται πολλές εκατοντάδες φορές, με το ίδιο ρεύμα.

### Παράδειγμα 3: Ένα καλώδιο τροφοδοσίας περνάει 5 cm κάτω από την πυξίδα ενός ηλεκτρολόγου και το διαρρέει συνεχές ρεύμα 100 A. Πόσο είναι το πεδίο του στη θέση της πυξίδας, σε σύγκριση με το πεδίο της Γης;

1. Με $r = 0{,}05$ m:
   $$
   B = 2 \cdot 10^{-7} \cdot \frac{I}{r} = 2 \cdot 10^{-7} \cdot \frac{100}{0{,}05} = 4 \cdot 10^{-4} \; \text{T}
   $$
2. Το πεδίο της Γης είναι περίπου $5 \cdot 10^{-5}$ T. Το πεδίο του καλωδίου είναι $\frac{4 \cdot 10^{-4}}{5 \cdot 10^{-5}} = 8$ φορές μεγαλύτερο.
3. Η πυξίδα δεν δείχνει πια τον βορρά. Δείχνει τις γραμμές του καλωδίου. Γι' αυτό η πυξίδα στο ταμπλό ενός σκάφους τοποθετείται μακριά από καλώδια με μεγάλο ρεύμα, και γι' αυτό μια πυξίδα είναι πρόχειρος ανιχνευτής για το αν ένα καλώδιο συνεχούς ρεύματος είναι υπό φορτίο.

## Ερωτήσεις

1. Κόβεις έναν ραβδόμορφο μαγνήτη στη μέση. Τι παίρνεις;
   - Δύο μαγνήτες, ο καθένας με βόρειο και νότιο πόλο
   - Έναν σκέτο βόρειο και έναν σκέτο νότιο πόλο
   - Δύο κομμάτια σιδήρου χωρίς καθόλου μαγνητισμό
   - Ένα κομμάτι με δύο βόρειους πόλους και ένα με δύο νότιους
2. Σε απόσταση $2$ cm από ένα καλώδιο το πεδίο του είναι $10^{-4}$ T. Πόσο είναι σε απόσταση $4$ cm, με το ίδιο ρεύμα;
   - $5 \cdot 10^{-5}$ T
   - $2{,}5 \cdot 10^{-5}$ T
   - $2 \cdot 10^{-4}$ T
   - $10^{-4}$ T
3. Τι κάνει ο σιδερένιος πυρήνας μέσα στο πηνίο ενός ηλεκτρομαγνήτη;
   - Πολλαπλασιάζει το πεδίο, με το ίδιο ρεύμα
   - Μειώνει το ρεύμα που χρειάζεται το πηνίο, χωρίς να αλλάζει το πεδίο
   - Κρατάει τον μαγνητισμό και όταν κόψει το ρεύμα
   - Προστατεύει το σύρμα από υπερθέρμανση
4. Αγωγός μήκους $0{,}5$ m, με ρεύμα $4$ A, είναι κάθετος σε πεδίο $0{,}2$ T. Πόση δύναμη δέχεται;
   - $0{,}4$ N
   - $4$ N
   - $0{,}8$ N
   - Μηδέν
5. Ένας αγωγός με ρεύμα βρίσκεται μέσα σε ισχυρό μαγνητικό πεδίο, αλλά δεν δέχεται καμία δύναμη. Πώς γίνεται αυτό;
   - Είναι παράλληλος στις γραμμές του πεδίου
   - Είναι κάθετος στις γραμμές του πεδίου
   - Το ρεύμα του είναι πολύ μεγάλο
   - Είναι από χαλκό, που δεν μαγνητίζεται
6. Ποια είναι η δουλειά του συλλέκτη σε έναν κινητήρα συνεχούς ρεύματος;
   - Αντιστρέφει τη φορά του ρεύματος στο πλαίσιο κάθε μισή στροφή
   - Μετατρέπει το συνεχές ρεύμα της πηγής σε εναλλασσόμενο για τον μαγνήτη
   - Μαζεύει τη θερμότητα από τα τυλίγματα και την απάγει
   - Ρυθμίζει τις στροφές ανάλογα με το φορτίο του κινητήρα
7. Σε ένα πηνίο διπλασιάζεις τον αριθμό των σπειρών, με το ίδιο μήκος και το ίδιο ρεύμα. Τι γίνεται το πεδίο στο εσωτερικό του;
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Μένει ίδιο
8. Γιατί ένας θερμοστάτης με μικρές επαφές ανάβει έναν θερμοσίφωνα $4$ kW μέσω ρελέ ισχύος, και όχι απευθείας;
   - Με λίγα mA στο πηνίο, το ρελέ κλείνει επαφές για μεγάλο ρεύμα
   - Το ρελέ μετατρέπει τα $230$ V σε χαμηλότερη τάση για τον θερμοσίφωνα
   - Το ρελέ μειώνει την ισχύ που τραβάει ο θερμοσίφωνας
   - Ο θερμοστάτης δεν μπορεί να λειτουργήσει με εναλλασσόμενο ρεύμα

## Ασκήσεις

1. Αγωγός μήκους $10$ cm, με ρεύμα $5$ A, είναι κάθετος σε ομογενές μαγνητικό πεδίο $0{,}8$ T. Πόση δύναμη δέχεται;
2. Από ένα ευθύγραμμο καλώδιο περνούν $20$ A και από ένα άλλο, μακριά του, $50$ A. Ποιο πεδίο είναι πιο ισχυρό: στα $4$ cm από το πρώτο ή στα $10$ cm από το δεύτερο;
3. Αγωγός μήκους $50$ cm με ρεύμα $6$ A σχηματίζει γωνία $30°$ με τις γραμμές ομογενούς πεδίου $0{,}4$ T. Πόση δύναμη δέχεται τώρα, και πόση αν τον στρέψεις ώστε να γίνει κάθετος στις γραμμές;
4. Ένα πηνίο χωρίς πυρήνα έχει $500$ σπείρες σε μήκος $20$ cm και το διαρρέει ρεύμα $2$ A. Πόσο είναι το πεδίο στο εσωτερικό του; ($\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}$ T·m/A)
5. Ένα καλώδιο συνεχούς ρεύματος σε φωτοβολταϊκό πάρκο μεταφέρει $50$ A. Σε πόση απόσταση από αυτό το πεδίο του γίνεται ίσο με το πεδίο της Γης, $5 \cdot 10^{-5}$ T;
6. Μια οριζόντια χάλκινη ράβδος μήκους $25$ cm και μάζας $20$ g βρίσκεται μέσα σε οριζόντιο ομογενές πεδίο $0{,}4$ T, κάθετα στις γραμμές του. Πόσο ρεύμα πρέπει να περάσει από τη ράβδο ώστε η δύναμη Laplace να ισορροπήσει το βάρος της; ($g = 10$ m/s²)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/magnetic-field
