# Ηλεκτρομαγνητική επαγωγή

> Πώς παράγεται ρεύμα σε μια γεννήτρια.

Φυσική, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/induction

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή που περνάει από ένα πλαίσιο ή ένα πηνίο.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday για να βρεις την επαγόμενη ΗΕΔ σε πηνίο και σε αγωγό που κινείται.
- Να βρίσκεις με τον κανόνα του Lenz τη φορά του επαγωγικού ρεύματος και να εξηγείς γιατί η γεννήτρια «βαραίνει» με φορτίο.
- Να αναγνωρίζεις την επαγωγή σε γεννήτριες, εναλλακτήρες, επαγωγικές εστίες και αισθητήρες.

## Το πείραμα που έφτιαξε τη βιομηχανία

Στην προηγούμενη ενότητα το ρεύμα έφτιαχνε μαγνητικό πεδίο. Το ερώτημα που ακολούθησε ήταν αν γίνεται και το ανάποδο: μπορεί ένα μαγνητικό πεδίο να φτιάξει ρεύμα;

Συνδέεις ένα πηνίο με ένα ευαίσθητο αμπερόμετρο, χωρίς καμία μπαταρία. Βάζεις μέσα του έναν μαγνήτη και τον αφήνεις ακίνητο: το όργανο δείχνει μηδέν. Μόλις όμως **κινήσεις** τον μαγνήτη, η βελόνα πεταρίζει. Τον βάζεις μέσα, κινείται προς τη μία μεριά. Τον βγάζεις, προς την άλλη. Όσο πιο γρήγορα τον κινείς, τόσο μεγαλύτερη η απόκλιση.

Αυτό είναι η **ηλεκτρομαγνητική επαγωγή**, και από αυτήν βγαίνει σχεδόν όλη η ηλεκτρική ενέργεια που καταναλώνουμε.

## Μαγνητική ροή

Για να πεις με ακρίβεια τι «αλλάζει», χρειάζεσαι ένα μέγεθος: τη **μαγνητική ροή**. Μετράει πόσες μαγνητικές γραμμές περνούν μέσα από μια επιφάνεια. Για ένα επίπεδο πλαίσιο εμβαδού $A$ μέσα σε ομογενές πεδίο $B$:

$$
\Phi = B \cdot A \cdot \sigma\upsilon\nu\theta
$$

όπου $\theta$ η γωνία ανάμεσα στις γραμμές του πεδίου και στην **κάθετη** στο πλαίσιο. Μονάδα είναι το **weber** (Wb): $1$ Wb $= 1$ T·m².

- Πεδίο κάθετο στο πλαίσιο ($\theta = 0°$): η ροή είναι μέγιστη, $\Phi = B \cdot A$.
- Πεδίο παράλληλο στο πλαίσιο ($\theta = 90°$): καμία γραμμή δεν περνάει από μέσα, $\Phi = 0$.

## Ο νόμος του Faraday

> **Κλειδί**
>
> Τάση παράγεται **μόνο όταν η μαγνητική ροή μεταβάλλεται**. Όχι όταν υπάρχει πεδίο, ούτε όταν υπάρχει ροή: όταν **αλλάζει**.
>
> Σε πηνίο με $N$ σπείρες, η επαγόμενη ηλεκτρεγερτική δύναμη είναι:
>
> $$
> E = -N \cdot \frac{\Delta \Phi}{\Delta t}
> $$
>
> Όσο πιο γρήγορα αλλάζει η ροή, και όσο περισσότερες σπείρες έχει το πηνίο, τόσο μεγαλύτερη τάση.

Η ροή $\Phi = B \cdot A \cdot \sigma\upsilon\nu\theta$ έχει τρεις παράγοντες, άρα υπάρχουν **τρεις τρόποι** να την αλλάξεις:

- αλλάζεις το **πεδίο** $B$: πλησιάζεις ή απομακρύνεις μαγνήτη, ή αλλάζεις το ρεύμα σε ένα διπλανό πηνίο,
- αλλάζεις το **εμβαδόν** που βρίσκεται μέσα στο πεδίο: το πλαίσιο μπαίνει ή βγαίνει από την περιοχή του πεδίου,
- αλλάζεις τη **γωνία** $\theta$: στρέφεις το πλαίσιο. Αυτή είναι η γεννήτρια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε παράγεται τάση και πότε όχι*

## Αγωγός που κινείται μέσα σε πεδίο

Μια ειδική περίπτωση, πολύ συχνή στις μηχανές: ένας ευθύγραμμος αγωγός μήκους $\ell$ κινείται με ταχύτητα $\upsilon$ κάθετα στις γραμμές ενός πεδίου $B$. Στα άκρα του αναπτύσσεται τάση:

$$
E = B \cdot \upsilon \cdot \ell
$$

Ο αγωγός «σαρώνει» εμβαδόν $\ell \cdot \upsilon$ κάθε δευτερόλεπτο, και αυτή η σάρωση είναι η μεταβολή της ροής. Αν τα άκρα του κλείσουν σε κύκλωμα, κυκλοφορεί ρεύμα.

## Ο κανόνας του Lenz

Το μείον στον νόμο του Faraday λέει κάτι πολύ πρακτικό:

> **Πρόσεχε**
>
> Το επαγωγικό ρεύμα έχει πάντα τέτοια φορά ώστε να **αντιστέκεται στη μεταβολή** που το προκάλεσε.
>
> - Σπρώχνεις έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο: το πηνίο γίνεται μαγνήτης που τον **απωθεί**.
> - Τον τραβάς έξω: το πηνίο τον **έλκει** πίσω.
> - Ένας αγωγός κινείται σε πεδίο και διαρρέεται από επαγωγικό ρεύμα: η δύναμη Laplace πάνω του είναι **αντίθετη στην κίνηση**, σαν φρένο.
>
> Δεν μπορεί να γίνεται αλλιώς. Αν το επαγωγικό ρεύμα βοηθούσε τη μεταβολή, θα έπαιρνες ενέργεια από το πουθενά.

Γι' αυτό μια γεννήτρια γυρίζει εύκολα όταν δεν έχει τίποτα συνδεδεμένο, και **βαραίνει** μόλις ανάψεις φορτία. Η ηλεκτρική ενέργεια που δίνει έρχεται από το έργο που κάνει ο κινητήρας, η τουρμπίνα ή ο άνεμος, ενάντια στη δύναμη του Lenz.

## Πού δουλεύει η επαγωγή

- **Γεννήτριες.** Σε ένα υδροηλεκτρικό, σε μια ανεμογεννήτρια ή σε ένα ηλεκτροπαραγωγό ζεύγος, πηνία και μαγνήτες στρέφονται το ένα σχετικά με το άλλο. Η ροή αλλάζει συνεχώς και παράγεται τάση.
- **Εναλλακτήρας αυτοκινήτου.** Παίρνει κίνηση από τον κινητήρα με ιμάντα και φορτίζει την μπαταρία όσο το αυτοκίνητο δουλεύει.
- **Επαγωγική εστία.** Ένα πηνίο κάτω από το γυαλί διαρρέεται από ρεύμα που αλλάζει πολύ γρήγορα. Στον μεταλλικό πάτο του σκεύους επάγονται ρεύματα που κάνουν κύκλους μέσα στο μέταλλο, τα **δινορρεύματα**, και το ζεσταίνουν. Το γυαλί μένει σχετικά κρύο.
- **Αισθητήρες.** Ο αισθητήρας ABS μετράει τις στροφές του τροχού από την τάση που επάγει ένας οδοντωτός δακτύλιος καθώς περνάει μπροστά του. Οι επαγωγικοί αισθητήρες προσέγγισης στους αυτοματισμούς «καταλαβαίνουν» ένα μεταλλικό κομμάτι χωρίς να το ακουμπήσουν.
- **Φρένα δινορρευμάτων.** Σε φορτηγά, λεωφορεία και τρένα, ηλεκτρομαγνήτες επάγουν δινορρεύματα σε έναν μεταλλικό δίσκο του άξονα. Η δύναμη Lenz φρενάρει χωρίς τριβή και χωρίς φθορά.

> **Θυμήσου**
>
> Ο νόμος του Faraday δεν ρωτάει **πόσο** πεδίο υπάρχει, αλλά **πόσο γρήγορα αλλάζει** η ροή. Γι' αυτό ο μετασχηματιστής, που θα δεις στην επόμενη ενότητα, δουλεύει μόνο με εναλλασσόμενο ρεύμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα πηνίο 200 σπειρών, με εμβαδόν σπείρας 0,01 m², βρίσκεται κάθετα σε μαγνητικό πεδίο που ανεβαίνει από 0 σε 0,5 T μέσα σε 0,1 s. Πόση ΗΕΔ επάγεται;

1. Η ροή από κάθε σπείρα, στην αρχή και στο τέλος, με $\theta = 0°$:
   $$
   \Phi_1 = 0 \qquad \Phi_2 = B \cdot A = 0{,}5 \cdot 0{,}01 = 0{,}005 \; \text{Wb}
   $$
2. Μεταβολή: $\Delta \Phi = 0{,}005$ Wb σε $\Delta t = 0{,}1$ s.
3. Μέτρο της ΗΕΔ:
   $$
   E = N \cdot \frac{\Delta \Phi}{\Delta t} = 200 \cdot \frac{0{,}005}{0{,}1} = 10 \; \text{V}
   $$
   Μία μόνο σπείρα θα έδινε $0{,}05$ V. Οι $200$ σπείρες προσθέτουν τις τάσεις τους, όπως μπαταρίες σε σειρά.

### Παράδειγμα 2: Μια μεταλλική ράβδος μήκους 0,5 m κινείται με 4 m/s κάθετα σε πεδίο 0,2 T, γλιστρώντας πάνω σε δύο ράγες που κλείνουν κύκλωμα με συνολική αντίσταση 2 Ω. Πόση είναι η ΗΕΔ, πόσο το ρεύμα, και πόση δύναμη φρεναρίσματος δέχεται η ράβδος;

1. ΗΕΔ από κινούμενο αγωγό:
   $$
   E = B \cdot \upsilon \cdot \ell = 0{,}2 \cdot 4 \cdot 0{,}5 = 0{,}4 \; \text{V}
   $$
2. Ρεύμα με τον νόμο του Ohm:
   $$
   I = \frac{E}{R} = \frac{0{,}4}{2} = 0{,}2 \; \text{A}
   $$
3. Η ράβδος διαρρέεται τώρα από ρεύμα μέσα σε πεδίο, άρα δέχεται δύναμη Laplace. Κατά τον Lenz, η δύναμη αυτή είναι **αντίθετη στην κίνηση**:
   $$
   F = B \cdot I \cdot \ell = 0{,}2 \cdot 0{,}2 \cdot 0{,}5 = 0{,}02 \; \text{N}
   $$
   Για να κρατήσεις τη ράβδο με σταθερή ταχύτητα πρέπει να την τραβάς με $0{,}02$ N. Το έργο σου γίνεται ηλεκτρική ενέργεια, και τελικά θερμότητα στην αντίσταση.

### Παράδειγμα 3: Αφήνεις έναν ισχυρό μαγνήτη να πέσει μέσα σε κατακόρυφο χάλκινο σωλήνα. Ο χαλκός δεν έλκεται από τους μαγνήτες, κι όμως ο μαγνήτης κατεβαίνει πολύ αργά. Γιατί;

1. Καθώς ο μαγνήτης πέφτει, η ροή μέσα από κάθε «δαχτυλίδι» του σωλήνα αλλάζει: αυξάνεται όσο ο μαγνήτης πλησιάζει, μειώνεται όσο απομακρύνεται.
2. Ο χαλκός είναι καλός αγωγός, άρα η μεταβολή της ροής δημιουργεί κυκλικά επαγωγικά ρεύματα, δινορρεύματα, στο τοίχωμα του σωλήνα.
3. Κατά τον Lenz, τα ρεύματα αυτά αντιστέκονται στη μεταβολή: από κάτω απωθούν τον μαγνήτη που έρχεται, από πάνω τον έλκουν καθώς φεύγει. Και οι δύο δυνάμεις είναι προς τα πάνω.
4. Ο μαγνήτης φτάνει γρήγορα σε σταθερή, μικρή ταχύτητα. Η δυναμική του ενέργεια δεν γίνεται κινητική: γίνεται θερμότητα στον σωλήνα. Με την ίδια αρχή δουλεύουν τα φρένα δινορρευμάτων.

## Ερωτήσεις

1. Ένας ισχυρός μαγνήτης κάθεται ακίνητος μέσα σε ένα πηνίο συνδεδεμένο με αμπερόμετρο. Τι δείχνει το όργανο;
   - Μηδέν
   - Σταθερό ρεύμα, ανάλογο της έντασης του μαγνήτη
   - Ρεύμα που μικραίνει σιγά σιγά μέχρι να σβήσει
   - Εναλλασσόμενο ρεύμα με τη συχνότητα του δικτύου
2. Ένα πλαίσιο είναι τοποθετημένο έτσι ώστε οι γραμμές του πεδίου να είναι **παράλληλες** στο επίπεδό του. Πόση είναι η ροή που περνάει από αυτό;
   - Μηδέν
   - Η μέγιστη, $B \cdot A$
   - Το μισό της μέγιστης
   - Εξαρτάται από το πόσο γρήγορα κινείται
3. Η ροή από ένα πηνίο $50$ σπειρών αλλάζει κατά $0{,}02$ Wb σε $0{,}5$ s. Πόση είναι η επαγόμενη ΗΕΔ;
   - $2$ V
   - $0{,}04$ V
   - $0{,}5$ V
   - $1$ V
4. Βάζεις έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο, μία φορά αργά και μία φορά γρήγορα, από την ίδια αρχική ως την ίδια τελική θέση. Τι αλλάζει;
   - Με τη γρήγορη κίνηση η τάση βγαίνει μεγαλύτερη
   - Τίποτα, αφού η μεταβολή της ροής είναι ίδια
   - Με την αργή κίνηση η τάση βγαίνει μεγαλύτερη
   - Με τη γρήγορη κίνηση αλλάζει η φορά του ρεύματος
5. Μια ράβδος μήκους $0{,}4$ m κινείται με $5$ m/s κάθετα σε πεδίο $0{,}5$ T. Πόση τάση αναπτύσσεται στα άκρα της;
   - $1$ V
   - $0{,}04$ V
   - $4$ V
   - $2{,}5$ V
6. Πλησιάζεις τον βόρειο πόλο ενός μαγνήτη σε ένα κλειστό πηνίο. Τι κάνει το επαγωγικό ρεύμα;
   - Κάνει το άκρο του πηνίου βόρειο πόλο, που απωθεί τον μαγνήτη
   - Κάνει το άκρο του πηνίου νότιο πόλο, που έλκει τον μαγνήτη
   - Δεν φτιάχνει κανέναν πόλο, μόνο ζεσταίνει το σύρμα
   - Ενισχύει τον μαγνήτη, ώστε να μπει πιο γρήγορα μέσα
7. Μια μικρή γεννήτρια με μανιβέλα γυρίζει εύκολα. Μόλις συνδέσεις μια λάμπα, γίνεται πιο βαριά. Γιατί;
   - Το ρεύμα της λάμπας φέρνει δύναμη Lenz που αντιστέκεται στην περιστροφή
   - Η λάμπα ζεσταίνει τα ρουλεμάν και μεγαλώνει η τριβή
   - Η λάμπα στέλνει ρεύμα πίσω στη γεννήτρια και την μπλοκάρει
   - Με κλειστό κύκλωμα το μαγνητικό πεδίο εξαφανίζεται
8. Πώς ζεσταίνει το σκεύος μια επαγωγική εστία;
   - Επάγει δινορρεύματα στον μεταλλικό πάτο, που ζεσταίνεται ο ίδιος
   - Ζεσταίνει το γυαλί με αντίσταση, και το γυαλί ζεσταίνει το σκεύος
   - Στέλνει μικροκύματα που ζεσταίνουν το φαγητό μέσα στο σκεύος
   - Περνάει ρεύμα του δικτύου απευθείας μέσα από τον πάτο του σκεύους

## Ασκήσεις

1. Ένα ορθογώνιο πλαίσιο με διαστάσεις $20$ cm επί $10$ cm είναι κάθετο στις γραμμές ομογενούς πεδίου $0{,}6$ T. Πόση μαγνητική ροή περνάει από αυτό;
2. Ένα πηνίο $100$ σπειρών, με εμβαδόν σπείρας $50$ cm², είναι κάθετο στις γραμμές ενός πεδίου που μέσα σε $0{,}1$ s ανεβαίνει από $0{,}2$ T σε $0{,}8$ T. Πόση ΗΕΔ επάγεται στο πηνίο;
3. Μια μεταλλική ράβδος μήκους $50$ cm γλιστρά με $4$ m/s πάνω σε δύο ράγες, κάθετα σε ομογενές πεδίο $0{,}5$ T. Οι ράγες κλείνουν κύκλωμα με αντίσταση $2\ \Omega$. Πόσο ρεύμα κυκλοφορεί;
4. Ένα πλαίσιο $50$ σπειρών, με εμβαδόν $0{,}04$ m², έχει αρχικά το επίπεδό του κάθετο στις γραμμές πεδίου $0{,}5$ T. Μέσα σε $0{,}1$ s στρέφεται ώστε το επίπεδό του να γίνει παράλληλο στις γραμμές. Πόση είναι η μέση ΗΕΔ;
5. Μια ράβδος μήκους $30$ cm κινείται κάθετα σε πεδίο $0{,}5$ T. Με πόση ταχύτητα πρέπει να κινείται ώστε στα άκρα της να αναπτύσσεται τάση $1{,}5$ V;
6. Ένα πηνίο $200$ σπειρών, με εμβαδόν σπείρας $0{,}05$ m², έχει αρχικά το επίπεδο των σπειρών του κάθετο στις γραμμές πεδίου $0{,}4$ T. Μέσα σε $0{,}1$ s στρέφεται κατά $60°$. Πόση είναι η μέση ΗΕΔ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/induction
