# Συνεχές ρεύμα και νόμος του Ohm

> Αντίσταση, τάση, ένταση — και πώς μετριούνται.

Φυσική, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/dc-circuits

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος ως φορτίο ανά χρόνο και να μετατρέπεις αμπερώρια σε coulomb.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Ohm και να υπολογίζεις την αντίσταση ενός καλωδίου από το υλικό, το μήκος και τη διατομή του.
- Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο, βολτόμετρο και ωμόμετρο σε ένα κύκλωμα.
- Να εξηγείς γιατί η τάση στους πόλους μιας μπαταρίας πέφτει όταν τραβάς μεγάλο ρεύμα.

## Τι κυκλοφορεί μέσα στο καλώδιο

Σε ένα χάλκινο καλώδιο υπάρχουν πάντα ελεύθερα ηλεκτρόνια. Όσο το καλώδιο κρέμεται στον τοίχο, κινούνται άτακτα προς όλες τις κατευθύνσεις και κανένα δεν «πηγαίνει» πουθενά. Μόλις συνδέσεις τα δύο άκρα του σε μια μπαταρία, μέσα στο σύρμα δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο, και τα ηλεκτρόνια αρχίζουν να μετακινούνται **προς μία κατεύθυνση**. Αυτό είναι το **ηλεκτρικό ρεύμα**.

Πόσο ρεύμα περνάει μετριέται με την **ένταση**: πόσο φορτίο διασχίζει μια διατομή του σύρματος ανά δευτερόλεπτο.

$$
I = \frac{q}{t}
$$

Μονάδα είναι το **ampere** (A): $1$ A σημαίνει $1$ C κάθε δευτερόλεπτο. Στα ηλεκτρονικά θα δεις **mA** ($10^{-3}$ A), στη μίζα ενός αυτοκινήτου εκατοντάδες ampere.

Στα κυκλώματα σχεδιάζουμε τη **συμβατική φορά** του ρεύματος: από τον θετικό πόλο της πηγής, μέσα από το κύκλωμα, προς τον αρνητικό. Τα ηλεκτρόνια κινούνται αντίθετα. Για τους υπολογισμούς δεν έχει σημασία, αρκεί να κρατάς μία φορά σε όλο το κύκλωμα.

> **Αμπερώριο**
>
> Η χωρητικότητα μιας μπαταρίας γράφεται σε **Ah**: ρεύμα επί ώρες. $1$ Ah $= 1$ A $\cdot$ $3600$ s $= 3600$ C.

Στην πινακίδα μιας μπαταρίας αυτοκινήτου θα διαβάσεις «$60$ Ah». Σημαίνει ότι μπορεί να δώσει $60$ A για μία ώρα, ή $2$ A για τριάντα ώρες. Είναι φορτίο, όχι ρεύμα.

## Τάση: αυτό που σπρώχνει

Για να κυκλοφορεί ρεύμα χρειάζεται μια **πηγή**: μπαταρία, τροφοδοτικό, πρίζα. Η πηγή δίνει ενέργεια σε κάθε φορτίο που περνάει από μέσα της, και το φορτίο την αφήνει στο κύκλωμα: στη λάμπα, στον κινητήρα, στην αντίσταση.

Η **τάση** (διαφορά δυναμικού) $V$ ανάμεσα σε δύο σημεία μετράει πόση ενέργεια αφήνει κάθε coulomb όταν περνάει από το ένα στο άλλο. Μονάδα είναι το **volt** (V): $1$ V σημαίνει $1$ J ανά coulomb.

Μια μπαταρία $12$ V δίνει $12$ J σε κάθε coulomb που την διασχίζει. Η πρίζα του σπιτιού έχει $230$ V. Γι' αυτό η πρίζα είναι επικίνδυνη και η μπαταρία του αυτοκινήτου, στο άγγιγμα, όχι.

## Ο νόμος του Ohm

Βάζεις έναν αντιστάτη σε τροφοδοτικό, ανεβάζεις σιγά σιγά την τάση και μετράς κάθε φορά το ρεύμα. Τα ζευγάρια πέφτουν σε **ευθεία** που περνάει από την αρχή των αξόνων: διπλάσια τάση, διπλάσιο ρεύμα. Το σταθερό πηλίκο τους είναι η **αντίσταση** του αντιστάτη:

$$
R = \frac{V}{I} \qquad V = I \cdot R
$$

Μονάδα είναι το **ohm** ($\Omega$): ένας αντιστάτης $1\ \Omega$ αφήνει να περάσει $1$ A όταν έχει στα άκρα του $1$ V.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η χαρακτηριστική ενός αντιστάτη*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο νόμος του Ohm ισχύει για τους **ωμικούς** αγωγούς: μέταλλα σε σταθερή θερμοκρασία. Το νήμα μιας λάμπας πυρακτώσεως δεν είναι τέτοιο: όταν ζεσταίνεται, η αντίστασή του μεγαλώνει πολλές φορές. Αν μετρήσεις με το πολύμετρο μια κρύα λάμπα αυτοκινήτου, θα βρεις πολύ μικρότερη αντίσταση από αυτήν που έχει όταν φωτίζει. Οι δίοδοι και τα LED δεν ακολουθούν καθόλου ευθεία.

## Από τι εξαρτάται η αντίσταση ενός καλωδίου

Ένα σύρμα έχει αντίσταση που εξαρτάται από **τρία** πράγματα:

$$
R = \rho \cdot \frac{\ell}{S}
$$

- το **μήκος** $\ell$ σε m: διπλάσιο καλώδιο, διπλάσια αντίσταση,
- τη **διατομή** $S$ σε m²: διπλάσια διατομή, μισή αντίσταση,
- το **υλικό**, μέσω της **ειδικής αντίστασης** $\rho$ σε $\Omega \cdot$m.

| Υλικό         | Ειδική αντίσταση (Ω·m) | Πού το βρίσκεις                  |
| ------------- | ---------------------- | -------------------------------- |
| Χαλκός        | $1{,}7 \cdot 10^{-8}$  | καλώδια εγκαταστάσεων, τυλίγματα |
| Αλουμίνιο     | $2{,}8 \cdot 10^{-8}$  | εναέριες γραμμές μεταφοράς       |
| Νικελιοχρώμιο | $1{,}1 \cdot 10^{-6}$  | αντιστάσεις θερμάστρας, φούρνου  |

Ο χαλκός έχει μικρή ειδική αντίσταση και γι' αυτό τον βάζουμε στα καλώδια. Το νικελιοχρώμιο έχει πάνω από εξήντα φορές μεγαλύτερη, και γι' αυτό τον βάζουμε εκεί όπου θέλουμε το σύρμα να ζεσταθεί.

> **Κλειδί**
>
> Η διατομή ενός καλωδίου στο εμπόριο γράφεται σε **mm²**: $1{,}5$ mm² για τα φώτα, $2{,}5$ mm² για τις πρίζες, $4$ ή $6$ mm² για κουζίνα και θερμοσίφωνα. Όσο μεγαλύτερο ρεύμα θα περάσει, τόσο χοντρότερο καλώδιο χρειάζεται: μικρότερη αντίσταση σημαίνει μικρότερη πτώση τάσης και λιγότερη θέρμανση.
>
> Στους υπολογισμούς το $1$ mm² γίνεται $10^{-6}$ m².

## Πώς μετράς: αμπερόμετρο, βολτόμετρο, ωμόμετρο

Στο εργαστήριο όλα αυτά τα μετράει το ίδιο **πολύμετρο**, γυρίζοντας τον επιλογέα. Αλλά ο τρόπος σύνδεσης αλλάζει ριζικά.

| Μετράς                   | Το όργανο συνδέεται                                   | Δική του αντίσταση | Το κύκλωμα     |
| ------------------------ | ----------------------------------------------------- | ------------------ | -------------- |
| **Ρεύμα** (αμπερόμετρο)  | **σε σειρά**: ανοίγεις το κύκλωμα και το παρεμβάλλεις | πολύ μικρή         | λειτουργεί     |
| **Τάση** (βολτόμετρο)    | **παράλληλα**: οι δύο ακροδέκτες στα δύο σημεία       | πολύ μεγάλη        | λειτουργεί     |
| **Αντίσταση** (ωμόμετρο) | στα άκρα του εξαρτήματος                              | —                  | **χωρίς τάση** |

Το αμπερόμετρο πρέπει να έχει πολύ μικρή αντίσταση, για να μην αλλάζει το ρεύμα που μετράει. Το βολτόμετρο πολύ μεγάλη, για να μην «κλέβει» ρεύμα από το κύκλωμα.

*Κύκλωμα με πηγή και αντιστάτη R: το αμπερόμετρο είναι σε σειρά με τον αντιστάτη και το βολτόμετρο παράλληλα στα άκρα του.*

> **Θυμήσου**
>
> **Ποτέ** αμπερόμετρο παράλληλα σε πηγή. Με σχεδόν μηδενική αντίσταση, κάνει βραχυκύκλωμα: περνάει τεράστιο ρεύμα και καίγεται η ασφάλεια του οργάνου — ή το ίδιο το όργανο.
>
> Και **ποτέ** ωμόμετρο σε κύκλωμα που έχει τάση. Το ωμόμετρο στέλνει δικό του μικρό ρεύμα για να μετρήσει. Πρώτα κόβεις την παροχή, μετά μετράς.

## Η μπαταρία δεν είναι ιδανική

Μέσα σε κάθε πηγή υπάρχει κι αυτή μια μικρή αντίσταση, η **εσωτερική αντίσταση** $r$. Η τάση που θα έδινε η πηγή χωρίς ρεύμα λέγεται **ηλεκτρεγερτική δύναμη** (ΗΕΔ) $E$. Μόλις η πηγή δίνει ρεύμα $I$, ένα μέρος της τάσης «χάνεται» μέσα της, και στους πόλους μένει:

$$
V = E - I \cdot r
$$

*Μπαταρία με ΗΕΔ E και εσωτερική αντίσταση r, σχεδιασμένη σε σειρά με την πηγή, που τροφοδοτεί αντιστάτη R με ρεύμα I· το βολτόμετρο στους πόλους της μετράει την τάση V.*

Με μικρό ρεύμα η πτώση $I \cdot r$ είναι αμελητέα. Με τεράστιο ρεύμα, όπως στη μίζα, γίνεται σημαντική. Γι' αυτό χαμηλώνουν τα φώτα του ταμπλό τη στιγμή που βάζεις μπρος. Και γι' αυτό μια κουρασμένη μπαταρία, με μεγάλη $r$, μπορεί να δείχνει σωστά volt στο πολύμετρο, που τραβάει ελάχιστο ρεύμα, και να μη γυρίζει τη μίζα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η μπαταρία ενός αυτοκινήτου γράφει 60 Ah. Πόσο φορτίο αντιστοιχεί σε αυτό, και πόσες ώρες μπορεί να κρατήσει αναμμένα τα φώτα στάθμευσης, που τραβούν 2 A;

1. Φορτίο, με τη μία ώρα σε δευτερόλεπτα:
   $$
   q = I \cdot t = 60 \cdot 3600 = 216\,000 \; \text{C}
   $$
2. Χρόνος με ρεύμα $2$ A:
   $$
   t = \frac{q}{I} = \frac{216\,000}{2} = 108\,000 \; \text{s} = 30 \; \text{h}
   $$
   Το ίδιο βγαίνει κατευθείαν σε ώρες: $60$ Ah $/ \, 2$ A $= 30$ h.
3. Στην πράξη η μπαταρία δεν πρέπει να αδειάσει τελείως: μετά από λίγες ώρες δεν θα έχει αρκετή ενέργεια για τη μίζα. Τα $30$ h είναι το θεωρητικό όριο.

### Παράδειγμα 2: Από τον πίνακα ως μια πρίζα στην άκρη της αποθήκης η γραμμή έχει μήκος 25 m, με χάλκινο καλώδιο διατομής 2,5 mm². Πόση είναι η αντίσταση της γραμμής, και πόση τάση χάνεται πάνω της όταν περνούν 16 A;

1. Το ρεύμα πηγαίνει από τον έναν αγωγό και γυρίζει από τον άλλο. Το συνολικό μήκος χαλκού είναι $2 \cdot 25 = 50$ m.

   Η διατομή σε m²: $S = 2{,}5 \cdot 10^{-6}$ m².
2. $$
   R = \rho \cdot \frac{\ell}{S} = 1{,}7 \cdot 10^{-8} \cdot \frac{50}{2{,}5 \cdot 10^{-6}} = 0{,}34 \; \Omega
   $$
3. Πτώση τάσης με τον νόμο του Ohm:
   $$
   V = I \cdot R = 16 \cdot 0{,}34 = 5{,}44 \; \text{V}
   $$
   Από τα $230$ V του πίνακα φτάνουν στην πρίζα περίπου $224{,}6$ V. Με καλώδιο $1{,}5$ mm² η πτώση θα ήταν περίπου $9$ V. Γι' αυτό στις μακριές γραμμές ο ηλεκτρολόγος ανεβαίνει διατομή.

### Παράδειγμα 3: Μια μπαταρία έχει ΗΕΔ 12,6 V και εσωτερική αντίσταση 0,02 Ω. Τη στιγμή που γυρίζει η μίζα, τραβάει 150 A. Πόση τάση μένει στους πόλους της;

*Μπαταρία ΗΕΔ 12,6 V με εσωτερική αντίσταση r = 0,02 Ω, που τροφοδοτεί τη μίζα.*

1. Πτώση τάσης μέσα στην μπαταρία:
   $$
   I \cdot r = 150 \cdot 0{,}02 = 3 \; \text{V}
   $$
2. $$
   V = E - I \cdot r = 12{,}6 - 3 = 9{,}6 \; \text{V}
   $$
3. Για μια στιγμή όλο το αυτοκίνητο δουλεύει με $9{,}6$ V. Αν η μπαταρία παλιώσει και η $r$ γίνει $0{,}05\ \Omega$, η πτώση γίνεται $7{,}5$ V και στους πόλους μένουν $5{,}1$ V: η μίζα δεν γυρίζει, όσο κι αν το πολύμετρο έδειχνε $12{,}6$ V πριν.

## Ερωτήσεις

1. Από ένα καλώδιο περνούν $30$ C φορτίου σε $10$ s. Πόση είναι η ένταση του ρεύματος;
   - $3$ A
   - $300$ A
   - $0{,}33$ A
   - $30$ A
2. Ένα θερμαντικό στοιχείο έχει αντίσταση $46\ \Omega$ και συνδέεται στα $230$ V. Πόσο ρεύμα τραβάει;
   - $5$ A
   - $0{,}2$ A
   - $10\,580$ A
   - $184$ A
3. Θέλεις να μετρήσεις το ρεύμα που τραβάει ένας κινητήρας. Πώς συνδέεις το αμπερόμετρο;
   - Σε σειρά με τον κινητήρα, ανοίγοντας το κύκλωμα
   - Παράλληλα στους δύο ακροδέκτες του κινητήρα
   - Παράλληλα στους πόλους της πηγής, πριν από τον κινητήρα
   - Με το κύκλωμα σβηστό, στα άκρα του κινητήρα
4. Ένα χάλκινο καλώδιο έχει αντίσταση $0{,}4\ \Omega$. Παίρνεις καλώδιο με διπλάσιο μήκος και διπλάσια διατομή. Πόση είναι η αντίστασή του;
   - $0{,}4\ \Omega$
   - $0{,}8\ \Omega$
   - $1{,}6\ \Omega$
   - $0{,}1\ \Omega$
5. Θέλεις να ελέγξεις με το πολύμετρο, στη θέση του ωμόμετρου, την αντίσταση ενός θερμοσίφωνα. Τι κάνεις πρώτα;
   - Κατεβάζεις την ασφάλεια, ώστε να μην έχει τάση
   - Τον αφήνεις αναμμένο, για να μετρήσεις σε συνθήκες λειτουργίας
   - Βάζεις το όργανο σε σειρά με τη γραμμή τροφοδοσίας
   - Ανοίγεις τη βρύση, ώστε να κυκλοφορεί νερό στο δοχείο
6. Γιατί ένα καλό βολτόμετρο έχει πολύ μεγάλη εσωτερική αντίσταση;
   - Για να μην τραβάει ρεύμα και να μην αλλάζει το κύκλωμα
   - Για να αντέχει πιο ψηλές τάσεις χωρίς να ζεσταθεί
   - Για να μετράει με ακρίβεια το ρεύμα του κλάδου
   - Για να προστατεύει τον χρήστη από ηλεκτροπληξία
7. Μπαταρία με ΗΕΔ $12$ V και εσωτερική αντίσταση $0{,}1\ \Omega$ δίνει ρεύμα $20$ A. Πόση τάση έχει στους πόλους της;
   - $10$ V
   - $12$ V
   - $14$ V
   - $2$ V
8. Μια μπαταρία μοτοσικλέτας γράφει $10$ Ah. Τι μετράει αυτός ο αριθμός;
   - Πόσο φορτίο μπορεί να δώσει μέχρι να αδειάσει
   - Το μέγιστο ρεύμα που μπορεί να δώσει
   - Την τάση της στους πόλους με τη μηχανή σβηστή
   - Πόσες ώρες κρατάει όποιο φορτίο κι αν συνδέσεις

## Ασκήσεις

1. Ο λαμπτήρας ενός προβολέα αυτοκινήτου έχει, όταν φωτίζει, αντίσταση $2{,}4\ \Omega$ και συνδέεται στα $12$ V. Πόσο ρεύμα τραβάει;
2. Μια μπαταρία μοτοσικλέτας $12$ Ah είναι μισοάδεια. Ο φορτιστής δίνει σταθερό ρεύμα $1{,}5$ A. Πόσο φορτίο, σε coulomb, πρέπει να περάσει για να γεμίσει, και σε πόσες ώρες;
3. Σε ένα κύκλωμα, το βολτόμετρο στα άκρα ενός αντιστάτη δείχνει $9$ V και το αμπερόμετρο σε σειρά μαζί του δείχνει $0{,}15$ A. Ανεβάζεις την τάση της πηγής ώσπου το βολτόμετρο να δείχνει $12$ V. Τι δείχνει τώρα το αμπερόμετρο;
   *Κύκλωμα με πηγή, έναν αντιστάτη R, αμπερόμετρο σε σειρά και βολτόμετρο στα άκρα του αντιστάτη.*
4. Ένα καρούλι έχει $100$ m μονόκλωνο χάλκινο καλώδιο διατομής $1{,}5$ mm². Πόση είναι η αντίσταση όλου του καλωδίου; ($\rho = 1{,}7 \cdot 10^{-8}\ \Omega \cdot$m)
5. Μια μπαταρία έχει ΗΕΔ $12$ V. Όταν δίνει ρεύμα $10$ A, το βολτόμετρο στους πόλους της δείχνει $11{,}5$ V. Πόση είναι η εσωτερική της αντίσταση;
   *Μπαταρία ΗΕΔ 12 V με εσωτερική αντίσταση r, που τροφοδοτεί έναν καταναλωτή R, με αμπερόμετρο στο κύκλωμα και βολτόμετρο στους πόλους της.*
6. Φτιάχνεις καλώδιο προέκτασης $40$ m από χαλκό για ένα μηχάνημα που τραβάει $10$ A. Η τάση που χάνεται πάνω στο καλώδιο, μετά και επιστροφή, δεν πρέπει να ξεπερνά τα $4$ V. Ποια είναι η ελάχιστη διατομή; ($\rho = 1{,}7 \cdot 10^{-8}\ \Omega \cdot$m)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/dc-circuits
