# Κυκλώματα και ενέργεια

> Σε σειρά, παράλληλα, και ο υπολογισμός κατανάλωσης.

Φυσική, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/circuit-energy

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την ισοδύναμη αντίσταση, τα ρεύματα και τις τάσεις σε σύνδεση σε σειρά και παράλληλα.
- Να υπολογίζεις την ηλεκτρική ισχύ με τις σχέσεις P = V·I, P = I²·R και P = V²/R.
- Να υπολογίζεις κατανάλωση σε kWh και το κόστος της.
- Να εξηγείς γιατί πέφτει ένας ασφαλειοδιακόπτης όταν ανάβουν πολλές συσκευές στην ίδια γραμμή.

## Δύο τρόποι να συνδέσεις

Σε κάθε κύκλωμα, όσο μπερδεμένο κι αν φαίνεται στον πίνακα, τα εξαρτήματα συνδέονται με δύο βασικούς τρόπους.

**Σε σειρά** το ένα μετά το άλλο, σε έναν μόνο δρόμο. Ό,τι ρεύμα περνάει από το πρώτο περνάει και από το δεύτερο. Η τάση της πηγής μοιράζεται ανάμεσά τους:

$$
R_{o\lambda} = R_1 + R_2 \qquad I_1 = I_2 = I \qquad V = V_1 + V_2
$$

**Παράλληλα** τα άκρα όλων ενώνονται στα ίδια δύο σημεία. Κάθε εξάρτημα έχει τη **δική του** διαδρομή, και όλα βλέπουν την **ίδια τάση**. Το ρεύμα της πηγής μοιράζεται στους κλάδους:

$$
\frac{1}{R_{o\lambda}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} \qquad V_1 = V_2 = V \qquad I = I_1 + I_2
$$

Το τελευταίο είναι ο **κανόνας του κόμβου**: σε κάθε σημείο όπου χωρίζονται καλώδια, όσο ρεύμα μπαίνει τόσο βγαίνει. Το φορτίο δεν χάνεται και δεν συσσωρεύεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι ίδιες δύο αντιστάσεις, δύο συνδέσεις*

> **Πρόσεχε**
>
> Στην παράλληλη σύνδεση **προσθέτεις** εξαρτήματα και η ολική αντίσταση **μικραίνει**. Κάθε νέος κλάδος είναι ένας ακόμη δρόμος για το ρεύμα. Γι' αυτό, όσο περισσότερες συσκευές ανάβεις σε μια γραμμή του σπιτιού, τόσο **μεγαλύτερο** ρεύμα περνάει από τα καλώδια της γραμμής.
>
> Για δύο μόνο αντιστάσεις παράλληλα υπάρχει σύντομος τύπος: $R_{o\lambda} = \frac{R_1 \cdot R_2}{R_1 + R_2}$, γινόμενο διά άθροισμα.

## Γιατί η εγκατάσταση του σπιτιού είναι παράλληλη

Όλες οι πρίζες και τα φώτα συνδέονται **παράλληλα** με το δίκτυο. Έτσι:

- κάθε συσκευή παίρνει ολόκληρα τα $230$ V για τα οποία φτιάχτηκε,
- κάθε συσκευή ανάβει και σβήνει χωρίς να επηρεάζει τις άλλες,
- αν μία καεί, οι υπόλοιπες συνεχίζουν.

**Σε σειρά** μπαίνουν τα στοιχεία που πρέπει να ελέγχουν το ρεύμα μιας γραμμής: ο **διακόπτης** και η **ασφάλεια** ή ο **ασφαλειοδιακόπτης**. Όταν ανοίγουν, κόβουν το ρεύμα σε ό,τι βρίσκεται μετά από αυτά.

## Ηλεκτρική ισχύς

Κάθε coulomb που περνάει από μια συσκευή αφήνει εκεί ενέργεια ίση με την τάση. Αν κάθε δευτερόλεπτο περνούν $I$ coulomb, η ενέργεια ανά δευτερόλεπτο, δηλαδή η **ισχύς**, είναι:

$$
P = V \cdot I
$$

Με τον νόμο του Ohm γράφεται και με άλλους δύο τρόπους, χρήσιμους όταν δεν ξέρεις τάση ή ρεύμα:

$$
P = I^2 \cdot R \qquad P = \frac{V^2}{R}
$$

Σε μια ωμική αντίσταση όλη αυτή η ενέργεια γίνεται **θερμότητα**. Αυτό λέγεται **φαινόμενο Joule**. Στη θερμάστρα, στον θερμοσίφωνα, στο κολλητήρι το θέλεις. Στα καλώδια, στις επαφές και στους διακόπτες είναι απώλεια, και αν το ρεύμα είναι μεγάλο, κίνδυνος φωτιάς.

> **Κλειδί**
>
> Η θέρμανση ενός καλωδίου πάει με το **τετράγωνο** του ρεύματος, $P = I^2 \cdot R$. Διπλάσιο ρεύμα στο ίδιο καλώδιο, **τετραπλάσια** θερμότητα.
>
> Γι' αυτό κάθε γραμμή έχει ασφαλειοδιακόπτη που ταιριάζει με τη διατομή της: $10$ A για τα φώτα με $1{,}5$ mm², $16$ A για τις πρίζες με $2{,}5$ mm². Ο ασφαλειοδιακόπτης προστατεύει **το καλώδιο**, όχι τη συσκευή.

## Ενέργεια και λογαριασμός

Η ενέργεια που καταναλώνει μια συσκευή είναι ισχύς επί χρόνο:

$$
E = P \cdot t
$$

Σε joule, αν η ισχύς είναι σε W και ο χρόνος σε s. Ο πάροχος όμως μετράει σε **κιλοβατώρες**: ισχύ σε kW επί χρόνο σε ώρες. Μία kWh είναι $3{,}6$ MJ.

Το κόστος είναι οι kWh επί την τιμή της kWh. Στα παραδείγματα παίρνουμε $0{,}20$ € ανά kWh.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι γράφει ο μετρητής ενός συνεργείου*

> **Θυμήσου**
>
> - **kW** είναι ισχύς: πόσο γρήγορα τρώει ενέργεια μια συσκευή. Γράφεται στην πινακίδα.
> - **kWh** είναι ενέργεια: πόση έφαγε συνολικά. Γράφεται στον λογαριασμό.
>
> Ένας θερμοσίφωνας $4$ kW που μένει αναμμένος μισή ώρα καταναλώνει $2$ kWh.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέλεις να ανάψεις ένα LED από την μπαταρία 12 V ενός οχήματος. Το LED θέλει 2 V και 20 mA. Τι αντίσταση βάζεις σε σειρά, και πόση ισχύ πρέπει να αντέχει;

1. Σε σειρά το ρεύμα είναι κοινό: $20$ mA $= 0{,}02$ A περνούν και από το LED και από την αντίσταση.

   Η τάση μοιράζεται: το LED παίρνει $2$ V, άρα στην αντίσταση μένουν $12 - 2 = 10$ V.
2. Νόμος του Ohm για την αντίσταση:
   $$
   R = \frac{V}{I} = \frac{10}{0{,}02} = 500 \; \Omega
   $$
3. Ισχύς που γίνεται θερμότητα στην αντίσταση:
   $$
   P = V \cdot I = 10 \cdot 0{,}02 = 0{,}2 \; \text{W}
   $$
   Μια συνηθισμένη αντίσταση $0{,}25$ W θα δούλευε στο όριο. Ο ηλεκτρονικός θα διάλεγε $0{,}5$ W, για να μη ζεσταίνεται.

### Παράδειγμα 2: Στη γραμμή πριζών μιας κουζίνας, με ασφαλειοδιακόπτη 16 A, ανάβουν μαζί φούρνος μικροκυμάτων 1200 W, βραστήρας 2000 W και φρυγανιέρα 800 W. Θα πέσει ο ασφαλειοδιακόπτης;

1. Οι συσκευές είναι παράλληλα, οπότε οι ισχύεις τους προστίθενται:
   $$
   P = 1200 + 2000 + 800 = 4000 \; \text{W}
   $$
2. Ρεύμα στη γραμμή, με $P = V \cdot I$:
   $$
   I = \frac{P}{V} = \frac{4000}{230} \approx 17{,}4 \; \text{A}
   $$
3. Τα $17{,}4$ A ξεπερνούν τα $16$ A, άρα ο ασφαλειοδιακόπτης θα πέσει. Η γραμμή αντέχει ως $230 \cdot 16 = 3680$ W. Αν βγάλεις τη φρυγανιέρα, το σύνολο γίνεται $3200$ W, περίπου $13{,}9$ A, και η γραμμή δουλεύει κανονικά.

### Παράδειγμα 3: Ένας θερμοσίφωνας 4000 W στα 230 V μένει αναμμένος 1,5 ώρα κάθε μέρα. Πόση είναι η αντίσταση του θερμαντικού του στοιχείου, και πόσο κοστίζει σε 30 μέρες με 0,20 € την kWh;

1. Αντίσταση, από $P = V^2 / R$:
   $$
   R = \frac{V^2}{P} = \frac{230^2}{4000} = \frac{52\,900}{4000} \approx 13{,}2 \; \Omega
   $$
2. Ενέργεια σε έναν μήνα, με την ισχύ σε kW και τον χρόνο σε ώρες:
   $$
   E = 4 \cdot 1{,}5 \cdot 30 = 180 \; \text{kWh}
   $$
3. Κόστος: $180 \cdot 0{,}20 = 36$ €. Ένας χρονοδιακόπτης που τον ανάβει μόνο όσο χρειάζεται, ή ένας ηλιακός, κόβει ακριβώς αυτό το ποσό.

## Ερωτήσεις

1. Δύο αντιστάσεις $8\ \Omega$ και $4\ \Omega$ συνδέονται σε σειρά σε πηγή $24$ V. Πόσο ρεύμα δίνει η πηγή;
   - $2$ A
   - $9$ A
   - $6$ A
   - $288$ A
2. Δύο αντιστάσεις $6\ \Omega$ και $3\ \Omega$ συνδέονται παράλληλα. Πόση είναι η ολική αντίσταση;
   - $2\ \Omega$
   - $9\ \Omega$
   - $4{,}5\ \Omega$
   - $0{,}5\ \Omega$
3. Στη γραμμή πριζών ενός εργαστηρίου ανάβεις μία ακόμη συσκευή. Τι παθαίνει το ρεύμα στο καλώδιο της γραμμής;
   - Μεγαλώνει
   - Μικραίνει, γιατί προστέθηκε κι άλλη αντίσταση
   - Μένει ίδιο, γιατί η τάση δεν άλλαξε
   - Μοιράζεται εξίσου σε όλες τις συσκευές
4. Ένα ηλεκτρικό σίδερο γράφει $2300$ W, $230$ V. Πόσο ρεύμα τραβάει;
   - $10$ A
   - $0{,}1$ A
   - $529\,000$ A
   - $23$ A
5. Από ένα καλώδιο περνούσαν $8$ A και τώρα περνούν $16$ A. Πόσες φορές μεγαλύτερη θερμότητα παράγεται στο καλώδιο κάθε δευτερόλεπτο;
   - $4$ φορές
   - $2$ φορές
   - $8$ φορές
   - Ίδια, η αντίσταση δεν άλλαξε
6. Ένα κλιματιστικό $1{,}5$ kW δουλεύει $6$ ώρες. Πόση ενέργεια καταναλώνει;
   - $9$ kWh
   - $9000$ kWh
   - $0{,}25$ kWh
   - $9$ kW
7. Τι προστατεύει κυρίως ο ασφαλειοδιακόπτης $16$ A μιας γραμμής πριζών;
   - Το καλώδιο της γραμμής από υπερθέρμανση
   - Κάθε συσκευή που βρίσκεται στη γραμμή από βλάβη
   - Τον χρήστη από κάθε είδους ηλεκτροπληξία
   - Τον μετρητή του παρόχου από υπερβολική κατανάλωση
8. Δύο ίδιες λάμπες $230$ V συνδέονται **σε σειρά** στην πρίζα. Τι θα δεις;
   - Ανάβουν και οι δύο, πιο αμυδρά από το κανονικό
   - Ανάβουν και οι δύο κανονικά
   - Καίγονται αμέσως από υπερβολικό ρεύμα
   - Ανάβει μόνο η πρώτη, η δεύτερη μένει σβηστή

## Ασκήσεις

1. Ένας προβολέας εργοταξίου $60$ W μένει αναμμένος $5$ ώρες. Πόση ενέργεια καταναλώνει, σε kWh;
2. Δύο αντιστάσεις $12\ \Omega$ και $4\ \Omega$ συνδέονται παράλληλα σε πηγή $12$ V. Πόσο ρεύμα δίνει συνολικά η πηγή;
   *Πηγή 12 V με δύο αντιστάσεις παράλληλα, 12 Ω και 4 Ω.*
3. Το θερμαντικό στοιχείο ενός σταθμού κόλλησης έχει ισχύ $48$ W στα $24$ V. Πόση ισχύ δίνει αν κατά λάθος το συνδέσεις σε τροφοδοτικό $12$ V; Η αντίστασή του μένει ίδια.
4. Ο ηλεκτρικός φούρνος ενός μικρού αρτοποιείου έχει ισχύ $2{,}5$ kW και δουλεύει $2$ ώρες την ημέρα. Πόσο κοστίζει σε $30$ ημέρες, με $0{,}20$ € την kWh;
5. Ένα καλώδιο προέκτασης έχει συνολική αντίσταση $0{,}5\ \Omega$ και από αυτό περνούν $10$ A προς ένα κομπρεσέρ. Πόση ισχύς γίνεται θερμότητα πάνω στο καλώδιο;
6. Σε μια γραμμή $230$ V με ασφαλειοδιακόπτη $16$ A λειτουργούν ήδη μια θερμάστρα $2000$ W και φωτισμός $300$ W. Πόση είναι η μεγαλύτερη ισχύς συσκευής που μπορείς να προσθέσεις χωρίς να πέσει ο ασφαλειοδιακόπτης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/circuit-energy
