# Εναλλασσόμενο ρεύμα

> Ενεργός τιμή, συχνότητα και ο μετασχηματιστής.

Φυσική, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/ac-current

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την εναλλασσόμενη τάση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να γράφεις την εξίσωσή της.
- Να μετατρέπεις ανάμεσα σε μέγιστη και ενεργό τιμή τάσης και ρεύματος.
- Να υπολογίζεις τάσεις, ρεύματα και σπείρες σε έναν ιδανικό μετασχηματιστή.
- Να εξηγείς με αριθμούς γιατί η ενέργεια μεταφέρεται σε υψηλή τάση.

## Ρεύμα που αλλάζει φορά

Η μπαταρία δίνει **συνεχές** ρεύμα: ο θετικός πόλος μένει θετικός και το ρεύμα κυκλοφορεί πάντα προς την ίδια φορά. Η πρίζα δίνει κάτι άλλο. Η τάση της ανεβαίνει, φτάνει σε ένα μέγιστο, πέφτει στο μηδέν, γίνεται αρνητική, και ξαναγυρίζει. Το ρεύμα αλλάζει φορά συνεχώς. Αυτό είναι το **εναλλασσόμενο ρεύμα** (AC).

Δεν είναι επιλογή κάποιου μηχανικού: είναι αυτό που βγάζει μια γεννήτρια. Όπως είδες στην προηγούμενη ενότητα, ένα πλαίσιο που στρέφεται ομαλά μέσα σε μαγνητικό πεδίο έχει ροή που αυξάνεται και μειώνεται περιοδικά. Η τάση που επάγεται ακολουθεί ημιτονοειδή καμπύλη:

$$
v = V_0 \cdot \eta\mu(\omega t)
$$

- $V_0$ είναι το **πλάτος**, η μέγιστη τιμή της τάσης.
- $f$ είναι η **συχνότητα**: πόσους πλήρεις κύκλους κάνει η τάση σε ένα δευτερόλεπτο, σε hertz (Hz).
- $T = \frac{1}{f}$ είναι η **περίοδος**: πόσο κρατάει ένας κύκλος.
- $\omega = 2\pi f$ είναι η **γωνιακή συχνότητα**, σε rad/s.

Στην Ευρώπη το δίκτυο έχει $f = 50$ Hz. Ένας κύκλος κρατάει $T = 0{,}02$ s, δηλαδή $20$ ms, και η τάση περνάει από το μηδέν $100$ φορές κάθε δευτερόλεπτο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η τάση της πρίζας στον χρόνο*

## Ενεργός τιμή

Αφού η τάση αλλάζει κάθε στιγμή, τι σημαίνει «η πρίζα έχει $230$ V»; Δεν είναι η μέγιστη τιμή, και ασφαλώς όχι ο μέσος όρος, που είναι μηδέν.

Η **ενεργός τιμή** είναι η συνεχής τάση που θα έδινε **την ίδια θερμότητα** στην ίδια αντίσταση. Ένας θερμοσίφωνας ζεσταίνεται το ίδιο με $230$ V εναλλασσόμενο και με $230$ V συνεχές. Για ημιτονοειδή τάση και ρεύμα:

$$
V_{\varepsilon\nu} = \frac{V_0}{\sqrt{2}} \qquad I_{\varepsilon\nu} = \frac{I_0}{\sqrt{2}}
$$

Τα όργανα μέτρησης, οι πινακίδες των συσκευών και ο πάροχος δίνουν **πάντα ενεργές τιμές**, εκτός αν γράφουν ρητά κάτι άλλο. Τα $230$ V της πρίζας είναι ενεργός τιμή, με πλάτος $230 \cdot \sqrt{2} \approx 325$ V.

> **Πρόσεχε**
>
> Η μόνωση ενός καλωδίου ή ενός εξαρτήματος πρέπει να αντέχει το **πλάτος**, όχι την ενεργό τιμή. Σε κάθε κύκλο η τάση φτάνει στιγμιαία τα $325$ V. Ένας πυκνωτής φτιαγμένος για συνεχή τάση ως $250$ V δεν κάνει για τα $230$ V της πρίζας, παρόλο που το $250$ φαίνεται μεγαλύτερο από το $230$: οι κορυφές των $325$ V τον ξεπερνούν.

Σε ωμικά φορτία (θερμάστρα, θερμοσίφωνας, λάμπα πυρακτώσεως) η ισχύς υπολογίζεται με τις ενεργές τιμές, ακριβώς όπως στο συνεχές:

$$
P = V_{\varepsilon\nu} \cdot I_{\varepsilon\nu}
$$

## Ο μετασχηματιστής

Δύο πηνία τυλιγμένα στον ίδιο σιδερένιο πυρήνα. Το **πρωτεύον** παίρνει εναλλασσόμενη τάση και φτιάχνει στον πυρήνα μαγνητική ροή που αλλάζει συνεχώς. Η ίδια ροή περνάει από το **δευτερεύον**, και κατά τον Faraday επάγει τάση εκεί. Κάθε σπείρα, και στα δύο πηνία, «βλέπει» την ίδια μεταβολή ροής, άρα η τάση είναι ανάλογη των σπειρών:

$$
\frac{V_1}{V_2} = \frac{N_1}{N_2}
$$

- Περισσότερες σπείρες στο δευτερεύον: **ανυψωτής** τάσης.
- Λιγότερες σπείρες στο δευτερεύον: **υποβιβαστής** τάσης. Σε αυτούς ανήκουν το κουδούνι, οι παλιοί φορτιστές, η ηλεκτροσυγκόλληση με μετασχηματιστή, οι μετασχηματιστές φωτισμού χαμηλής τάσης.

Ο μετασχηματιστής δεν δημιουργεί ενέργεια. Ένας ιδανικός δίνει στο δευτερεύον όση ισχύ παίρνει στο πρωτεύον:

$$
V_1 \cdot I_1 = V_2 \cdot I_2
$$

Όσο ανεβαίνει η τάση, τόσο πέφτει το ρεύμα, και αντίστροφα. Οι πραγματικοί μετασχηματιστές έχουν απόδοση από περίπου $90$ % στους μικρούς ως πάνω από $99$ % στους μεγάλους του δικτύου.

> **Κλειδί**
>
> Ο μετασχηματιστής **δεν δουλεύει με συνεχές ρεύμα**. Σταθερό ρεύμα στο πρωτεύον σημαίνει σταθερή ροή, άρα μηδενική τάση στο δευτερεύον. Ένα πρωτεύον συνδεδεμένο σε συνεχή τάση έχει μόνο την πολύ μικρή ωμική αντίσταση του σύρματος, τραβάει τεράστιο ρεύμα και καίγεται.
>
> Αυτή είναι η πρακτική υπεροχή του εναλλασσόμενου: η τάση του αλλάζει εύκολα, με ένα κομμάτι σίδερο και δύο τυλίγματα.

## Γιατί η μεταφορά γίνεται σε υψηλή τάση

Ένας σταθμός παραγωγής πρέπει να στείλει ισχύ σε μια πόλη δεκάδες χιλιόμετρα μακριά. Τα καλώδια της γραμμής έχουν αντίσταση $R$, και πάνω τους χάνεται ισχύς $I^2 \cdot R$. Για την ίδια ισχύ $P = V \cdot I$, μεγαλύτερη τάση σημαίνει μικρότερο ρεύμα, και οι απώλειες πέφτουν με το **τετράγωνο** του ρεύματος.

Γι' αυτό ο σταθμός ανυψώνει την τάση σε δεκάδες ή εκατοντάδες kV, η ενέργεια ταξιδεύει στις γραμμές υψηλής τάσης, και κοντά στους καταναλωτές υποβιβαστές τη φέρνουν σταδιακά πίσω, ως τα $230$ V του σπιτιού.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το δίκτυο έχει ενεργό τάση 230 V και συχνότητα 50 Hz. Βρες το πλάτος, την περίοδο και τη γωνιακή συχνότητα, και γράψε την εξίσωση της τάσης.

1. Πλάτος:
   $$
   V_0 = V_{\varepsilon\nu} \cdot \sqrt{2} = 230 \cdot 1{,}414 \approx 325 \; \text{V}
   $$
2. Περίοδος και γωνιακή συχνότητα:
   $$
   \begin{gathered}
   T = \frac{1}{f} = \frac{1}{50} = 0{,}02 \; \text{s} \\
   \omega = 2\pi f = 100\pi \approx 314 \; \text{rad/s}
   \end{gathered}
   $$
3. Εξίσωση:
   $$
   v = 325 \cdot \eta\mu(100\pi t) \quad \text{(SI)}
   $$

### Παράδειγμα 2: Μια ηλεκτρική θερμάστρα γράφει 2300 W, 230 V. Πόση είναι η ενεργός τιμή του ρεύματος, πόσο το πλάτος του, και πόση η αντίστασή της;

1. Ενεργό ρεύμα:
   $$
   I_{\varepsilon\nu} = \frac{P}{V_{\varepsilon\nu}} = \frac{2300}{230} = 10 \; \text{A}
   $$
2. Πλάτος του ρεύματος:
   $$
   I_0 = I_{\varepsilon\nu} \cdot \sqrt{2} \approx 14{,}1 \; \text{A}
   $$
3. Αντίσταση, με τις ενεργές τιμές:
   $$
   R = \frac{V_{\varepsilon\nu}}{I_{\varepsilon\nu}} = \frac{230}{10} = 23 \; \Omega
   $$

### Παράδειγμα 3: Ένας μετασχηματιστής φωτισμού υποβιβάζει τα 230 V σε 12 V. Το πρωτεύον του έχει 1150 σπείρες. Πόσες σπείρες έχει το δευτερεύον, και πόσο ρεύμα τραβάει το πρωτεύον όταν στο δευτερεύον ανάβει λάμπα 12 V, 60 W; Θεώρησέ τον ιδανικό.

1. Σπείρες δευτερεύοντος:
   $$
   N_2 = N_1 \cdot \frac{V_2}{V_1} = 1150 \cdot \frac{12}{230} = 60
   $$
2. Ρεύμα στο δευτερεύον:
   $$
   I_2 = \frac{P}{V_2} = \frac{60}{12} = 5 \; \text{A}
   $$
3. Ο ιδανικός μετασχηματιστής παίρνει όση ισχύ δίνει, $60$ W:
   $$
   I_1 = \frac{60}{230} \approx 0{,}26 \; \text{A}
   $$
   Χοντρό σύρμα με λίγες σπείρες στο δευτερεύον, για τα $5$ A. Λεπτό σύρμα με πολλές σπείρες στο πρωτεύον, για τα $0{,}26$ A. Έτσι αναγνωρίζεις τα δύο τυλίγματα όταν ανοίξεις έναν μετασχηματιστή.

### Παράδειγμα 4: Ισχύς 100 kW στέλνεται σε ένα χωριό μέσα από γραμμή με συνολική αντίσταση 5 Ω. Πόση ισχύς χάνεται στη γραμμή αν η μεταφορά γίνει στα 1000 V, και πόση αν γίνει στα 20 000 V;

1. Στα $1000$ V:
   $$
   \begin{gathered}
   I = \frac{P}{V} = \frac{100\,000}{1000} = 100 \; \text{A} \\
   P_{\alpha\pi} = I^2 \cdot R = 100^2 \cdot 5 = 50\,000 \; \text{W}
   \end{gathered}
   $$
   Οι μισές από τις $100$ kW θα χάνονταν ως θερμότητα στα καλώδια.
2. Στα $20\,000$ V:
   $$
   I = \frac{100\,000}{20\,000} = 5 \; \text{A} \qquad P_{\alpha\pi} = 5^2 \cdot 5 = 125 \; \text{W}
   $$
3. Είκοσι φορές μεγαλύτερη τάση, είκοσι φορές μικρότερο ρεύμα, **τετρακόσιες** φορές μικρότερες απώλειες. Γι' αυτό υπάρχουν οι γραμμές μέσης και υψηλής τάσης, και γι' αυτό το δίκτυο είναι εναλλασσόμενο: ο μετασχηματιστής κάνει την ανύψωση και τον υποβιβασμό απλά και με μικρές απώλειες.

## Ερωτήσεις

1. Το δίκτυο στην Ελλάδα έχει συχνότητα $50$ Hz. Πόσο κρατάει ένας πλήρης κύκλος της τάσης;
   - $20$ ms
   - $50$ s
   - $2$ ms
   - $10$ ms
2. Τι σημαίνει ότι η τάση της πρίζας είναι $230$ V «ενεργός τιμή»;
   - Ζεσταίνει μια αντίσταση όσο θα τη ζέσταινε συνεχής τάση $230$ V
   - Η τάση φτάνει το πολύ τα $230$ V σε κάθε κύκλο
   - Ο μέσος όρος της τάσης σε έναν κύκλο είναι $230$ V
   - Η τάση μένει σταθερή στα $230$ V όσο δουλεύει η συσκευή
3. Ένα βολτόμετρο AC δείχνει $24$ V στην έξοδο ενός μετασχηματιστή. Πόσο είναι περίπου το πλάτος της τάσης;
   - $34$ V
   - $17$ V
   - $48$ V
   - $24$ V
4. Ένας μετασχηματιστής έχει $1000$ σπείρες στο πρωτεύον και $50$ στο δευτερεύον. Τροφοδοτείται με $230$ V. Πόση τάση δίνει;
   - $11{,}5$ V
   - $4600$ V
   - $230$ V
   - $50$ V
5. Ένας ιδανικός μετασχηματιστής ανυψώνει την τάση από $230$ V σε $2300$ V. Τι γίνεται με το ρεύμα;
   - Στο δευτερεύον είναι δέκα φορές μικρότερο απ' ό,τι στο πρωτεύον
   - Στο δευτερεύον είναι δέκα φορές μεγαλύτερο, όπως και η τάση
   - Είναι το ίδιο και στα δύο τυλίγματα του μετασχηματιστή
   - Μετατρέπεται σε συνεχές στο δευτερεύον του μετασχηματιστή
6. Ένας τεχνικός συνδέει κατά λάθος το πρωτεύον ενός μετασχηματιστή σε μπαταρία $12$ V. Τι θα δείξει βολτόμετρο στο δευτερεύον, όσο το ρεύμα μένει σταθερό;
   - Μηδέν
   - Τάση ανάλογη του λόγου των σπειρών
   - Ακριβώς $12$ V, όσο και η μπαταρία
   - Εναλλασσόμενη τάση $50$ Hz
7. Η ίδια ισχύς στέλνεται από μια γραμμή, πρώτα στα $10$ kV και μετά στα $20$ kV. Πώς αλλάζουν οι απώλειες στα καλώδια;
   - Γίνονται το ένα τέταρτο
   - Γίνονται οι μισές
   - Διπλασιάζονται
   - Μένουν ίδιες
8. Ένας βραστήρας γράφει $2070$ W, $230$ V. Πόσο ενεργό ρεύμα τραβάει;
   - $9$ A
   - $12{,}7$ A
   - $6{,}4$ A
   - $0{,}11$ A

## Ασκήσεις

1. Το ηλεκτρικό δίκτυο στις ΗΠΑ έχει συχνότητα $60$ Hz. Πόση είναι η περίοδος της τάσης, σε ms;
2. Μια θερμάστρα με αντίσταση $46\ \Omega$ συνδέεται στην πρίζα των $230$ V. Πόσο είναι το πλάτος του ρεύματος, δηλαδή η μέγιστη στιγμιαία τιμή του;
3. Ένας μετασχηματιστής έχει το πρωτεύον στα $230$ V, και το δευτερεύον του, με $60$ σπείρες, δίνει $15$ V. Πόσες σπείρες πρέπει να προσθέσεις στο δευτερεύον ώστε να δίνει $24$ V;
4. Ένας ιδανικός μετασχηματιστής $230$ V / $12$ V δίνει ρεύμα $10$ A στο δευτερεύον. Πόσο ρεύμα τραβάει το πρωτεύον;
5. Μια υπόγεια γραμμή με συνολική αντίσταση $0{,}4\ \Omega$ μεταφέρει $20$ kW σε ένα συνεργείο, με τάση $400$ V. Πόση ισχύς χάνεται ως θερμότητα στη γραμμή;
6. Ένας φορτιστής μπαταριών έχει μετασχηματιστή $230$ V / $12$ V με απόδοση $90$ %. Όταν το δευτερεύον δίνει $15$ A, πόσο ρεύμα τραβάει το πρωτεύον από την πρίζα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/physics/ac-current
