# Διανύσματα

> Ανάλυση και σύνθεση — το εργαλείο κάθε τεχνικού υπολογισμού.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/vectors

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και να γράφεις ένα διάνυσμα με συντεταγμένες.
- Να υπολογίζεις μέτρο, άθροισμα, διαφορά και πολλαπλάσιο διανυσμάτων.
- Να αναλύεις μια δύναμη σε οριζόντια και κατακόρυφη συνιστώσα και να συνθέτεις πολλές δυνάμεις σε μία.
- Να χρησιμοποιείς το εσωτερικό γινόμενο για γωνίες, καθετότητα και έργο.

## Πόσο, αλλά και προς τα πού

Η μάζα ενός κιβωτίου είναι $40$ kg, και αυτό αρκεί. Η δύναμη με την οποία το τραβάς όμως δεν περιγράφεται μόνο με τα $200$ N: έχει σημασία αν τραβάς οριζόντια, λοξά προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Τα μεγέθη που χρειάζονται και **κατεύθυνση** λέγονται **διανυσματικά**: δύναμη, ταχύτητα, μετατόπιση, ένταση πεδίου. Όσα περιγράφονται πλήρως από έναν αριθμό λέγονται **μονόμετρα**: μάζα, θερμοκρασία, χρόνος, ενέργεια.

Ένα **διάνυσμα** σχεδιάζεται ως βέλος και έχει τρία χαρακτηριστικά:

- **μέτρο**: το μήκος του βέλους, δηλαδή το «πόσο»,
- **διεύθυνση**: η ευθεία πάνω στην οποία βρίσκεται,
- **φορά**: προς ποια άκρη αυτής της ευθείας δείχνει.

## Συντεταγμένες και μέτρο

Στο επίπεδο, κάθε διάνυσμα γράφεται με δύο αριθμούς: πόσο πάει **οριζόντια** και πόσο **κατακόρυφα**. Το $\vec{u} = (3, 4)$ σημαίνει «$3$ δεξιά και $4$ πάνω». Το μέτρο του βγαίνει με το Πυθαγόρειο:

$$
|\vec{u}| = \sqrt{x^2 + y^2} = \sqrt{9 + 16} = 5
$$

*Το διάνυσμα u = (3, 4) σε τετραγωνισμένο χαρτί, με τις συνιστώσες του: 3 τετράγωνα οριζόντια και 4 κατακόρυφα.*

Το διάνυσμα από το σημείο $A(x_1, y_1)$ στο $B(x_2, y_2)$ είναι «τέλος μείον αρχή»:

$$
\overrightarrow{AB} = (x_2 - x_1,\ y_2 - y_1)
$$

## Πράξεις

| Πράξη       | Με συντεταγμένες          | Τι σημαίνει                                                                       |
| ----------- | ------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| Άθροισμα    | $(x_1 + x_2,\ y_1 + y_2)$ | το ένα βέλος μετά το άλλο, ή η διαγώνιος του παραλληλογράμμου                     |
| Διαφορά     | $(x_1 - x_2,\ y_1 - y_2)$ | πρόσθεση του αντίθετου                                                            |
| Πολλαπλάσιο | $(\lambda x,\ \lambda y)$ | ίδια διεύθυνση, μέτρο $\lvert\lambda\rvert$ φορές, αντίθετη φορά αν $\lambda < 0$ |

Δύο δυνάμεις που ασκούνται στο ίδιο σημείο έχουν **συνισταμένη** το άθροισμά τους. Πρόσεξε: το μέτρο της συνισταμένης **δεν** είναι το άθροισμα των μέτρων, εκτός αν οι δυνάμεις έχουν ίδια διεύθυνση και φορά.

## Ανάλυση και σύνθεση

Μια δύναμη $F$ που σχηματίζει γωνία $\theta$ με τον οριζόντιο άξονα έχει **συνιστώσες**

$$
F_x = F\,\sigma\upsilon\nu\theta, \qquad F_y = F\,\eta\mu\theta
$$

Η οριζόντια είναι το κομμάτι της που «σπρώχνει μπροστά», η κατακόρυφη αυτό που «σηκώνει». Έτσι γίνεται κάθε υπολογισμός με λοξές δυνάμεις, σε τρία βήματα:

1. **Ανάλυση:** κάθε δύναμη σε $F_x$ και $F_y$.
2. **Άθροιση:** όλα τα $F_x$ μαζί, όλα τα $F_y$ μαζί. Αυτές είναι οι συντεταγμένες της συνισταμένης.
3. **Σύνθεση:** μέτρο $R = \sqrt{R_x^2 + R_y^2}$ και γωνία από $\varepsilon\varphi\varphi = \dfrac{R_y}{R_x}$.

> **Κλειδί**
>
> **Οι λοξές δυνάμεις δεν προστίθενται ως αριθμοί· προστίθενται οι συνιστώσες τους.**
>
> Δύο σχοινιά των $300$ N και $400$ N που τραβούν κάθετα το ένα στο άλλο δεν δίνουν $700$ N. Δίνουν $\sqrt{300^2 + 400^2} = 500$ N. Ό,τι «χάνεται» είναι το κομμάτι της κάθε δύναμης που εξουδετερώνει την άλλη στο πλάι.

*Δύο κάθετες δυνάμεις 300 N και 400 N από το ίδιο σημείο και η συνισταμένη τους 500 N, η διαγώνιος του ορθογωνίου που σχηματίζουν.*

## Το εσωτερικό γινόμενο

Το **εσωτερικό γινόμενο** δύο διανυσμάτων είναι **αριθμός**, όχι διάνυσμα:

$$
\vec{u} \cdot \vec{v} = x_1 x_2 + y_1 y_2 = |\vec{u}|\,|\vec{v}|\,\sigma\upsilon\nu\varphi
$$

όπου $\varphi$ η γωνία τους. Από τη δεύτερη μορφή βγαίνουν δύο χρήσιμα πράγματα:

- **Γωνία δύο διανυσμάτων:** $\sigma\upsilon\nu\varphi = \dfrac{\vec{u} \cdot \vec{v}}{|\vec{u}|\,|\vec{v}|}$.
- **Καθετότητα:** δύο μη μηδενικά διανύσματα είναι κάθετα **ακριβώς όταν** $\vec{u} \cdot \vec{v} = 0$.

Και μια εφαρμογή που θα ξαναβρείς στη Φυσική: το **έργο** μιας σταθερής δύναμης σε μετατόπιση $\vec{s}$ είναι $W = \vec{F} \cdot \vec{s} = F\,s\,\sigma\upsilon\nu\varphi$. Μετράει μόνο το κομμάτι της δύναμης που είναι στη διεύθυνση της κίνησης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εσωτερικό γινόμενο, γωνία και άθροισμα*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το $\overrightarrow{AB}$ είναι $B - A$, όχι $A - B$.** Το ανάποδο δίνει το αντίθετο διάνυσμα, με την ίδια διεύθυνση αλλά άλλη φορά.
> - **Στη γωνία της συνισταμένης, κοίτα τα πρόσημα.** Αν $R_x < 0$, η συνισταμένη δείχνει προς τα αριστερά, και η γωνία που δίνει το SHIFT tan πρέπει να διορθωθεί κατά $180^\circ$.
> - **Το εσωτερικό γινόμενο είναι αριθμός.** Δεν έχει διεύθυνση και δεν σχεδιάζεται ως βέλος.

> **Θυμήσου**
>
> - $|\vec{u}| = \sqrt{x^2 + y^2}$ και $\overrightarrow{AB} = (x_2 - x_1,\ y_2 - y_1)$.
> - Συνιστώσες: $F_x = F\sigma\upsilon\nu\theta$, $F_y = F\eta\mu\theta$.
> - Συνισταμένη: αθροίζεις χωριστά τις $x$ και τις $y$ συνιστώσες.
> - $\vec{u} \cdot \vec{v} = x_1x_2 + y_1y_2$, και κάθετα $\Longleftrightarrow$ γινόμενο $0$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα φορτίο σε εργοτάξιο τραβιέται από δύο σχοινιά. Το πρώτο ασκεί 400 N με γωνία 30° ως προς τον οριζόντιο άξονα, το δεύτερο 300 N με γωνία 120°. Βρες τη συνισταμένη δύναμη, μέτρο και κατεύθυνση.

1. **Ανάλυση της πρώτης:**
   $$
   \begin{gathered}
   F_{1x} = 400 \cdot \sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx 346{,}4 \text{ N} \\
   F_{1y} = 400 \cdot \eta\mu 30^\circ = 200 \text{ N}
   \end{gathered}
   $$
2. **Ανάλυση της δεύτερης** (2ο τεταρτημόριο, αρνητικό συνημίτονο):
   $$
   \begin{gathered}
   F_{2x} = 300 \cdot \sigma\upsilon\nu 120^\circ = -150 \text{ N} \\
   F_{2y} = 300 \cdot \eta\mu 120^\circ \approx 259{,}8 \text{ N}
   \end{gathered}
   $$
3. **Άθροιση:** $R_x \approx 346{,}4 - 150 = 196{,}4$ N και $R_y \approx 200 + 259{,}8 = 459{,}8$ N.
4. **Σύνθεση:**
   $$
   \begin{gathered}
   R = \sqrt{196{,}4^2 + 459{,}8^2} \approx 500 \text{ N} \\
   \varepsilon\varphi\varphi = \frac{459{,}8}{196{,}4} \approx 2{,}34 \;\Rightarrow\; \varphi \approx 66{,}9^\circ
   \end{gathered}
   $$
   Το $500$ δεν είναι σύμπτωση: οι δύο κατευθύνσεις διαφέρουν κατά $90^\circ$, οπότε $\sqrt{400^2 + 300^2} = 500$. Και όχι $700$.

### Παράδειγμα 2: Ένας αποθηκάριος σέρνει μια παλέτα 15 m πάνω σε οριζόντιο δάπεδο, τραβώντας τη με ιμάντα με δύναμη 200 N, υπό γωνία 25° πάνω από το οριζόντιο. Ποιο μέρος της δύναμης τη σπρώχνει μπροστά, ποιο τη σηκώνει, και πόσο έργο παράγει η δύναμη; (συν25° ≈ 0,906, ημ25° ≈ 0,423)

1. **Οριζόντια συνιστώσα:** $200 \cdot 0{,}906 \approx 181$ N. Αυτή μετακινεί την παλέτα.
2. **Κατακόρυφη συνιστώσα:** $200 \cdot 0{,}423 \approx 85$ N. Αυτή δεν τη μετακινεί, αλλά την «ξαλαφρώνει» από το δάπεδο, οπότε μειώνει την τριβή.
3. **Έργο:** η μετατόπιση είναι οριζόντια, οπότε μετρά μόνο η οριζόντια συνιστώσα:
   $$
   W = F\,s\,\sigma\upsilon\nu 25^\circ \approx 200 \cdot 15 \cdot 0{,}906 \approx 2718 \text{ J}
   $$
   Περίπου $2{,}7$ kJ, αντί για $3$ kJ αν τραβούσε οριζόντια.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα σχέδιο δικτυώματος, δύο ράβδοι ξεκινούν από τον ίδιο κόμβο και ακολουθούν τα διανύσματα u = (4, 3) και v = (−1, 2), σε μέτρα. Βρες τα μήκη τους και τη γωνία ανάμεσά τους.

*Τα διανύσματα u = (4, 3) και v = (−1, 2) από τον ίδιο κόμβο.*

1. **Μήκη:**
   $$
   \begin{gathered}
   |\vec{u}| = \sqrt{16 + 9} = 5 \text{ m} \\
   |\vec{v}| = \sqrt{1 + 4} = \sqrt{5} \approx 2{,}24 \text{ m}
   \end{gathered}
   $$
2. **Εσωτερικό γινόμενο:**
   $$
   \vec{u} \cdot \vec{v} = 4 \cdot (-1) + 3 \cdot 2 = -4 + 6 = 2
   $$
   Θετικό, άρα η γωνία είναι οξεία.
3. **Γωνία:**
   $$
   \sigma\upsilon\nu\varphi = \frac{2}{5 \cdot \sqrt{5}} \approx 0{,}179 \;\Rightarrow\; \varphi \approx 79{,}7^\circ
   $$
   Λίγο κάτω από ορθή. Αν το γινόμενο έβγαινε $0$, οι ράβδοι θα ήταν ακριβώς κάθετες.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω μεγέθη είναι διανυσματικό;
   - Η δύναμη που ασκεί ένας γρύλος
   - Η μάζα ενός κινητήρα
   - Η θερμοκρασία ενός λαδιού
   - Η ενέργεια μιας μπαταρίας
2. Ποιο είναι το μέτρο του διανύσματος $(6, -8)$;
   - $10$
   - $-2$
   - $14$
   - $\sqrt{-28}$
3. Ποιο είναι το διάνυσμα $\overrightarrow{AB}$, αν $A(2, 1)$ και $B(5, -3)$;
   - $(3, -4)$
   - $(-3, 4)$
   - $(7, -2)$
   - $(3, -2)$
4. Πόσο κάνει το άθροισμα $(2, 3) + (-5, 1)$;
   - $(-3, 4)$
   - $(7, 4)$
   - $(-10, 3)$
   - $(-3, 2)$
5. Δύναμη $100$ N σχηματίζει $60^\circ$ με τον οριζόντιο άξονα. Ποιες είναι οι συνιστώσες της;
   - $50$ N οριζόντια, περίπου $86{,}6$ N κατακόρυφα
   - Περίπου $86{,}6$ N οριζόντια, $50$ N κατακόρυφα
   - $50$ N οριζόντια και $50$ N κατακόρυφα
   - $60$ N οριζόντια και $40$ N κατακόρυφα
6. Τι ισχύει για τα διανύσματα $(3, 4)$ και $(4, -3)$;
   - Είναι κάθετα μεταξύ τους
   - Είναι παράλληλα μεταξύ τους
   - Είναι ίσα, γιατί έχουν ίδιο μέτρο
   - Σχηματίζουν γωνία $45^\circ$
7. Δύο δυνάμεις $30$ N και $40$ N ασκούνται στο ίδιο σημείο, κάθετα η μία στην άλλη. Πόσο είναι το μέτρο της συνισταμένης;
   - $50$ N
   - $70$ N
   - $10$ N
   - $35$ N
8. Αν $\vec{u} = (2, -1)$ και $\vec{v} = (1, 4)$, ποιο είναι το $3\vec{u} - \vec{v}$;
   - $(5, -7)$
   - $(5, 1)$
   - $(7, 11)$
   - $(1, -5)$

## Ασκήσεις

1. Βρες το μέτρο του διανύσματος $(5, 12)$.
2. Αν $\vec{u} = (3, -1)$ και $\vec{v} = (-2, 4)$, βρες το $2\vec{u} + \vec{v}$ και το μέτρο του.
   *Τα διανύσματα u = (3, −1) και v = (−2, 4) σε τετραγωνισμένο χαρτί, από κοινή αρχή.*
3. Για να σύρεις ένα φορτίο χρειάζεται οριζόντια δύναμη $300$ N. Το συρματόσχοινο τραβά υπό γωνία $40^\circ$ πάνω από το οριζόντιο. Πόση δύναμη πρέπει να ασκεί, και πόση είναι τότε η κατακόρυφη συνιστώσα; ($\sigma\upsilon\nu 40^\circ \approx 0{,}766$, $\eta\mu 40^\circ \approx 0{,}643$)
4. Σε έναν γάντζο ασκούνται τρεις δυνάμεις, σε N: $\vec{F}_1 = (120, 0)$, $\vec{F}_2 = (0, 90)$ και $\vec{F}_3 = (-40, -30)$. Βρες το μέτρο της συνισταμένης και τη γωνία της με τον οριζόντιο άξονα.
5. Ένα όχημα ρυμουλκεί ένα τρέιλερ $20$ m με συρματόσχοινο που ασκεί $300$ N υπό γωνία $30^\circ$ ως προς τη διεύθυνση της κίνησης. Πόσο έργο παράγει η δύναμη;
6. Ένα βιομηχανικό φωτιστικό βάρους $800$ N κρέμεται ακίνητο από δύο συρματόσχοινα. Το ένα σχηματίζει $30^\circ$ και το άλλο $60^\circ$ με το οριζόντιο ταβάνι. Πόση δύναμη ασκεί το καθένα;
   *Το φωτιστικό ως σημείο, με το βάρος 800 N προς τα κάτω και τις δύο τάσεις T₁ και T₂ των συρματόσχοινων, στις 30° και στις 60° με το οριζόντιο.*

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/vectors
