# Τριγωνομετρία

> Ο μοναδιαίος κύκλος και οι περιοδικές συναρτήσεις.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/trigonometry

## Τι θα μάθεις

- Να μετατρέπεις γωνίες από μοίρες σε ακτίνια και αντίστροφα, και να υπολογίζεις μήκος τόξου.
- Να βρίσκεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη οποιασδήποτε γωνίας από τον τριγωνομετρικό κύκλο, με το σωστό πρόσημο.
- Να χρησιμοποιείς τη σχέση ημ²θ + συν²θ = 1.
- Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και συχνότητα σε μια ημιτονοειδή συνάρτηση, όπως η εναλλασσόμενη τάση.

## Από το τρίγωνο στην περιστροφή

Στην Α΄ τάξη το ημίτονο ήταν ένας λόγος πλευρών σε ορθογώνιο τρίγωνο, για γωνίες ως $90^\circ$. Όμως ένας στροφαλοφόρος άξονας, μια φτερωτή, ένας τροχός ή ο ρότορας μιας γεννήτριας δεν σταματούν στις $90^\circ$. Γυρίζουν ξανά και ξανά. Για να περιγράψεις τη θέση ενός σημείου πάνω τους, χρειάζεσαι ημίτονο και συνημίτονο για **κάθε** γωνία.

## Ο τριγωνομετρικός κύκλος

Πάρε έναν κύκλο με κέντρο την αρχή των αξόνων και ακτίνα $1$. Ξεκίνα από το σημείο $(1, 0)$ και γύρνα αριστερόστροφα κατά γωνία $\theta$. Το σημείο $M$ όπου φτάνεις έχει συντεταγμένες

$$
M(\sigma\upsilon\nu\theta,\ \eta\mu\theta)
$$

Δηλαδή το **συνημίτονο** είναι πόσο δεξιά ή αριστερά βρίσκεται το σημείο, και το **ημίτονο** πόσο πάνω ή κάτω. Η εφαπτομένη είναι ο λόγος τους:

$$
\varepsilon\varphi\theta = \frac{\eta\mu\theta}{\sigma\upsilon\nu\theta}, \qquad \sigma\upsilon\nu\theta \neq 0
$$

Για οξείες γωνίες αυτό συμφωνεί με το τρίγωνο της Α΄. Για τις υπόλοιπες, τα πρόσημα προκύπτουν από το τεταρτημόριο:

| Τεταρτημόριο | Γωνίες                     | $\eta\mu\theta$ | $\sigma\upsilon\nu\theta$ | $\varepsilon\varphi\theta$ |
| ------------ | -------------------------- | --------------- | ------------------------- | -------------------------- |
| 1ο           | $0^\circ$ ως $90^\circ$    | $+$             | $+$                       | $+$                        |
| 2ο           | $90^\circ$ ως $180^\circ$  | $+$             | $-$                       | $-$                        |
| 3ο           | $180^\circ$ ως $270^\circ$ | $-$             | $-$                       | $+$                        |
| 4ο           | $270^\circ$ ως $360^\circ$ | $-$             | $+$                       | $-$                        |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ημίτονο και συνημίτονο ως θέση*

Από το σχήμα βγαίνουν και τρεις σχέσεις που χρησιμοποιούνται συνέχεια:

- Το σημείο απέχει από το κέντρο $1$, οπότε από το Πυθαγόρειο: $\eta\mu^2\theta + \sigma\upsilon\nu^2\theta = 1$.
- Μετά από μια πλήρη στροφή γυρνάς στο ίδιο σημείο: $\eta\mu(\theta + 360^\circ) = \eta\mu\theta$, και το ίδιο για το συνημίτονο.
- Οι γωνίες $\theta$ και $180^\circ - \theta$ έχουν σημεία συμμετρικά ως προς τον κατακόρυφο άξονα: **ίδιο ημίτονο**, αντίθετο συνημίτονο.

## Ακτίνια

Στη μηχανική και στον ηλεκτρισμό οι γωνίες μετριούνται συχνά σε **ακτίνια** (rad). Ένα ακτίνιο είναι η γωνία που «πιάνει» τόξο ίσο με την ακτίνα. Μια πλήρης στροφή είναι $2\pi$ rad, άρα

$$
\pi \text{ rad} = 180^\circ
$$

Για μετατροπή πολλαπλασιάζεις με $\frac{\pi}{180}$ (μοίρες σε ακτίνια) ή με $\frac{180}{\pi}$ (ακτίνια σε μοίρες). Το κέρδος είναι ότι το **μήκος τόξου** γράφεται απλά:

$$
s = r\,\theta
$$

με τη γωνία $\theta$ σε ακτίνια.

Και ένας τροχός που κάνει $n$ στροφές το δευτερόλεπτο έχει **γωνιακή ταχύτητα** $\omega = 2\pi n$ rad/s.

> **Κλειδί**
>
> **Το ημίτονο και το συνημίτονο είναι οι συντεταγμένες ενός σημείου που γυρίζει.** Γι' αυτό επαναλαμβάνονται κάθε $360^\circ$ ή $2\pi$ rad, γι' αυτό παίρνουν τιμές μόνο από $-1$ ως $1$, και γι' αυτό περιγράφουν ό,τι κάνει κύκλους: έμβολα, ταλαντώσεις, εναλλασσόμενο ρεύμα.

## Περιοδικές συναρτήσεις

Αν το σημείο γυρίζει με γωνιακή ταχύτητα $\omega$, μετά από χρόνο $t$ η γωνία είναι $\omega t$ και το ύψος του είναι $\eta\mu(\omega t)$. Σε κύκλο ακτίνας $\rho$:

$$
y = \rho \cdot \eta\mu(\omega t)
$$

- Το $\rho$ είναι το **πλάτος**: η μέγιστη τιμή. Η $y$ κινείται από $-\rho$ ως $\rho$.
- Η **περίοδος** $T = \dfrac{2\pi}{\omega}$ είναι ο χρόνος μιας πλήρους επανάληψης.
- Η **συχνότητα** $f = \dfrac{1}{T}$ είναι πόσες επαναλήψεις γίνονται το δευτερόλεπτο, σε Hz.

Η τάση στην πρίζα είναι ακριβώς τέτοια συνάρτηση: συχνότητα $50$ Hz, και πλάτος περίπου $325$ V. Τα $230$ V που ξέρεις είναι η **ενεργός** τιμή, $\frac{325}{\sqrt{2}} \approx 230$ — αυτό θα το δεις αναλυτικά στη Φυσική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πλάτος και περίοδος*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Κομπιουτεράκι σε μοίρες ή ακτίνια;** Αν η γωνία δίνεται σε μοίρες, D ή DEG. Αν είναι γραμμένη με $\pi$ ή μέσα σε $\eta\mu(100\pi t)$, R ή RAD. Το ίδιο πλήκτρο δίνει εντελώς άλλο αποτέλεσμα.
> - **Η εξίσωση $\eta\mu x = \frac{1}{2}$ έχει δύο λύσεις σε κάθε στροφή:** $30^\circ$ **και** $150^\circ$. Το κομπιουτεράκι σου δίνει μόνο την πρώτη.
> - **Το $\eta\mu^2\theta$ σημαίνει $(\eta\mu\theta)^2$**, όχι $\eta\mu(\theta^2)$.

> **Θυμήσου**
>
> - $M(\sigma\upsilon\nu\theta,\ \eta\mu\theta)$ στον κύκλο ακτίνας $1$.
> - $\eta\mu^2\theta + \sigma\upsilon\nu^2\theta = 1$.
> - $\pi$ rad $= 180^\circ$, και τόξο $s = r\theta$ με $\theta$ σε rad.
> - $y = \rho\,\eta\mu(\omega t)$: πλάτος $\rho$, περίοδος $T = \frac{2\pi}{\omega}$, συχνότητα $f = \frac{1}{T}$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο στρόφαλος ενός μηχανισμού έχει μήκος 20 cm και έχει στραφεί κατά 150° από την οριζόντια θέση. Σε ποια θέση βρίσκεται ο πείρος στην άκρη του, ως προς τον άξονα, και πόσο τόξο έχει διαγράψει;

1. **Οι τριγωνομετρικοί αριθμοί των $150^\circ$.** Είναι στο 2ο τεταρτημόριο, συμμετρική της $30^\circ$:
   $$
   \begin{gathered}
   \eta\mu 150^\circ = \eta\mu 30^\circ = 0{,}5 \\
   \sigma\upsilon\nu 150^\circ = -\sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx -0{,}866
   \end{gathered}
   $$
2. **Η θέση.** Σε κύκλο ακτίνας $0{,}20$ m οι συντεταγμένες πολλαπλασιάζονται με την ακτίνα:
   $$
   \begin{gathered}
   x = 0{,}20 \cdot (-0{,}866) \approx -0{,}173 \text{ m} \\
   y = 0{,}20 \cdot 0{,}5 = 0{,}10 \text{ m}
   \end{gathered}
   $$
   Ο πείρος είναι $17{,}3$ cm αριστερά και $10$ cm πάνω από τον άξονα.
3. **Το τόξο.** Μετατρέπω σε ακτίνια:
   $$
   150 \cdot \frac{\pi}{180} = \frac{5\pi}{6} \approx 2{,}618 \text{ rad}
   $$
   οπότε $s = 0{,}20 \cdot 2{,}618 \approx 0{,}524$ m, δηλαδή περίπου $52$ cm.

### Παράδειγμα 2: Για μια γωνία θ στο 2ο τεταρτημόριο ξέρεις ότι ημθ = 0,6. Βρες το συνθ και την εφθ.

1. Από τη βασική σχέση:
   $$
   \sigma\upsilon\nu^2\theta = 1 - \eta\mu^2\theta = 1 - 0{,}36 = 0{,}64
   $$
   οπότε $\sigma\upsilon\nu\theta = 0{,}8$ ή $\sigma\upsilon\nu\theta = -0{,}8$.
2. **Το πρόσημο** το αποφασίζει το τεταρτημόριο. Στο 2ο το συνημίτονο είναι αρνητικό: $\sigma\upsilon\nu\theta = -0{,}8$.
3. $$
   \varepsilon\varphi\theta = \frac{0{,}6}{-0{,}8} = -0{,}75
   $$
   Αρνητική, όπως πρέπει στο 2ο τεταρτημόριο.

### Παράδειγμα 3: Η τάση του δικτύου γράφεται u = 325·ημ(100πt) βολτ, με t σε δευτερόλεπτα. Βρες το πλάτος, την περίοδο και τη συχνότητα, την τάση τη στιγμή t = 2,5 ms, και πότε η τάση φτάνει για πρώτη φορά τα 162,5 V.

1. **Πλάτος** $325$ V. Εδώ $\omega = 100\pi$ rad/s, οπότε
   $$
   T = \frac{2\pi}{100\pi} = 0{,}02 \text{ s} = 20 \text{ ms}, \qquad f = \frac{1}{0{,}02} = 50 \text{ Hz}
   $$
2. **Τη στιγμή $t = 0{,}0025$ s:** η γωνία είναι $100\pi \cdot 0{,}0025 = \frac{\pi}{4}$ rad, δηλαδή $45^\circ$.
   $$
   u = 325 \cdot \eta\mu 45^\circ \approx 325 \cdot 0{,}707 \approx 230 \text{ V}
   $$
3. **Πρώτη φορά $162{,}5$ V:** θέλω $\eta\mu(100\pi t) = \frac{162{,}5}{325} = 0{,}5$. Η πρώτη θετική γωνία με ημίτονο $0{,}5$ είναι $\frac{\pi}{6}$ ($30^\circ$):
   $$
   100\pi t = \frac{\pi}{6} \quad\Longrightarrow\quad t = \frac{1}{600} \text{ s} \approx 1{,}67 \text{ ms}
   $$
4. Η τάση ξαναπερνά από τα $162{,}5$ V κατεβαίνοντας, στη γωνία $\frac{5\pi}{6}$ ($150^\circ$), δηλαδή στα $8{,}33$ ms. Μέσα σε μία περίοδο υπάρχουν δύο τέτοιες στιγμές.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα ακτίνια είναι οι $60^\circ$;
   - $\frac{\pi}{3}$ rad
   - $\frac{\pi}{6}$ rad
   - $3\pi$ rad
   - $60\pi$ rad
2. Μια γωνία $200^\circ$ έχει:
   - αρνητικό ημίτονο και αρνητικό συνημίτονο
   - θετικό ημίτονο και αρνητικό συνημίτονο
   - αρνητικό ημίτονο και θετικό συνημίτονο
   - θετικό ημίτονο και θετικό συνημίτονο
3. Μια οξεία γωνία έχει $\sigma\upsilon\nu\theta = 0{,}8$. Πόσο είναι το $\eta\mu\theta$;
   - $0{,}6$
   - $0{,}2$
   - $0{,}36$
   - $-0{,}6$
4. Πόσο είναι το $\eta\mu 150^\circ$;
   - $\frac{1}{2}$
   - $-\frac{1}{2}$
   - $-\frac{\sqrt{3}}{2}$
   - $\frac{\sqrt{3}}{2}$
5. Ποια είναι η περίοδος της $y = 3\,\eta\mu(2x)$, με το $x$ σε ακτίνια;
   - $\pi$
   - $2\pi$
   - $4\pi$
   - $3$
6. Ποιες τιμές παίρνει η συνάρτηση $y = 5\,\eta\mu x$;
   - Από $-5$ ως $5$
   - Από $0$ ως $5$
   - Από $-1$ ως $1$
   - Από $4$ ως $6$
7. Ένα εναλλασσόμενο ρεύμα έχει συχνότητα $50$ Hz. Πόση είναι η περίοδός του;
   - $0{,}02$ s
   - $50$ s
   - $0{,}2$ s
   - $100\pi$ s
8. Ποια γωνία έχει το ίδιο ημίτονο με τις $40^\circ$;
   - $140^\circ$
   - $220^\circ$
   - $50^\circ$
   - $-40^\circ$

## Ασκήσεις

1. Μετάτρεψε τις $135^\circ$ σε ακτίνια.
2. Βρες το ημίτονο και το συνημίτονο των $210^\circ$.
3. Μια γωνία $\theta$ είναι στο 4ο τεταρτημόριο και $\sigma\upsilon\nu\theta = 0{,}28$. Βρες το $\eta\mu\theta$ και την $\varepsilon\varphi\theta$.
4. Ο τροχός ενός ιμάντα μεταφοράς έχει ακτίνα $0{,}25$ m και κάνει $120$ στροφές το λεπτό. Βρες τη γωνιακή του ταχύτητα σε rad/s και την ταχύτητα με την οποία κινείται ο ιμάντας.
5. Σε μια χώρα με δίκτυο $60$ Hz η τάση γράφεται $u = 170\,\eta\mu(120\pi t)$ βολτ. Ποιο είναι το πλάτος και ποια η περίοδος σε ms;
6. Η τάση $u = 325\,\eta\mu(100\pi t)$ βολτ ξεκινά από το μηδέν στο $t = 0$. Σε ποιες δύο στιγμές της πρώτης ημιπεριόδου η τάση είναι περίπου $281{,}5$ V; ($\eta\mu 60^\circ \approx 0{,}866$)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/trigonometry
