# Η ευθεία και η κλίση

> Η κλίση ως ρυθμός μεταβολής — όχι μόνο ως γεωμετρία.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/the-line

## Τι θα μάθεις

- Να ερμηνεύεις την κλίση μιας ευθείας ως ρυθμό μεταβολής, με τις μονάδες της.
- Να βρίσκεις την εξίσωση ευθείας από δύο σημεία ή από ένα σημείο και την κλίση.
- Να αναγνωρίζεις παράλληλες και κάθετες ευθείες από τις κλίσεις τους.
- Να συγκρίνεις δύο γραμμικές χρεώσεις και να βρίσκεις πού συναντιούνται.

## Σταθερός ρυθμός, ευθεία γραμμή

Ένα ταξί χρεώνει κάθε χιλιόμετρο το ίδιο. Μια δεξαμενή αδειάζει με την ίδια παροχή κάθε ώρα. Ένα μηχάνημα χάνει κάθε χρόνο το ίδιο ποσό από την αξία του. Όταν ένα μέγεθος αλλάζει με **σταθερό ρυθμό**, η γραφική του παράσταση είναι **ευθεία**, και η εξίσωσή της έχει τη μορφή

$$
y = \lambda x + \beta
$$

Δύο αριθμοί, δύο ρόλοι:

- Το $\beta$ είναι η τιμή του $y$ όταν $x = 0$: η **αρχική τιμή**, το πάγιο, το σημείο όπου η ευθεία κόβει τον κατακόρυφο άξονα.
- Το $\lambda$ είναι η **κλίση** ή **συντελεστής διεύθυνσης**: πόσο αλλάζει το $y$ για κάθε μονάδα που μεγαλώνει το $x$.

## Η κλίση είναι ρυθμός μεταβολής

Αν η ευθεία περνά από τα σημεία $A(x_1, y_1)$ και $B(x_2, y_2)$, με $x_1 \neq x_2$, η κλίση της είναι

$$
\lambda = \frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}
$$

δηλαδή η μεταβολή του $y$ διά τη μεταβολή του $x$.

Εδώ βρίσκεται η χρησιμότητά της: η κλίση **έχει μονάδες**, και οι μονάδες λένε τι σημαίνει. Αν το $y$ είναι ευρώ και το $x$ χιλιόμετρα, η κλίση είναι ευρώ ανά χιλιόμετρο. Αν το $y$ είναι λίτρα και το $x$ ώρες, είναι λίτρα ανά ώρα — δηλαδή **παροχή**.

| Κλίση         | Τι κάνει η ευθεία | Παράδειγμα                                  |
| ------------- | ----------------- | ------------------------------------------- |
| $\lambda > 0$ | ανεβαίνει         | λογαριασμός που μεγαλώνει με την κατανάλωση |
| $\lambda < 0$ | κατεβαίνει        | δεξαμενή που αδειάζει                       |
| $\lambda = 0$ | οριζόντια         | σταθερή χρέωση, ό,τι κι αν καταναλώσεις     |

Η κλίση συνδέεται και με τη γωνία $\omega$ που σχηματίζει η ευθεία με τον οριζόντιο άξονα: $\lambda = \varepsilon\varphi\,\omega$. Είναι η ίδια ιδέα με την κλίση ενός δρόμου σε ποσοστό, που είδες στην Α΄ τάξη.

> **Κατακόρυφη ευθεία**
>
> Η ευθεία $x = 3$ είναι κατακόρυφη. Εκεί η μεταβολή του $x$ είναι μηδέν και η κλίση **δεν ορίζεται** — δεν γράφεται στη μορφή $y = \lambda x + \beta$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίση και αρχική τιμή*

## Πώς βρίσκεις την εξίσωση

**Από ένα σημείο $(x_0, y_0)$ και την κλίση $\lambda$:**

$$
y - y_0 = \lambda(x - x_0)
$$

**Από δύο σημεία:** υπολογίζεις πρώτα την κλίση με τον τύπο του λόγου, και μετά χρησιμοποιείς το ένα σημείο στον προηγούμενο τύπο. Το άλλο σημείο το κρατάς για **έλεγχο**.

> **Κλειδί**
>
> Μια ευθεία την ορίζουν **δύο πληροφορίες**: δύο σημεία, ή ένα σημείο και η κλίση.
>
> Στα προβλήματα, η κλίση είναι συνήθως ο ρυθμός (ευρώ ανά μονάδα, λίτρα ανά ώρα, βαθμοί ανά λεπτό) και το $\beta$ η τιμή στην αρχή. Αν καταλάβεις ποιο είναι ποιο, η εξίσωση γράφεται χωρίς τύπο.

## Παράλληλες, κάθετες, και πού συναντιούνται

Δύο ευθείες με κλίσεις $\lambda_1$ και $\lambda_2$ είναι:

- **παράλληλες** όταν $\lambda_1 = \lambda_2$: ανεβαίνουν με τον ίδιο ρυθμό και δεν συναντιούνται ποτέ (εκτός αν συμπίπτουν),
- **κάθετες** όταν $\lambda_1 \cdot \lambda_2 = -1$: η κλίση της μίας είναι η αντίστροφη της άλλης, με αντίθετο πρόσημο.

*Οι παράλληλες ευθείες y = 2x + 1 και y = 2x − 3, με κλίση 2, και η ευθεία y = −0,5x + 1, κάθετη και στις δύο.*

Δύο ευθείες που **δεν** είναι παράλληλες τέμνονται σε ένα σημείο. Για να το βρεις, εξισώνεις τα δύο $y$ και λύνεις ως προς $x$. Στις χρεώσεις, αυτό το σημείο είναι το **σημείο ισοδυναμίας**: από εκεί και πέρα, συμφέρει το άλλο πρόγραμμα.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Η σειρά στον λόγο μετράει, αλλά μόνο αν την αλλάξεις στη μία μεριά.** Αν αφαιρείς $y_2 - y_1$ πάνω, αφαιρείς $x_2 - x_1$ κάτω. Αν ανακατέψεις, βγαίνει λάθος πρόσημο.
> - **Η κάθετη στην $\lambda = 2$ δεν έχει κλίση $-2$** ούτε $\frac{1}{2}$. Έχει $-\frac{1}{2}$: αντίστροφο **και** αντίθετο.

> **Θυμήσου**
>
> - $\lambda = \dfrac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}$, με μονάδες «μονάδες του $y$ ανά μονάδα του $x$».
> - $y - y_0 = \lambda(x - x_0)$ για σημείο και κλίση.
> - Παράλληλες: ίδια κλίση. Κάθετες: γινόμενο κλίσεων $-1$.
> - Τομή δύο ευθειών: εξισώνεις τα $y$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας αισθητήρας πίεσης σε εγκατάσταση πεπιεσμένου αέρα στέλνει ρεύμα 4 mA όταν η πίεση είναι 0 bar και 20 mA όταν είναι 10 bar, και η σχέση είναι γραμμική. Γράψε το ρεύμα ως συνάρτηση της πίεσης. Τι πίεση αντιστοιχεί σε 12 mA και τι σε 16,8 mA;

1. Δύο σημεία: $(0, 4)$ και $(10, 20)$, με την πίεση $p$ οριζόντια και το ρεύμα $I$ κατακόρυφα. Κλίση:
   $$
   \lambda = \frac{20 - 4}{10 - 0} = 1{,}6 \text{ mA/bar}
   $$
   Κάθε bar ανεβάζει το ρεύμα κατά $1{,}6$ mA.
2. Η αρχική τιμή είναι $4$ mA, οπότε:
   $$
   I = 1{,}6\,p + 4
   $$
3. **Για $12$ mA:** $1{,}6\,p + 4 = 12$, δηλαδή $1{,}6\,p = 8$ και $p = 5$ bar — ακριβώς στη μέση, όπως περιμέναμε.

   **Για $16{,}8$ mA:** $1{,}6\,p = 12{,}8$, οπότε $p = 8$ bar.
4. **Γιατί ξεκινά από $4$ mA και όχι από μηδέν;** Γιατί έτσι ο τεχνικός ξεχωρίζει το «πίεση μηδέν» ($4$ mA) από το «κομμένο καλώδιο» ($0$ mA).

### Παράδειγμα 2: Η δεξαμενή πετρελαίου ενός συνεργείου έχει 140 λίτρα στις 8:00 και 92 λίτρα στις 12:00. Η κατανάλωση είναι σταθερή. Με ποιον ρυθμό αδειάζει και τι ώρα θα αδειάσει, αν δεν συμπληρωθεί;

1. Μετράμε τον χρόνο $t$ σε ώρες από τις 8:00. Σημεία: $(0, 140)$ και $(4, 92)$.
   $$
   \lambda = \frac{92 - 140}{4 - 0} = \frac{-48}{4} = -12 \text{ L/h}
   $$
   Το πρόσημο λέει ότι η ποσότητα **μειώνεται**: $12$ λίτρα την ώρα.
2. Εξίσωση: $V = -12t + 140$.
3. **Αδειάζει** όταν $V = 0$:
   $$
   -12t + 140 = 0 \;\Longleftrightarrow\; t = \frac{140}{12} \approx 11{,}67 \text{ h}
   $$
4. $11{,}67$ ώρες είναι $11$ ώρες και περίπου $40$ λεπτά. Μετά τις 8:00, η δεξαμενή αδειάζει γύρω στις **19:40**.

### Παράδειγμα 3: Ένα εργαστήριο διαλέγει πρόγραμμα ρεύματος. Το Α έχει πάγιο 10 ευρώ τον μήνα και 0,15 ευρώ ανά κιλοβατώρα. Το Β έχει πάγιο 4 ευρώ και 0,20 ευρώ ανά κιλοβατώρα. Πότε συμφέρει το καθένα;

1. Για $x$ κιλοβατώρες τον μήνα:
   $$
   A(x) = 0{,}15x + 10, \qquad B(x) = 0{,}20x + 4
   $$
   Το Β ξεκινά χαμηλότερα (μικρότερο $\beta$), αλλά ανεβαίνει πιο απότομα (μεγαλύτερη κλίση). Κάπου θα συναντηθούν.
2. Εξισώνω:
   $$
   0{,}15x + 10 = 0{,}20x + 4 \;\Longleftrightarrow\; 6 = 0{,}05x \;\Longleftrightarrow\; x = 120
   $$
   Στις $120$ kWh και τα δύο κοστίζουν $0{,}15 \cdot 120 + 10 = 28$ ευρώ.
3. Κάτω από $120$ kWh τον μήνα συμφέρει το **Β**. Πάνω από $120$ συμφέρει το **Α**, γιατί η μικρότερη κλίση του κερδίζει σε κάθε επιπλέον κιλοβατώρα.

   **Έλεγχος** με $200$ kWh: $A = 40$, $B = 44$. Το Α είναι φθηνότερο, σωστά.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η κλίση της ευθείας που περνά από τα σημεία $(2, 5)$ και $(6, 13)$;
   - $2$
   - $\frac{1}{2}$
   - $-2$
   - $\frac{9}{4}$
2. Η χρέωση μιας μεταφορικής είναι $y = 1{,}2x + 25$, με το $y$ σε ευρώ και το $x$ σε χιλιόμετρα. Τι σημαίνει το $1{,}2$;
   - Κάθε χιλιόμετρο προσθέτει $1{,}2$ ευρώ στη χρέωση
   - Η χρέωση ξεκινά από $1{,}2$ ευρώ πριν από κάθε διαδρομή
   - Με $1{,}2$ ευρώ καλύπτεις $25$ χιλιόμετρα της διαδρομής
   - Η χρέωση αυξάνεται κατά $1{,}2\%$ σε κάθε χιλιόμετρο
3. Ποια περιγραφή ταιριάζει στην ευθεία $y = -3x + 12$;
   - Ξεκινά από $12$ και πέφτει κατά $3$ σε κάθε βήμα
   - Ξεκινά από $-3$ και ανεβαίνει κατά $12$ σε κάθε βήμα
   - Ξεκινά από $12$ και ανεβαίνει κατά $3$ σε κάθε βήμα
   - Κόβει τον οριζόντιο άξονα στο $12$ και κατεβαίνει
4. Ποια ευθεία είναι παράλληλη στην $y = 2x - 1$ και περνά από το $(0, 4)$;
   - $y = 2x + 4$
   - $y = -\frac{1}{2}x + 4$
   - $y = 4x - 1$
   - $y = -2x + 4$
5. Μια ευθεία έχει κλίση $\frac{2}{3}$. Ποια κλίση έχει μια κάθετη σε αυτήν;
   - $-\frac{3}{2}$
   - $\frac{3}{2}$
   - $-\frac{2}{3}$
   - $\frac{2}{3}$
6. Ποια είναι η κλίση της ευθείας $x = 3$;
   - Δεν ορίζεται, η ευθεία είναι κατακόρυφη
   - Είναι $0$, γιατί η ευθεία είναι οριζόντια
   - Είναι $3$, όσο ο αριθμός της εξίσωσης
   - Είναι $1$, γιατί ο συντελεστής του $x$ είναι $1$
7. Το πρόγραμμα Α κοστίζει $20 + 0{,}5x$ ευρώ και το Β $8 + 0{,}8x$ ευρώ, για $x$ μονάδες. Για ποιο $x$ κοστίζουν το ίδιο;
   - $x = 40$
   - $x = 12$
   - $x = 21{,}5$
   - $x = 3{,}6$
8. Σε ποιο σημείο κόβει τον οριζόντιο άξονα η ευθεία $y = 4x - 10$;
   - $(2{,}5,\ 0)$
   - $(0,\ -10)$
   - $(-2{,}5,\ 0)$
   - $(0{,}4,\ 0)$

## Ασκήσεις

1. Βρες την κλίση της ευθείας που περνά από τα σημεία $(1, 3)$ και $(4, 12)$.
2. Γράψε την εξίσωση της ευθείας που περνά από το $(3, -2)$ και είναι κάθετη στην $y = \frac{1}{2}x + 4$.
3. Γράψε την εξίσωση της ευθείας που περνά από τα $(-1, 4)$ και $(3, -4)$.
4. Ένας τόρνος αγοράστηκε $18\,000$ ευρώ και η λογιστική του αξία μειώνεται γραμμικά, ώστε μετά από $6$ χρόνια να είναι $6\,000$ ευρώ. Γράψε την αξία $y$ ως συνάρτηση των ετών $t$ και βρες την αξία μετά από $4$ χρόνια.
5. Ένας μεταδότης θερμοκρασίας δίνει $4$ mA στους $-20$ °C και $20$ mA στους $80$ °C, γραμμικά. Ποια θερμοκρασία αντιστοιχεί σε ένδειξη $14$ mA;
6. Σε ένα σχέδιο σε μέτρα, ένας αγωγός ακολουθεί την ευθεία $y = 2x - 3$. Ένα κτίριο στο σημείο $A(4, 1)$ θα συνδεθεί με τον αγωγό με τον συντομότερο δυνατό σωλήνα, δηλαδή κάθετα. Σε ποιο σημείο του αγωγού γίνεται η σύνδεση;
   *Ο αγωγός πάνω στην ευθεία y = 2x − 3 και το κτίριο στο σημείο A(4, 1).*

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/the-line
