# Στατιστική — δεδομένα και μέτρα

> Δειγματοληψία, συχνότητες και τι κρύβει ένας μέσος όρος.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/statistics

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις πληθυσμό από δείγμα και να αναγνωρίζεις πότε ένα δείγμα είναι μεροληπτικό.
- Να φτιάχνεις πίνακα συχνοτήτων με σχετικές και αθροιστικές συχνότητες.
- Να υπολογίζεις μέση τιμή, διάμεσο και επικρατούσα τιμή, και να κρίνεις ποια περιγράφει καλύτερα τα δεδομένα.
- Να υπολογίζεις εύρος, τυπική απόκλιση και συντελεστή μεταβολής, και να τα χρησιμοποιείς στον έλεγχο ποιότητας.

## Δεν μετράς τα πάντα

Ένα εργοστάσιο βγάζει $10\,000$ βίδες τη μέρα. Κανείς δεν μετρά τη διάμετρο όλων. Παίρνεις $50$, τις μετράς, και από αυτές βγάζεις συμπέρασμα για όλη την παραγωγή. Αυτό κάνει η **Στατιστική**: μαζεύει δεδομένα, τα οργανώνει, και λέει τι σημαίνουν — αλλά και πόσο μπορείς να τα εμπιστευτείς.

- **Πληθυσμός** είναι το σύνολο που σε ενδιαφέρει: όλες οι βίδες της μέρας.
- **Δείγμα** είναι το μέρος του πληθυσμού που εξετάζεις: οι $50$.
- **Μεταβλητή** είναι αυτό που μετράς ή καταγράφεις. Μπορεί να είναι **ποιοτική** (χρώμα, προμηθευτής, «εντός ή εκτός ανοχής») ή **ποσοτική**. Η ποσοτική είναι **διακριτή** όταν μετράς πλήθος (ελαττωματικά ανά παρτίδα) και **συνεχής** όταν μετράς με όργανο (διάμετρος σε mm, χρόνος σε λεπτά).

> **Μεροληπτικό δείγμα**
>
> Αν παίρνεις δείγμα μόνο από την πρωινή βάρδια, όταν τα μηχανήματα είναι φρεσκοκαλιμπραρισμένα, το δείγμα δεν αντιπροσωπεύει την παραγωγή. Ένα καλό δείγμα επιλέγεται **τυχαία** από όλο τον πληθυσμό.

## Πίνακας συχνοτήτων

Τα δεδομένα στη σειρά που τα κατέγραψες δεν λένε πολλά. Τα οργανώνεις σε πίνακα:

- **Συχνότητα** $\nu_i$: πόσες φορές εμφανίζεται η τιμή $x_i$. Όλες μαζί αθροίζονται στο μέγεθος του δείγματος $\nu$.
- **Σχετική συχνότητα** $f_i = \dfrac{\nu_i}{\nu}$: το μερίδιο της τιμής. Πολλαπλασιασμένη επί $100$ δίνει ποσοστό.
- **Αθροιστική συχνότητα** $N_i$: πόσες παρατηρήσεις είναι **μέχρι και** την τιμή $x_i$.

Όταν μια μεταβλητή είναι συνεχής, ομαδοποιείς τις τιμές σε **κλάσεις** ίσου πλάτους, π.χ. $[10, 20)$, $[20, 30)$, και στους υπολογισμούς κάθε κλάση αντιπροσωπεύεται από την **κεντρική της τιμή**, εδώ $15$ και $25$.

## Μέτρα θέσης: πού βρίσκεται το «κέντρο»

**Μέση τιμή** είναι το άθροισμα των παρατηρήσεων διά το πλήθος τους:

$$
\bar{x} = \frac{x_1 + x_2 + \dots + x_\nu}{\nu}
$$

Από πίνακα συχνοτήτων: $\bar{x} = \dfrac{x_1\nu_1 + x_2\nu_2 + \dots + x_k\nu_k}{\nu}$.

**Διάμεσος** είναι η μεσαία τιμή, όταν τις βάλεις σε σειρά. Με περιττό πλήθος είναι η μεσαία· με άρτιο, ο μέσος όρος των δύο μεσαίων.

**Επικρατούσα τιμή** είναι η πιο συχνή.

> **Κλειδί**
>
> **Η μέση τιμή ακολουθεί τις ακραίες τιμές· η διάμεσος όχι.**
>
> Σε ένα συνεργείο με πέντε τεχνίτες και τον ιδιοκτήτη, ένας μισθός πολύ μεγαλύτερος από τους άλλους ανεβάζει τη μέση τιμή πάνω από σχεδόν όλους. Η διάμεσος δείχνει τι παίρνει ο «τυπικός» εργαζόμενος. Όταν τα δεδομένα έχουν ακραίες τιμές, η διάμεσος περιγράφει καλύτερα το κέντρο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει μια ακραία τιμή*

## Μέτρα διασποράς: πόσο απλώνονται

Δύο μηχανές γεμίζουν σακουλάκια των $500$ g και έχουν και οι δύο μέση τιμή $500$ g. Η μία όμως βγάζει όλα τα σακουλάκια από $497$ ως $503$ g, ενώ η άλλη από $490$ ως $510$. Η μέση τιμή δεν το δείχνει. Χρειάζεσαι ένα μέτρο για το **πόσο απλώνονται** οι τιμές.

- **Εύρος** $R$: μεγαλύτερη μείον μικρότερη τιμή. Απλό, αλλά κρίνεται από δύο μόνο τιμές.
- **Διακύμανση** $s^2$: ο μέσος όρος των τετραγώνων των αποκλίσεων από τη μέση τιμή.
- **Τυπική απόκλιση** $s$: η τετραγωνική ρίζα της διακύμανσης. Έχει **τις ίδιες μονάδες** με τα δεδομένα, γι' αυτό είναι αυτή που χρησιμοποιείς.

$$
\begin{gathered}
s^2 = \frac{(x_1 - \bar{x})^2 + (x_2 - \bar{x})^2 + \dots + (x_\nu - \bar{x})^2}{\nu} \\
s = \sqrt{s^2}
\end{gathered}
$$

Για να συγκρίνεις τη διασπορά δεδομένων με πολύ διαφορετικές μέσες τιμές, χρησιμοποιείς τον **συντελεστή μεταβολής**:

$$
CV = \frac{s}{\lvert\bar{x}\rvert} \cdot 100\%
$$

Ένα δείγμα θεωρείται **ομοιογενές** όταν ο συντελεστής μεταβολής δεν ξεπερνά περίπου το $10\%$.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Η διάμεσος θέλει ταξινόμηση πρώτα.** Η μεσαία τιμή της λίστας όπως καταγράφηκε δεν είναι η διάμεσος.
> - **Η τυπική απόκλιση δεν είναι ο μέσος όρος των αποκλίσεων.** Οι αποκλίσεις με πρόσημο αθροίζονται πάντα στο μηδέν. Γι' αυτό τις τετραγωνίζεις.
> - **Δείγμα όχι τυχαίο, συμπέρασμα όχι αξιόπιστο.** Κανένας υπολογισμός δεν διορθώνει ένα μεροληπτικό δείγμα.

> **Θυμήσου**
>
> - $f_i = \frac{\nu_i}{\nu}$, και οι σχετικές συχνότητες αθροίζονται σε $1$.
> - Μέση τιμή για κανονικά δεδομένα, διάμεσος όταν υπάρχουν ακραίες τιμές.
> - $s$ στις μονάδες των δεδομένων· $CV = \frac{s}{\lvert\bar{x}\rvert}$ για σύγκριση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε 20 παρτίδες ενός προϊόντος καταγράφηκαν τα ελαττωματικά τεμάχια: 6 παρτίδες είχαν 0, 7 είχαν 1, 4 είχαν 2, 2 είχαν 3 και 1 είχε 4. Φτιάξε πίνακα συχνοτήτων και βρες μέση τιμή, διάμεσο, επικρατούσα, και το ποσοστό των παρτίδων με τουλάχιστον 2 ελαττωματικά.

1. Ο πίνακας, με την τελευταία στήλη έτοιμη για τη μέση τιμή:
   | $x_i$  | $\nu_i$ | $f_i\%$ | $N_i$ | $x_i\nu_i$ |
   | ------ | ------- | ------- | ----- | ---------- |
   | $0$    | $6$     | $30$    | $6$   | $0$        |
   | $1$    | $7$     | $35$    | $13$  | $7$        |
   | $2$    | $4$     | $20$    | $17$  | $8$        |
   | $3$    | $2$     | $10$    | $19$  | $6$        |
   | $4$    | $1$     | $5$     | $20$  | $4$        |
   | Σύνολο | $20$    | $100$   |       | $25$       |
2. **Μέση τιμή:** $\bar{x} = \frac{25}{20} = 1{,}25$ ελαττωματικά ανά παρτίδα.
3. **Διάμεσος:** με $20$ τιμές, είναι ο μέσος όρος της $10$ης και της $11$ης. Από την αθροιστική συχνότητα, οι τιμές από την $7$η ως τη $13$η είναι όλες $1$. Διάμεσος $1$.

   **Επικρατούσα:** η τιμή $1$, με τη μεγαλύτερη συχνότητα.
4. **Τουλάχιστον $2$:** $20\% + 10\% + 5\% = 35\%$ των παρτίδων. Ή, από την αθροιστική: $20 - 13 = 7$ παρτίδες στις $20$.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα μικρό συνεργείο οι μηνιαίοι μισθοί είναι 1100, 1150, 1200, 1200, 1300 και 4850 ευρώ (ο τελευταίος είναι του ιδιοκτήτη). Ποια είναι η μέση τιμή, ποια η διάμεσος, και ποια περιγράφει καλύτερα τον μισθό ενός τεχνίτη;

1. **Μέση τιμή:**
   $$
   \begin{aligned}
   \bar{x} &= \frac{1100 + 1150 + 1200 + 1200 + 1300 + 4850}{6} \\
   &= \frac{10\,800}{6} = 1800
   \end{aligned}
   $$
2. **Διάμεσος:** οι τιμές είναι ήδη σε σειρά. Με $6$ τιμές, ο μέσος όρος της $3$ης και της $4$ης: $\frac{1200 + 1200}{2} = 1200$ ευρώ.
3. Η μέση τιμή των $1800$ ευρώ είναι μεγαλύτερη από τους πέντε στους έξι μισθούς. Τον τυπικό μισθό του συνεργείου τον περιγράφει η **διάμεσος**. Η μέση τιμή «τραβήχτηκε» από μία ακραία τιμή.

### Παράδειγμα 3: Δύο μηχανές γεμίζουν σακουλάκια των 500 g. Πέντε δείγματα από την Α ζύγισαν 498, 502, 500, 497, 503 g και από τη Β 490, 510, 505, 495, 500 g. Σύγκρινε τις δύο μηχανές.

1. **Μέσες τιμές:** και οι δύο έχουν άθροισμα $2500$, άρα $\bar{x} = 500$ g. Από τη μέση τιμή δεν ξεχωρίζουν.
2. **Μηχανή Α:** αποκλίσεις $-2, 2, 0, -3, 3$, τετράγωνα $4, 4, 0, 9, 9$ με άθροισμα $26$.
   $$
   s_A^2 = \frac{26}{5} = 5{,}2, \qquad s_A \approx 2{,}28 \text{ g}
   $$
3. **Μηχανή Β:** αποκλίσεις $-10, 10, 5, -5, 0$, τετράγωνα με άθροισμα $250$.
   $$
   s_B^2 = \frac{250}{5} = 50, \qquad s_B \approx 7{,}07 \text{ g}
   $$
4. Η Β έχει τριπλάσια σχεδόν τυπική απόκλιση: βγάζει σακουλάκια πιο ελαφριά και πιο βαριά από ό,τι πρέπει. Οι συντελεστές μεταβολής είναι περίπου $0{,}46\%$ και $1{,}41\%$, και οι δύο ομοιογενείς, αλλά η Α είναι σαφώς πιο σταθερή. Η Β θέλει ρύθμιση.

## Ερωτήσεις

1. Από μια παρτίδα $10\,000$ βιδών ελέγχεις τη διάμετρο $50$ βιδών. Τι είναι οι $50$ βίδες;
   - Το δείγμα
   - Ο πληθυσμός
   - Η μεταβλητή
   - Η συχνότητα
2. Τι είδους μεταβλητή είναι η διάμετρος μιας βίδας σε χιλιοστά;
   - Ποσοτική συνεχής
   - Ποσοτική διακριτή
   - Ποιοτική
   - Δεν είναι μεταβλητή
3. Ποια είναι η μέση τιμή των $4, 7, 7, 10, 12$;
   - $8$
   - $7$
   - $10$
   - $8{,}5$
4. Ποια είναι η διάμεσος των $3, 9, 5, 12, 6, 8$;
   - $7$
   - $8{,}5$
   - $6$
   - $7{,}17$
5. Σε δεδομένα χρόνου επισκευής προστίθεται μία βλάβη που κράτησε πολύ περισσότερο από όλες τις άλλες. Ποιο μέτρο **σχεδόν δεν** αλλάζει;
   - Η διάμεσος
   - Η μέση τιμή
   - Το εύρος
   - Η τυπική απόκλιση
6. Σε $60$ μετρήσεις, οι $12$ ήταν εκτός ανοχής. Ποια είναι η σχετική συχνότητα των μετρήσεων εκτός ανοχής;
   - $20\%$
   - $12\%$
   - $5\%$
   - $80\%$
7. Δύο τόρνοι κατασκευάζουν άξονες με μέση διάμετρο $25$ mm. Ο Α έχει τυπική απόκλιση $0{,}2$ mm και ο Β $0{,}8$ mm. Τι συμπεραίνεις;
   - Ο Α δίνει πιο ομοιόμορφα κομμάτια
   - Ο Β δίνει πιο ομοιόμορφα κομμάτια
   - Είναι ισοδύναμοι, έχουν ίδια μέση τιμή
   - Ο Β βγάζει χοντρότερους άξονες
8. Για να μάθει πόσο ικανοποιημένοι είναι οι πελάτες, ένα συνεργείο ρωτά μόνο όσους έρχονται για δεύτερη φορά. Τι πρόβλημα έχει το δείγμα;
   - Είναι μεροληπτικό, αφήνει έξω όσους δεν ξαναήρθαν
   - Είναι πολύ μεγάλο για να αναλυθεί σωστά
   - Κανένα, όλοι οι πελάτες είναι ίδιοι στην ουσία
   - Δεν έχει συνεχή μεταβλητή να μετρήσει

## Ασκήσεις

1. Ένας τεχνικός κατέγραψε τον χρόνο, σε λεπτά, πέντε αλλαγών λαδιών: $12, 15, 11, 14, 18$. Ποια είναι η μέση τιμή;
2. Σε πέντε βάρδιες, οι τέσσερις έβγαλαν $4$, $7$, $9$ και $12$ ελαττωματικά κομμάτια. Η πέμπτη δεν καταγράφηκε, αλλά η μέση τιμή και των πέντε είναι $9$. Πόσα κομμάτια έβγαλε η πέμπτη βάρδια, και ποια είναι η διάμεσος;
3. Στην παρτίδα Α, το $15\%$ από τις $40$ αντιστάσεις βγήκε εκτός ανοχής. Στην παρτίδα Β βγήκαν εκτός ανοχής $4$ από τις $60$. Οι δύο παρτίδες μπαίνουν στο ίδιο κουτί. Τι ποσοστό των αντιστάσεων του κουτιού είναι εκτός ανοχής;
4. Οι χρόνοι εξυπηρέτησης $40$ πελατών σε ένα γκισέ, σε λεπτά, ομαδοποιήθηκαν: $8$ στην κλάση $[0, 10)$, $12$ στην $[10, 20)$, $15$ στην $[20, 30)$ και $5$ στην $[30, 40)$. Υπολόγισε τη μέση τιμή με τις κεντρικές τιμές των κλάσεων.
5. Βρες τη διακύμανση και την τυπική απόκλιση των τιμών $4, 6, 8, 10, 12$.
6. Η μηχανή Α κατασκευάζει πείρους με μέση διάμετρο $20$ mm και τυπική απόκλιση $0{,}05$ mm. Η μηχανή Β κατασκευάζει άξονες με μέση διάμετρο $50$ mm και τυπική απόκλιση $0{,}1$ mm. Ποια μηχανή έχει πιο ομοιογενή παραγωγή, σε σχέση με το μέγεθος του κομματιού;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/statistics
