# Πιθανότητες

> Από τη συχνότητα στην πιθανότητα, και ο έλεγχος ποιότητας.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/probability

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις τον δειγματικό χώρο ενός πειράματος τύχης και να περιγράφεις ενδεχόμενα.
- Να εκτιμάς μια πιθανότητα από τη σχετική συχνότητα και να υπολογίζεις τον αναμενόμενο αριθμό ελαττωματικών σε μια παρτίδα.
- Να υπολογίζεις πιθανότητες με τον κλασικό ορισμό, το συμπλήρωμα και τον προσθετικό νόμο.
- Να υπολογίζεις την πιθανότητα να λειτουργούν μαζί ανεξάρτητα εξαρτήματα.

## Αβέβαιο, αλλά όχι χαοτικό

Δεν ξέρεις αν το επόμενο εξάρτημα που θα βγει από τη γραμμή θα είναι ελαττωματικό. Ξέρεις όμως, από τα προηγούμενα, ότι περίπου $3$ στα $100$ είναι. Αυτό είναι η **πιθανότητα**: ένας αριθμός για κάτι που δεν μπορείς να προβλέψεις μία φορά, αλλά μπορείς να προβλέψεις πολύ καλά σε χίλιες.

- **Πείραμα τύχης** είναι μια διαδικασία που, κάθε φορά που επαναλαμβάνεται, δίνει αποτέλεσμα που δεν προβλέπεται με βεβαιότητα: ένα ζάρι, ο έλεγχος ενός εξαρτήματος, ο χρόνος ως την επόμενη βλάβη.
- **Δειγματικός χώρος** $\Omega$ είναι το σύνολο όλων των δυνατών αποτελεσμάτων. Για ένα ζάρι, $\Omega = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}$.
- **Ενδεχόμενο** είναι ένα υποσύνολο του $\Omega$, π.χ. «φέρνω άρτιο» $= \{2, 4, 6\}$. Λέμε ότι **πραγματοποιείται** όταν το αποτέλεσμα ανήκει σε αυτό.

## Από τη συχνότητα στην πιθανότητα

Αν επαναλάβεις ένα πείραμα $\nu$ φορές και ένα ενδεχόμενο $A$ πραγματοποιηθεί $\kappa$ φορές, η **σχετική συχνότητα** του είναι $\dfrac{\kappa}{\nu}$. Σε λίγες επαναλήψεις πηγαινοέρχεται. Σε πολλές **σταθεροποιείται** γύρω από έναν αριθμό. Αυτός ο αριθμός είναι η πιθανότητα $P(A)$.

Έτσι δουλεύει ο **έλεγχος ποιότητας**: ελέγχεις ένα μεγάλο δείγμα, βρίσκεις τη σχετική συχνότητα των ελαττωματικών, και τη χρησιμοποιείς ως εκτίμηση της πιθανότητας για όλη την παραγωγή. Σε μια παρτίδα $N$ κομματιών περιμένεις τότε περίπου $N \cdot P(A)$ ελαττωματικά.

## Ο κλασικός ορισμός

Όταν όλα τα αποτελέσματα του $\Omega$ είναι **ισοπίθανα** — ένα τίμιο ζάρι, μια κλήρωση από κουτί όπου όλα τα κομμάτια έχουν την ίδια θέση — η πιθανότητα βγαίνει με μέτρημα:

$$
P(A) = \frac{N(A)}{N(\Omega)}
$$

δηλαδή ευνοϊκές περιπτώσεις διά δυνατές περιπτώσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο δειγματικός χώρος δύο ζαριών*

## Οι κανόνες

Για κάθε ενδεχόμενο ισχύει $0 \leq P(A) \leq 1$. Το αδύνατο ενδεχόμενο έχει πιθανότητα $0$, το βέβαιο $1$.

**Συμπλήρωμα.** Το $A'$ πραγματοποιείται όταν **δεν** πραγματοποιείται το $A$:

$$
P(A') = 1 - P(A)
$$

Χρησιμεύει πάντα όταν το ενδεχόμενο περιέχει τη φράση «τουλάχιστον ένα»: είναι πιο εύκολο να μετρήσεις το «κανένα» και να αφαιρέσεις.

**Ένωση.** Το $A \cup B$ σημαίνει «το $A$ **ή** το $B$ (ή και τα δύο)». Το $A \cap B$ σημαίνει «και τα δύο μαζί»:

$$
P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)
$$

Αφαιρείς την τομή γιατί, αλλιώς, ό,τι ανήκει και στα δύο μετριέται δύο φορές. Αν τα $A$ και $B$ δεν μπορούν να συμβούν μαζί (**ασυμβίβαστα**), η τομή είναι κενή και απλώς προσθέτεις.

**Ανεξάρτητα ενδεχόμενα.** Όταν το ένα δεν επηρεάζει καθόλου το άλλο — δύο εξαρτήματα από διαφορετικές γραμμές παραγωγής — η πιθανότητα να συμβούν και τα δύο είναι το γινόμενο: $P(A \cap B) = P(A) \cdot P(B)$.

> **Κλειδί**
>
> **Η πιθανότητα δεν προβλέπει το επόμενο αποτέλεσμα· προβλέπει το ποσοστό σε πολλά.**
>
> Πιθανότητα $0{,}03$ για ελαττωματικό δεν σημαίνει ότι το $34$ο κομμάτι θα είναι σίγουρα καλό επειδή τα $33$ πρώτα ήταν καλά. Σημαίνει ότι σε $10\,000$ κομμάτια θα βρεις περίπου $300$ ελαττωματικά.

> **Πρόσεχε**
>
> - **«Ή» δεν σημαίνει πάντα «πρόσθεσε».** Αν τα ενδεχόμενα έχουν κοινό μέρος, πρέπει να αφαιρέσεις την τομή.
> - **Ο κλασικός ορισμός θέλει ισοπίθανα αποτελέσματα.** Τα αθροίσματα δύο ζαριών, από $2$ ως $12$, είναι $11$, αλλά το άθροισμα $7$ δεν έχει πιθανότητα $\frac{1}{11}$: τα ισοπίθανα είναι τα $36$ ζεύγη.
> - **Το γινόμενο ισχύει μόνο για ανεξάρτητα.** Δύο εξαρτήματα από την ίδια ελαττωματική παρτίδα δεν είναι ανεξάρτητα.

> **Θυμήσου**
>
> - $P(A) = \frac{N(A)}{N(\Omega)}$ για ισοπίθανα, ή εκτίμηση από σχετική συχνότητα.
> - $P(A') = 1 - P(A)$, ιδανικό για «τουλάχιστον ένα».
> - $P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)$.
> - Ανεξάρτητα: $P(A \cap B) = P(A)\,P(B)$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε έλεγχο 400 εξαρτημάτων από μια γραμμή παραγωγής βρέθηκαν 12 ελαττωματικά. Εκτίμησε την πιθανότητα ένα εξάρτημα να είναι ελαττωματικό, και πόσα ελαττωματικά περιμένεις σε παρτίδα 5000.

1. **Σχετική συχνότητα:**
   $$
   \frac{12}{400} = 0{,}03
   $$
   Αν $E$ το ενδεχόμενο «ελαττωματικό», εκτιμάμε $P(E) \approx 0{,}03$, δηλαδή $3\%$. Το δείγμα των $400$ είναι αρκετά μεγάλο ώστε η εκτίμηση να είναι λογική.
2. **Αναμενόμενα σε $5000$:** $5000 \cdot 0{,}03 = 150$ ελαττωματικά.
3. **Το συμπλήρωμα:** η πιθανότητα ένα εξάρτημα να είναι καλό είναι $1 - 0{,}03 = 0{,}97$. Περιμένεις περίπου $4850$ καλά.

### Παράδειγμα 2: Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποια είναι η πιθανότητα το άθροισμα να είναι 7; Και ποια η πιθανότητα να φέρεις τουλάχιστον ένα 6;

1. **Δειγματικός χώρος:** κάθε ζάρι έχει $6$ ενδείξεις, άρα $6 \cdot 6 = 36$ ισοπίθανα ζεύγη.
2. **Άθροισμα $7$:** τα ζεύγη $(1, 6), (2, 5), (3, 4), (4, 3), (5, 2), (6, 1)$. Είναι $6$:
   $$
   P = \frac{6}{36} = \frac{1}{6}
   $$
3. **Τουλάχιστον ένα $6$:** μετράω το συμπλήρωμα, «κανένα $6$». Κάθε ζάρι έχει $5$ ενδείξεις χωρίς $6$, οπότε $5 \cdot 5 = 25$ ζεύγη.
   $$
   P = 1 - \frac{25}{36} = \frac{11}{36} \approx 0{,}31
   $$
4. **Έλεγχος με μέτρημα:** έξι ζεύγη με $6$ στο πρώτο ζάρι, έξι με $6$ στο δεύτερο, μείον το $(6, 6)$ που μετρήθηκε δύο φορές: $6 + 6 - 1 = 11$. Ίδιο αποτέλεσμα, και είναι ο προσθετικός νόμος στην πράξη.

### Παράδειγμα 3: Από 200 πλαστικά καπάκια που ελέγχθηκαν, 20 είχαν γρατζουνιά, 15 είχαν λάθος διάσταση και 5 είχαν και τα δύο. Αν διαλέξεις ένα καπάκι στην τύχη, ποια είναι η πιθανότητα να έχει κάποιο ελάττωμα; Να μην έχει κανένα; Να έχει μόνο λάθος διάσταση;

1. Ονομάζω $\Gamma$ = «έχει γρατζουνιά» και $D$ = «έχει λάθος διάσταση».
   $$
   \begin{gathered}
   P(\Gamma) = \frac{20}{200} = 0{,}10, \qquad P(D) = \frac{15}{200} = 0{,}075 \\
   P(\Gamma \cap D) = \frac{5}{200} = 0{,}025
   \end{gathered}
   $$
2. **Κάποιο ελάττωμα** σημαίνει $\Gamma \cup D$:
   $$
   P(\Gamma \cup D) = 0{,}10 + 0{,}075 - 0{,}025 = 0{,}15
   $$
   Αν απλώς πρόσθετες, θα έβγαινε $0{,}175$: τα $5$ καπάκια με διπλό ελάττωμα θα μετρούσαν δύο φορές.
3. **Κανένα ελάττωμα:** $1 - 0{,}15 = 0{,}85$.

   **Μόνο λάθος διάσταση:** από τα $15$ με λάθος διάσταση αφαιρείς τα $5$ που έχουν και γρατζουνιά. Μένουν $10$, δηλαδή $\frac{10}{200} = 0{,}05$.

## Ερωτήσεις

1. Ελέγχεις δύο ασφάλειες και σημειώνεις για την καθεμία αν είναι καλή (Κ) ή καμένη (Χ). Πόσα στοιχεία έχει ο δειγματικός χώρος;
   - $4$: ΚΚ, ΚΧ, ΧΚ, ΧΧ
   - $3$: δύο καλές, μία καλή, καμία
   - $2$: καλή ή καμένη, για κάθε ασφάλεια
   - $6$: όλοι οι συνδυασμοί με επανάληψη
2. Η πιθανότητα να χαλάσει ένα μηχάνημα μέσα στον χρόνο είναι $0{,}3$. Ποια είναι η πιθανότητα να μη χαλάσει;
   - $0{,}7$
   - $0{,}3$
   - $-0{,}3$
   - $3{,}3$
3. Ένα συρτάρι έχει $4$ κόκκινα και $6$ μπλε καλώδια, ίδια κατά τα άλλα. Παίρνεις ένα στην τύχη. Ποια είναι η πιθανότητα να είναι κόκκινο;
   - $0{,}4$
   - $\frac{4}{6}$
   - $0{,}5$
   - $0{,}6$
4. Σε $600$ δοκιμές, ένας αισθητήρας έδωσε λάθος ένδειξη $18$ φορές. Ποια είναι η καλύτερη εκτίμηση για την πιθανότητα λάθους;
   - $3\%$
   - $18\%$
   - $0{,}3\%$
   - Δεν εκτιμάται
5. Ποιος από τους παρακάτω αριθμούς **δεν** μπορεί να είναι πιθανότητα;
   - $1{,}2$
   - $0$
   - $1$
   - $0{,}001$
6. Αν $P(A) = 0{,}5$, $P(B) = 0{,}4$ και $P(A \cap B) = 0{,}2$, πόση είναι η $P(A \cup B)$;
   - $0{,}7$
   - $0{,}9$
   - $0{,}2$
   - $1{,}1$
7. Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποια είναι η πιθανότητα το άθροισμα να είναι $7$;
   - $\frac{1}{6}$
   - $\frac{1}{11}$
   - $\frac{1}{12}$
   - $\frac{7}{36}$
8. Η πιθανότητα ένα πλακίδιο να βγει ραγισμένο από τον κλίβανο είναι $0{,}02$. Πόσα ραγισμένα περιμένεις σε $2500$ πλακίδια;
   - Περίπου $50$
   - Περίπου $500$
   - Περίπου $2$
   - Ακριβώς $50$

## Ασκήσεις

1. Ρίχνεις ένα ζάρι. Ποια είναι η πιθανότητα να φέρεις άρτιο αριθμό;
2. Ένα κουτί έχει $50$ ασφάλειες: $30$ των $10$ A και $20$ των $16$ A. Από τις $10$ A οι $3$ είναι καμένες και από τις $16$ A η $1$. Παίρνεις μία στην τύχη. Ποια είναι η πιθανότητα να είναι καλή ασφάλεια των $16$ A;
3. Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποιο άθροισμα είναι πιο πιθανό, το $8$ ή το $10$; Βρες την πιθανότητα του καθενός.
4. Για δύο ενδεχόμενα ισχύει $P(A) = 0{,}6$, $P(B) = 0{,}5$ και $P(A \cup B) = 0{,}8$. Βρες την $P(A \cap B)$.
5. Σε μια εταιρεία $120$ τεχνικών, $70$ έχουν πιστοποίηση συγκόλλησης, $50$ ηλεκτρολογική άδεια και $30$ έχουν και τα δύο. Διαλέγεις έναν στην τύχη. Ποια είναι η πιθανότητα να μην έχει κανένα από τα δύο;
6. Ένα σύστημα αντλίας λειτουργεί μόνο αν λειτουργούν και τα τρία εξαρτήματά του: κινητήρας, ρελέ και αισθητήρας. Καθένα λειτουργεί με πιθανότητα $0{,}95$, ανεξάρτητα από τα άλλα. Ποια είναι η πιθανότητα να σταματήσει το σύστημα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/probability
