# Πολυώνυμα

> Πράξεις, διαίρεση και ρίζες.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/polynomials

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τον βαθμό ενός πολυωνύμου και να υπολογίζεις την τιμή του.
- Να κάνεις διαίρεση πολυωνύμων και να γράφεις την ταυτότητα της διαίρεσης.
- Να βρίσκεις το υπόλοιπο της διαίρεσης με x − ρ από την τιμή P(ρ) και με το σχήμα Horner.
- Να λύνεις πολυωνυμικές εξισώσεις βρίσκοντας πρώτα μια ακέραια ρίζα.

## Από τη λαμαρίνα στο πολυώνυμο

Σε ένα φανοποιείο έχεις λαμαρίνα $30$ cm επί $20$ cm. Κόβεις από κάθε γωνία ένα τετράγωνο πλευράς $x$, διπλώνεις τα πλαϊνά, και φτιάχνεις ένα ανοιχτό κουτί. Ο όγκος του είναι

$$
V(x) = x(30 - 2x)(20 - 2x) = 4x^3 - 100x^2 + 600x
$$

Αυτό είναι ένα **πολυώνυμο**: άθροισμα όρων της μορφής «αριθμός επί δύναμη του $x$», με φυσικούς εκθέτες. Πολυώνυμα βγαίνουν όπου πολλαπλασιάζονται διαστάσεις, όπου ένα μέγεθος έχει καμπύλη αντί για ευθεία, και πίσω από τις καμπύλες που σχεδιάζει ένα πρόγραμμα CAD.

## Η γλώσσα των πολυωνύμων

Ένα πολυώνυμο γράφεται συνήθως με φθίνουσες δυνάμεις:

$$
P(x) = \alpha_\nu x^\nu + \alpha_{\nu-1} x^{\nu-1} + \dots + \alpha_1 x + \alpha_0
$$

- Οι αριθμοί $\alpha_\nu, \dots, \alpha_0$ είναι οι **συντελεστές**. Το $\alpha_0$ είναι ο **σταθερός όρος**.
- Ο **βαθμός** είναι ο μεγαλύτερος εκθέτης με μη μηδενικό συντελεστή. Το $V(x)$ πιο πάνω είναι τρίτου βαθμού.
- Η **τιμή** του πολυωνύμου στο $\rho$ είναι ο αριθμός $P(\rho)$ που βγαίνει αν βάλεις $\rho$ όπου $x$.
- Το $\rho$ είναι **ρίζα** του πολυωνύμου όταν $P(\rho) = 0$.

Στον πολλαπλασιασμό οι βαθμοί **προστίθενται**: δευτέρου επί τρίτου βαθμού δίνει πέμπτου. Στην πρόσθεση ο βαθμός μένει το πολύ όσο του μεγαλύτερου.

## Η διαίρεση

Όπως $17 = 5 \cdot 3 + 2$ στους ακεραίους, έτσι και στα πολυώνυμα: αν διαιρέσεις το $\Delta(x)$ με το $\delta(x)$, βρίσκεις **πηλίκο** $\pi(x)$ και **υπόλοιπο** $\upsilon(x)$ ώστε

$$
\Delta(x) = \delta(x) \cdot \pi(x) + \upsilon(x)
$$

με το υπόλοιπο **μικρότερου βαθμού** από τον διαιρέτη. Αυτή είναι η **ταυτότητα της διαίρεσης**. Αν το υπόλοιπο είναι μηδέν, η διαίρεση είναι **τέλεια** και το $\delta(x)$ είναι **παράγοντας** του $\Delta(x)$.

Η διαδικασία είναι ίδια με τη διαίρεση αριθμών: κοιτάς μόνο τους **πρώτους όρους**, βρίσκεις τι πολλαπλασιάζει τον πρώτο όρο του διαιρέτη για να δώσει τον πρώτο του διαιρετέου, πολλαπλασιάζεις, αφαιρείς, και επαναλαμβάνεις με ό,τι μένει. Σταματάς όταν αυτό που μένει έχει μικρότερο βαθμό από τον διαιρέτη.

## Διαίρεση με x − ρ: το υπόλοιπο είναι η τιμή

Η πιο συχνή διαίρεση είναι με διαιρέτη της μορφής $x - \rho$. Εκεί το υπόλοιπο είναι αριθμός, και μάλιστα ένας γνωστός:

$$
P(x) = (x - \rho)\,\pi(x) + \upsilon
$$

Αν βάλεις $x = \rho$, η παρένθεση μηδενίζεται και μένει $P(\rho) = \upsilon$.

> **Κλειδί**
>
> **Το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x)$ με $x - \rho$ είναι το $P(\rho)$.**
>
> Και το σημαντικότερο συμπέρασμα: το $x - \rho$ είναι παράγοντας του $P(x)$ **ακριβώς όταν** το $\rho$ είναι ρίζα. Κάθε ρίζα που βρίσκεις «σπάει» το πολυώνυμο σε ένα γινόμενο με έναν βαθμό λιγότερο.

Για να κάνεις γρήγορα αυτή τη διαίρεση υπάρχει το **σχήμα Horner**. Γράφεις στη σειρά τους συντελεστές, **και τους μηδενικούς**. Κατεβάζεις τον πρώτο. Μετά, κάθε φορά, πολλαπλασιάζεις με $\rho$ τον τελευταίο αριθμό της κάτω γραμμής, τον γράφεις κάτω από τον επόμενο συντελεστή και προσθέτεις. Ο τελευταίος αριθμός είναι το υπόλοιπο. Οι υπόλοιποι είναι οι συντελεστές του πηλίκου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σχήμα Horner: P(x) = x³ − 6x² + 11x − 6*

## Πολυωνυμικές εξισώσεις

Μια εξίσωση τρίτου βαθμού δεν έχει απλό τύπο σαν τη διακρίνουσα. Η πρακτική μέθοδος είναι:

1. **Ψάχνεις μια ακέραια ρίζα.** Αν οι συντελεστές είναι ακέραιοι, κάθε ακέραια ρίζα είναι **διαιρέτης του σταθερού όρου**. Δοκιμάζεις αυτούς, θετικούς και αρνητικούς.
2. **Διαιρείς με Horner** και γράφεις $P(x) = (x - \rho)\,\pi(x)$.
3. **Λύνεις το πηλίκο**, που έχει έναν βαθμό λιγότερο. Αν είναι δευτέρου, με διακρίνουσα.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ο μηδενικός συντελεστής δεν παραλείπεται.** Στο $x^3 - 7x + 6$ λείπει το $x^2$, οπότε στο Horner γράφεις $1, 0, -7, 6$. Αν γράψεις $1, -7, 6$, διαιρείς άλλο πολυώνυμο.
> - **Για τη ρίζα $\rho = -2$ ο διαιρέτης είναι $x + 2$**, όχι $x - 2$. Το $x - \rho$ με $\rho = -2$ δίνει $x - (-2)$.
> - **Σε πρόβλημα ελέγχεις το πεδίο.** Το πολυώνυμο του κουτιού έχει ρίζες και τιμές για κάθε $x$, αλλά η λαμαρίνα επιτρέπει μόνο $0 < x < 10$.

> **Θυμήσου**
>
> - Ταυτότητα διαίρεσης: $\Delta(x) = \delta(x)\,\pi(x) + \upsilon(x)$, με βαθμό υπολοίπου μικρότερο από τον βαθμό του διαιρέτη.
> - Διαίρεση με $x - \rho$: υπόλοιπο $= P(\rho)$.
> - $x - \rho$ παράγοντας $\Longleftrightarrow$ $P(\rho) = 0$.
> - Ακέραιες ρίζες: ανάμεσα στους διαιρέτες του σταθερού όρου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κάνε τη διαίρεση (2x³ − 3x² + 4x − 5) : (x² − x + 1) και γράψε την ταυτότητα της διαίρεσης.

1. **Πρώτος όρος του πηλίκου:** τι πολλαπλασιάζει το $x^2$ για να δώσει $2x^3$; Το $2x$.
   $$
   2x(x^2 - x + 1) = 2x^3 - 2x^2 + 2x
   $$
   Αφαιρώ από τον διαιρετέο: $(2x^3 - 3x^2 + 4x - 5) - (2x^3 - 2x^2 + 2x) = -x^2 + 2x - 5$.
2. **Δεύτερος όρος:** τι πολλαπλασιάζει το $x^2$ για να δώσει $-x^2$; Το $-1$.
   $$
   -1 \cdot (x^2 - x + 1) = -x^2 + x - 1
   $$
   Αφαιρώ: $(-x^2 + 2x - 5) - (-x^2 + x - 1) = x - 4$.
3. Το $x - 4$ είναι πρώτου βαθμού, μικρότερου από τον διαιρέτη. Σταματώ. Πηλίκο $2x - 1$, υπόλοιπο $x - 4$:
   $$
   2x^3 - 3x^2 + 4x - 5 = (x^2 - x + 1)(2x - 1) + x - 4
   $$
4. **Έλεγχος:** $(x^2 - x + 1)(2x - 1) = 2x^3 - 3x^2 + 3x - 1$. Συν $x - 4$ δίνει $2x^3 - 3x^2 + 4x - 5$, σωστό.

### Παράδειγμα 2: Λύσε την εξίσωση x³ − 4x² + x + 6 = 0.

1. **Υποψήφιες ακέραιες ρίζες:** οι διαιρέτες του $6$, δηλαδή $\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 6$.

   Δοκιμάζω $\rho = 1$: $1 - 4 + 1 + 6 = 4$, όχι. Δοκιμάζω $\rho = -1$: $-1 - 4 - 1 + 6 = 0$. Ρίζα.
2. **Horner με $\rho = -1$** στους συντελεστές $1, -4, 1, 6$:
   |              | $1$ | $-4$ | $1$ | $6$  |
   | ------------ | --- | ---- | --- | ---- |
   | $\times(-1)$ |     | $-1$ | $5$ | $-6$ |
   |              | $1$ | $-5$ | $6$ | $0$  |
   Πηλίκο $x^2 - 5x + 6$, υπόλοιπο $0$.
3. Άρα $x^3 - 4x^2 + x + 6 = (x + 1)(x^2 - 5x + 6)$. Το τριώνυμο έχει $\Delta = 25 - 24 = 1$ και ρίζες $x = \frac{5 \pm 1}{2}$, δηλαδή $2$ και $3$.
4. Λύσεις: $x = -1$, $x = 2$, $x = 3$. Και σε παραγοντοποιημένη μορφή: $(x + 1)(x - 2)(x - 3) = 0$.

### Παράδειγμα 3: Πίσω στη λαμαρίνα 30 cm επί 20 cm. Πόσο πρέπει να είναι το x για να χωράει το κουτί 1000 cm³;

1. **Η εξίσωση:** $4x^3 - 100x^2 + 600x = 1000$. Μεταφέρω και διαιρώ με $4$:
   $$
   x^3 - 25x^2 + 150x - 250 = 0
   $$
   Πεδίο: $0 < x < 10$, αλλιώς η πλευρά των $20$ cm δεν φτάνει.
2. **Μια ρίζα:** οι διαιρέτες του $250$ μέσα στο πεδίο είναι $1, 2, 5$. Δοκιμάζω $\rho = 5$:
   $$
   125 - 625 + 750 - 250 = 0
   $$
   Ρίζα. Horner με $\rho = 5$ στους $1, -25, 150, -250$ δίνει κάτω γραμμή $1, -20, 50, 0$.
3. **Το πηλίκο:** $x^2 - 20x + 50 = 0$, με $\Delta = 400 - 200 = 200$:
   $$
   x = \frac{20 \pm \sqrt{200}}{2} = 10 \pm \sqrt{50} \approx 10 \pm 7{,}07
   $$
   Το $17{,}07$ είναι εκτός πεδίου. Το $2{,}93$ είναι δεκτό.
4. **Δύο λύσεις:** $x = 5$ cm (βάση $20 \times 10$ και ύψος $5$) ή $x \approx 2{,}93$ cm (πιο ρηχό, με φαρδύτερη βάση). Το πολυώνυμο δεν διαλέγει. Διαλέγει ο τεχνίτης, ανάλογα με το τι θα μπει μέσα.

## Ερωτήσεις

1. Τι βαθμού είναι το πολυώνυμο $(2x^3 + 1)(x^2 - 4)$;
   - Πέμπτου
   - Έκτου
   - Τρίτου
   - Δευτέρου
2. Αν $P(x) = x^3 - 3x + 1$, πόσο είναι το $P(2)$;
   - $3$
   - $1$
   - $15$
   - $0$
3. Ποιο είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x) = x^3 + 2x^2 - x + 4$ με το $x + 2$;
   - $6$
   - $18$
   - $4$
   - $0$
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι παράγοντας του $x^3 - 7x + 6$;
   - $x - 1$
   - $x + 1$
   - $x + 2$
   - $x - 3$
5. Ποιοι είναι οι πιθανοί ακέραιοι αριθμοί που μπορεί να είναι ρίζες του $x^3 + 2x^2 - 5x - 6$;
   - $\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 6$
   - $1, 2, 3, 6$, μόνο οι θετικοί διαιρέτες
   - $\pm 1, \pm 5$, οι διαιρέτες του $5$
   - $\pm 1, \pm 2$, οι διαιρέτες του $2$
6. Διαιρείς ένα πολυώνυμο τετάρτου βαθμού με το $x^2 + 1$. Τι μπορείς να πεις για το υπόλοιπο;
   - Είναι το πολύ πρώτου βαθμού
   - Είναι πάντα ένας αριθμός
   - Είναι το πολύ δευτέρου βαθμού
   - Είναι το πολύ τρίτου βαθμού
7. Διαιρείς ένα πολυώνυμο πέμπτου βαθμού με ένα δευτέρου, και η διαίρεση είναι τέλεια. Τι βαθμού είναι το πηλίκο;
   - Τρίτου
   - Εβδόμου
   - Δευτέρου
   - Πέμπτου
8. Κάνεις Horner στο $P(x)$ με $\rho = 2$ και η κάτω γραμμή βγαίνει $1,\ 3,\ -1,\ 0$. Τι συμπεραίνεις;
   - $P(x) = (x - 2)(x^2 + 3x - 1)$
   - $P(x) = (x + 2)(x^2 + 3x - 1)$
   - $P(x) = (x - 2)(x^3 + 3x^2 - x)$
   - $P(2) = 1$ και το $2$ δεν είναι ρίζα

## Ασκήσεις

1. Αν $P(x) = 2x^3 - x^2 + 3$, υπολόγισε το $P(-1)$. Είναι το $-1$ ρίζα του $P(x)$;
2. Η διαίρεση ενός πολυωνύμου $P(x)$ με το $x - 3$ δίνει πηλίκο $x^2 + 2$ και υπόλοιπο $-4$. Πόσο είναι το $P(3)$; Γράψε το $P(x)$.
3. Για ποια τιμή του $k$ το $x - 1$ είναι παράγοντας του $x^3 + kx^2 - 4$;
4. Κάνε τη διαίρεση $(2x^3 + x^2 - 5x + 4) : (x + 2)$ με το σχήμα Horner. Γράψε πηλίκο και υπόλοιπο.
5. Λύσε την εξίσωση $x^3 - 2x^2 - 5x + 6 = 0$.
6. Από φύλλο αλουμινίου $40$ cm επί $25$ cm κόβεις τετράγωνα πλευράς $x$ στις γωνίες και διπλώνεις ένα ανοιχτό ταψί. Για ποια τιμή του $x$ ο όγκος του είναι $2250$ cm³;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/polynomials
