# Συναρτήσεις και γραφικές παραστάσεις

> Διαβάζεις ένα γράφημα και βγάζεις συμπέρασμα.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/functions

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις πότε μια σχέση είναι συνάρτηση και να βρίσκεις το πεδίο ορισμού της.
- Να υπολογίζεις τιμές και να λύνεις εξισώσεις της μορφής f(x) = k.
- Να διαβάζεις από ένα γράφημα μονοτονία, μέγιστο, ελάχιστο και σημεία τομής με τους άξονες.
- Να γράφεις μια κλιμακωτή χρέωση ως συνάρτηση με δύο κλάδους.

## Ένα μέγεθος που εξαρτάται από ένα άλλο

Ο λογαριασμός του ρεύματος εξαρτάται από τις κιλοβατώρες. Ο χρόνος που χρειάζεται ένα φορτίο για να ζεσταθεί εξαρτάται από την ισχύ της αντίστασης. Το κόστος κάθε τεμαχίου σε ένα μηχανουργείο εξαρτάται από το πόσα τεμάχια βγάζει η παρτίδα.

Σε όλα αυτά υπάρχει ένα μέγεθος που **διαλέγεις** ή μετράς, το $x$, και ένα που **προκύπτει** από αυτό, το $y$. Όταν ο κανόνας που τα συνδέει δίνει για κάθε $x$ **μία ακριβώς** τιμή $y$, λέμε ότι έχουμε **συνάρτηση**:

$$
y = f(x)
$$

Το $f(x)$ διαβάζεται «εφ του χι» και σημαίνει «η τιμή που δίνει ο κανόνας για αυτό το $x$». Αν $f(x) = 3x + 2$, τότε $f(4) = 3 \cdot 4 + 2 = 14$.

> **Μία ακριβώς**
>
> Ένα $x$ με δύο διαφορετικές τιμές $y$ δεν είναι συνάρτηση. Δύο διαφορετικά $x$ με την ίδια τιμή $y$ όμως επιτρέπονται: δύο διαφορετικές μέρες μπορεί να έχουν την ίδια θερμοκρασία.

## Πεδίο ορισμού

Το **πεδίο ορισμού** είναι τα $x$ για τα οποία ο τύπος έχει νόημα. Από τα μαθηματικά, δύο πράγματα το περιορίζουν:

- **Παρονομαστής:** δεν μηδενίζεται. Στην $f(x) = \dfrac{1}{x - 3}$ πρέπει $x \neq 3$.
- **Τετραγωνική ρίζα:** η υπόρριζη ποσότητα δεν είναι αρνητική. Στην $f(x) = \sqrt{x - 2}$ πρέπει $x \geq 2$.

Και από το πρόβλημα, ένα τρίτο: χρόνος, μήκος και πλήθος τεμαχίων δεν παίρνουν αρνητικές τιμές. Ένας τύπος για το κόστος μιας παρτίδας μπορεί να «δουλεύει» και για $x = -5$, αλλά μείον πέντε τεμάχια δεν υπάρχουν.

Το **σύνολο τιμών** είναι αντίστοιχα όλα τα $y$ που βγάζει η συνάρτηση.

## Η γραφική παράσταση

Κάθε ζεύγος $\big(x, f(x)\big)$ είναι ένα σημείο στο επίπεδο. Όλα μαζί σχηματίζουν τη **γραφική παράσταση** της $f$. Ένα γράφημα σου δείχνει με μια ματιά αυτό που ένας πίνακας τιμών κρύβει: πού ανεβαίνει, πού πέφτει, πού κορυφώνεται.

Πώς ξέρεις ότι μια καμπύλη είναι γράφημα συνάρτησης; Φαντάσου κατακόρυφες ευθείες. Αν **κάποια** κατακόρυφη κόβει την καμπύλη σε δύο σημεία, τότε ένα $x$ έχει δύο τιμές — δεν είναι συνάρτηση. Ένας κύκλος, για παράδειγμα, δεν είναι.

## Τι διαβάζεις από ένα γράφημα

| Ερώτηση                         | Πού κοιτάς                                                         |
| ------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| Πόσο κάνει η $f$ στο $x = a$;   | ανεβαίνεις από το $a$ ως την καμπύλη                               |
| Πότε $f(x) = k$;                | οριζόντια γραμμή στο ύψος $k$, και κατεβαίνεις από τα σημεία τομής |
| Πού κόβει τον οριζόντιο άξονα;  | εκεί όπου $f(x) = 0$                                               |
| Πού κόβει τον κατακόρυφο άξονα; | στο σημείο $\big(0, f(0)\big)$                                     |
| Πού ανεβαίνει, πού πέφτει;      | διαβάζεις από αριστερά προς τα δεξιά                               |
| Μέγιστο και ελάχιστο            | το ψηλότερο και το χαμηλότερο σημείο                               |

Δύο λέξεις που θα συναντάς συνέχεια:

- **Γνησίως αύξουσα** σε ένα διάστημα: όσο το $x$ μεγαλώνει, το $f(x)$ μεγαλώνει. Η καμπύλη ανεβαίνει.
- **Γνησίως φθίνουσα**: όσο το $x$ μεγαλώνει, το $f(x)$ μικραίνει. Η καμπύλη κατεβαίνει.

Το σημείο όπου η καμπύλη σταματά να ανεβαίνει και αρχίζει να πέφτει είναι **μέγιστο**. Το ανάποδο είναι **ελάχιστο**.

> **Κλειδί**
>
> Ένα γράφημα απαντά σε δύο είδη ερωτήσεων, και πρέπει να ξέρεις ποιο σου ζητούν:
>
> - **Δίνεται το $x$, ζητείται το $y$:** ξεκινάς από τον οριζόντιο άξονα.
> - **Δίνεται το $y$, ζητείται το $x$:** ξεκινάς από τον κατακόρυφο. Εδώ μπορεί να βρεις δύο απαντήσεις, ή καμία.
>
> Το μέγιστο είναι μια **τιμή** του $y$. Το σημείο όπου συμβαίνει είναι ένα $x$. Μια σωστή απάντηση λέει και τα δύο: «μέγιστο $20$ m, τη στιγμή $t = 2$ s».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανεβαίνει, κορυφώνεται, πέφτει*

## Συνάρτηση με κλάδους

Πολλές χρεώσεις δεν ακολουθούν έναν τύπο αλλά **δύο**: μια πάγια χρέωση ως ένα όριο, και κάτι επιπλέον μετά. Τότε η συνάρτηση γράφεται με **κλάδους**, ένας για κάθε διάστημα:

$$
f(x) = \begin{cases} 20, & 0 < x \leq 1 \\ 20 + 30(x - 1), & x > 1 \end{cases}
$$

Για να βρεις μια τιμή, πρώτα αποφασίζεις **σε ποιον κλάδο** ανήκει το $x$, και μετά χρησιμοποιείς μόνο αυτόν τον τύπο.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη που κοστίζουν:
>
> - **Το $f(x)$ δεν είναι γινόμενο** $f$ επί $x$. Είναι η τιμή της συνάρτησης στο $x$. Το $f(2)$ σημαίνει «βάλε $2$ όπου βλέπεις $x$».
> - **Στις αρνητικές τιμές βάζεις παρένθεση.** Αν $f(x) = x^2$, τότε $f(-3) = (-3)^2 = 9$. Χωρίς παρένθεση, το κομπιουτεράκι υπολογίζει $-3^2 = -9$.

> **Θυμήσου**
>
> Για κάθε συνάρτηση που σου δίνουν:
>
> 1. **Πεδίο ορισμού:** παρονομαστές, ρίζες, και τι επιτρέπει το πρόβλημα.
> 2. **Τομή με τον κατακόρυφο άξονα:** υπολογίζεις το $f(0)$.
> 3. **Τομές με τον οριζόντιο άξονα:** λύνεις την $f(x) = 0$.
> 4. **Πού ανεβαίνει, πού πέφτει, πού κορυφώνεται:** από το γράφημα ή από τη μορφή του τύπου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε έναν κύκλο λειτουργίας με απόψυξη, η θερμοκρασία ενός ψυκτικού θαλάμου t ώρες μετά την εκκίνηση είναι T(t) = t² − 8t + 12 βαθμούς Κελσίου, για 0 ≤ t ≤ 8. Πόση είναι στην αρχή, ποια είναι η χαμηλότερη και πότε ο θάλαμος είναι κάτω από το μηδέν;

1. **Στην αρχή:** $T(0) = 0 - 0 + 12 = 12$ °C.
2. **Πότε περνά από το μηδέν:** λύνω $t^2 - 8t + 12 = 0$.
   $$
   \Delta = 64 - 48 = 16, \qquad t = \frac{8 \pm 4}{2}
   $$
   Δηλαδή $t_1 = 2$ και $t_2 = 6$ ώρες.
3. **Η χαμηλότερη:** η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω και είναι συμμετρική, οπότε η κορυφή βρίσκεται ακριβώς στη μέση των ριζών, στο $t = 4$:
   $$
   T(4) = 16 - 32 + 12 = -4 \text{ °C}
   $$
4. Η $T$ είναι γνησίως φθίνουσα από $0$ ως $4$ ώρες και γνησίως αύξουσα από $4$ ως $8$. Κάτω από το μηδέν βρίσκεται **ανάμεσα στη 2η και την 6η ώρα** — αυτό είναι το παράθυρο όπου μπορούν να μπουν τα κατεψυγμένα.

### Παράδειγμα 2: Ένα συνεργείο χρεώνει 20 ευρώ τον έλεγχο, αν διαρκέσει έως μία ώρα. Για κάθε ώρα πέρα από την πρώτη προσθέτει 30 ευρώ. Γράψε τη χρέωση ως συνάρτηση των ωρών, βρες τι πληρώνεις για μισή ώρα και για τρεις, και πόσες ώρες δούλεψαν αν πλήρωσες 65 ευρώ.

1. Δύο κλάδοι, με όριο τη μία ώρα:
   $$
   f(x) = \begin{cases} 20, & 0 < x \leq 1 \\ 20 + 30(x - 1), & x > 1 \end{cases}
   $$
2. **Μισή ώρα:** το $0{,}5$ είναι στον πρώτο κλάδο, οπότε $f(0{,}5) = 20$ ευρώ.

   **Τρεις ώρες:** στον δεύτερο, $f(3) = 20 + 30 \cdot 2 = 80$ ευρώ.
3. **Πλήρωσες $65$:** περισσότερα από $20$, άρα δεύτερος κλάδος.
   $$
   \begin{aligned}
   20 + 30(x - 1) = 65 &\;\Longleftrightarrow\; 30(x - 1) = 45 \\
   &\;\Longleftrightarrow\; x = 2{,}5
   \end{aligned}
   $$
   Δούλεψαν δυόμισι ώρες.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα μηχανουργείο, το κόστος ανά τεμάχιο για παρτίδα x τεμαχίων είναι M(x) = 200/x + 5 ευρώ. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού, πόσο κοστίζει το τεμάχιο σε παρτίδα 50, και πόσα τεμάχια χρειάζονται για να πέσει στα 7 ευρώ;

1. **Πεδίο ορισμού:** ο παρονομαστής θέλει $x \neq 0$, και το πρόβλημα θέλει θετικό ακέραιο πλήθος. Άρα $x = 1, 2, 3, \dots$
2. **Παρτίδα $50$:**
   $$
   M(50) = \frac{200}{50} + 5 = 4 + 5 = 9
   $$
   Δηλαδή $9$ ευρώ το τεμάχιο.
3. **Κόστος $7$ ευρώ:**
   $$
   \frac{200}{x} + 5 = 7 \;\Longleftrightarrow\; \frac{200}{x} = 2 \;\Longleftrightarrow\; x = 100
   $$
4. Η $M$ είναι γνησίως φθίνουσα: όσο μεγαλώνει η παρτίδα, τα $200$ ευρώ της προετοιμασίας του μηχανήματος μοιράζονται σε περισσότερα τεμάχια. Όμως το κόστος δεν πέφτει ποτέ κάτω από τα $5$ ευρώ του υλικού.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους παρακάτω κανόνες **δεν** ορίζει συνάρτηση;
   - Σε κάθε πελάτη αντιστοιχίζουμε το τηλέφωνό του, και κάποιοι έχουν δύο
   - Σε κάθε μέρα αντιστοιχίζουμε τη μέγιστη θερμοκρασία της
   - Σε κάθε ποσότητα κιλοβατωρών αντιστοιχίζουμε το κόστος της
   - Σε κάθε αυτοκίνητο αντιστοιχίζουμε τον αριθμό κυκλοφορίας του
2. Αν $f(x) = 2x^2 - 3x$, πόσο είναι το $f(-2)$;
   - $14$
   - $2$
   - $-2$
   - $22$
3. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της $f(x) = \dfrac{5}{x - 4}$;
   - Όλοι οι πραγματικοί εκτός από το $4$
   - Όλοι οι πραγματικοί εκτός από το $0$
   - Όλοι οι πραγματικοί αριθμοί με $x \geq 4$
   - Όλοι οι πραγματικοί εκτός από το $5$
4. Μια κατακόρυφη ευθεία κόβει μια καμπύλη σε δύο σημεία. Τι συμπεραίνεις;
   - Η καμπύλη δεν είναι γράφημα συνάρτησης
   - Η συνάρτηση έχει δύο ρίζες σε εκείνο το σημείο
   - Η συνάρτηση εκεί είναι γνησίως φθίνουσα
   - Η καμπύλη έχει μέγιστο σε εκείνο το $x$
5. Σε ποιο σημείο κόβει τον κατακόρυφο άξονα η γραφική παράσταση της $f(x) = x^2 - 5x + 6$;
   - $(0, 6)$
   - $(6, 0)$
   - $(2, 0)$
   - $(0, -5)$
6. Μια συνάρτηση έχει μέγιστο $7$ στο $x = 3$. Τι σημαίνει αυτό;
   - Η μεγαλύτερη τιμή της είναι $7$ και την παίρνει στο $x = 3$
   - Η μεγαλύτερη τιμή της είναι $3$ και την παίρνει στο $x = 7$
   - Η συνάρτηση μηδενίζεται στο $x = 3$ και γίνεται $7$ αργότερα
   - Η συνάρτηση είναι αύξουσα παντού και φτάνει ως το $7$
7. Το κόστος μιας παραγγελίας είναι $K(x) = 150 + 12x$ ευρώ για $x$ μέτρα καλωδίου. Πόσα μέτρα παρήγγειλες αν πλήρωσες $390$ ευρώ;
   - $20$ m
   - $32{,}5$ m
   - $45$ m
   - $4830$ m
8. Ένα πάρκινγκ χρεώνει $f(x) = 5$ για $0 < x \leq 2$ και $f(x) = 5 + 2(x - 2)$ για $x > 2$, όπου $x$ οι ώρες. Πόσο πληρώνεις για $5$ ώρες;
   - $11$ ευρώ
   - $5$ ευρώ
   - $15$ ευρώ
   - $7$ ευρώ

## Ασκήσεις

1. Αν $f(x) = 3x - 5$, υπολόγισε τα $f(4)$ και $f(-1)$.
2. Βρες το πεδίο ορισμού της $f(x) = \sqrt{8 - 2x} + \dfrac{1}{x + 1}$.
3. Βρες τα σημεία όπου η γραφική παράσταση της $f(x) = x^2 - 4x + 3$ κόβει τους δύο άξονες.
4. Ένα πάρκινγκ χρεώνει $5$ ευρώ για έως $2$ ώρες και $2$ ευρώ για κάθε ώρα μετά. Πόσο πληρώνεις για $6$ ώρες, και πόσες ώρες έμεινες αν πλήρωσες $11$ ευρώ;
5. Ένας εργάτης πετά ένα κλειδί κατακόρυφα προς τα πάνω από το έδαφος. Μετά από $t$ δευτερόλεπτα βρίσκεται σε ύψος $h(t) = 20t - 5t^2$ μέτρα. Ποιο είναι το μέγιστο ύψος, πότε το φτάνει και πότε πέφτει πίσω στο έδαφος;
6. Το ημερήσιο κέρδος ενός εργαστηρίου, σε ευρώ, όταν φτιάχνει $x$ τεμάχια είναι $P(x) = -x^2 + 40x - 300$, για $0 \leq x \leq 40$.
   α) Πόσο είναι το $P(0)$, δηλαδή τι γίνεται μια μέρα που δεν φτιάχνει τίποτα;
   β) Για ποια $x$ το εργαστήριο έχει κέρδος, δηλαδή $P(x) > 0$;
   γ) Πόσα τεμάχια δίνουν το μέγιστο κέρδος, και πόσο είναι αυτό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/functions
