# Εκθετική και λογαριθμική συνάρτηση

> Αύξηση, απόσβεση και κλίμακες που συμπιέζουν.

Μαθηματικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/exponential-log

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη μεταβολή κατά σταθερό ποσό από τη μεταβολή κατά σταθερό ποσοστό.
- Να γράφεις και να χρησιμοποιείς μοντέλα εκθετικής αύξησης, απόσβεσης και χρόνου ημιζωής.
- Να υπολογίζεις λογαρίθμους και να χρησιμοποιείς τις ιδιότητές τους.
- Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις με λογαρίθμους και να διαβάζεις λογαριθμικές κλίμακες όπως τα ντεσιμπέλ.

## Σταθερό ποσό ή σταθερό ποσοστό;

Δύο μηχανήματα αξίζουν από $60\,000$ ευρώ. Το πρώτο χάνει **$6\,000$ ευρώ** τον χρόνο. Το δεύτερο χάνει **$10\%$** της αξίας που έχει κάθε χρόνο. Στον πρώτο χρόνο χάνουν το ίδιο. Μετά δεν χάνουν.

- Το πρώτο είναι **γραμμική** μεταβολή: κάθε χρόνο **αφαιρείς** το ίδιο ποσό. Η γραφική παράσταση είναι ευθεία.
- Το δεύτερο είναι **εκθετική** μεταβολή: κάθε χρόνο **πολλαπλασιάζεις** με τον ίδιο αριθμό, $0{,}90$. Χάνει όλο και λιγότερα ευρώ, γιατί το $10\%$ υπολογίζεται σε όλο και μικρότερη αξία.

Η εκθετική μεταβολή είναι παντού: τόκος στην τράπεζα, βακτήρια σε μια καλλιέργεια, φάρμακο που αποβάλλεται από τον οργανισμό, ραδιενεργό υλικό, ένα ζεστό κομμάτι που κρυώνει.

## Η εκθετική συνάρτηση

Η συνάρτηση $f(x) = \alpha^x$, με $\alpha > 0$ και $\alpha \neq 1$, λέγεται **εκθετική**. Στις εφαρμογές τη συναντάς με τη μορφή

$$
y = y_0 \cdot (1 + r)^t
$$

όπου $y_0$ η αρχική τιμή, $t$ τα βήματα (χρόνια, ώρες, κύκλοι) και $r$ το ποσοστό μεταβολής ανά βήμα, γραμμένο ως δεκαδικός. Αύξηση $4\%$ σημαίνει πολλαπλασιαστή $1{,}04$. Μείωση $15\%$ σημαίνει $0{,}85$.

| Βάση             | Τι κάνει                    | Παράδειγμα                       |
| ---------------- | --------------------------- | -------------------------------- |
| $\alpha > 1$     | αύξηση, όλο και πιο απότομη | τόκος, πολλαπλασιασμός βακτηρίων |
| $0 < \alpha < 1$ | απόσβεση, όλο και πιο αργή  | απόσβεση αξίας, ημιζωή φαρμάκου  |

Κάθε εκθετική $y = \alpha^x$ περνά από το $(0, 1)$, παίρνει **μόνο θετικές** τιμές και δεν κόβει ποτέ τον οριζόντιο άξονα. Η απόσβεση πλησιάζει το μηδέν όλο και περισσότερο, αλλά δεν το φτάνει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πολλαπλασιάζεις, δεν προσθέτεις*

## Χρόνος ημιζωής

Όταν κάτι **μειώνεται στο μισό** σε σταθερό χρόνο $T$, ό,τι μένει μετά από χρόνο $t$ είναι

$$
N = N_0 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t/T}
$$

Ο $T$ λέγεται **χρόνος ημιζωής**. Μετά από μία ημιζωή μένει το μισό, μετά από δύο το ένα τέταρτο, μετά από τρεις το ένα όγδοο. Έτσι περιγράφονται η αποβολή ενός φαρμάκου από το αίμα και η διάσπαση ενός ραδιενεργού ισοτόπου.

## Ο λογάριθμος: ο εκθέτης που ψάχνεις

Το $2^x = 8$ λύνεται με το μυαλό: $x = 3$. Το $2^x = 10$ όχι. Ο αριθμός που λείπει έχει όνομα: είναι ο **λογάριθμος** του $10$ με βάση $2$.

$$
\log_\alpha \theta = x \quad \Longleftrightarrow \quad \alpha^x = \theta
$$

με $\alpha > 0$, $\alpha \neq 1$ και $\theta > 0$. Δηλαδή ο λογάριθμος απαντά στην ερώτηση «σε ποια δύναμη πρέπει να υψώσω τη βάση για να πάρω αυτόν τον αριθμό;»

- $\log_2 8 = 3$, γιατί $2^3 = 8$.
- $\log 1000 = 3$, γιατί $10^3 = 1000$. Χωρίς βάση εννοείται **το $10$** (δεκαδικός λογάριθμος, πλήκτρο log).
- $\ln$ είναι ο λογάριθμος με βάση τον αριθμό $e \approx 2{,}718$ (φυσικός λογάριθμος, πλήκτρο ln).

Οι ιδιότητες μετατρέπουν τις «δύσκολες» πράξεις σε «εύκολες»:

$$
\begin{gathered}
\log(xy) = \log x + \log y \\
\log\frac{x}{y} = \log x - \log y \\
\log x^k = k\log x
\end{gathered}
$$

Η τρίτη λύνει κάθε εκθετική εξίσωση. Από $2^x = 10$ παίρνεις λογάριθμο και στα δύο μέλη:

$$
x \log 2 = \log 10 \quad\Longrightarrow\quad x = \frac{\log 10}{\log 2} \approx \frac{1}{0{,}301} \approx 3{,}32
$$

> **Κλειδί**
>
> **Εκθετική και λογάριθμος είναι η ίδια σχέση διαβασμένη ανάποδα.** Η εκθετική παίρνει έναν εκθέτη και δίνει αριθμό. Ο λογάριθμος παίρνει τον αριθμό και σου επιστρέφει τον εκθέτη.
>
> Γι' αυτό, όταν ο άγνωστος είναι **στον εκθέτη** — «σε πόσα χρόνια», «μετά από πόσες ώρες» — η απάντηση βγαίνει με λογάριθμο.

*Οι γραφικές παραστάσεις των y = 2^x και y = log₂x, συμμετρικές ως προς την ευθεία y = x: το σημείο A(3, 8) της εκθετικής και το B(8, 3) του λογαρίθμου.*

## Κλίμακες που συμπιέζουν

Ο πιο αδύναμος ήχος που ακούει το αυτί και ο ήχος ενός τροχού λείανσης από κοντά διαφέρουν σε ένταση περίπου **δέκα δισεκατομμύρια** φορές. Μια κλίμακα από το $1$ ως το $10\,000\,000\,000$ δεν διαβάζεται. Ο λογάριθμος τη «συμπιέζει»: μετράει **πόσα μηδενικά** έχει ο αριθμός. Έτσι δουλεύουν τα ντεσιμπέλ, το pH και η κλίμακα Ρίχτερ.

$$
L = 10 \log\frac{I}{I_0} \text{ dB} \qquad\qquad \text{pH} = -\log[\text{H}^+]
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ίδια ένταση, σε δύο κλίμακες*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το $\log(x + y)$ δεν είναι $\log x + \log y$.** Ο λογάριθμος «σπάει» γινόμενα, όχι αθροίσματα.
> - **Δύο ίδιες πηγές θορύβου δεν κάνουν διπλάσια ντεσιμπέλ.** Δύο μηχανήματα των $85$ dB μαζί κάνουν $85 + 10\log 2 \approx 88$ dB, όχι $170$.
> - **Ο λογάριθμος υπάρχει μόνο για θετικούς αριθμούς.** Αν σε μια λύση βρεθείς να υπολογίζεις λογάριθμο αρνητικού, κάπου έγινε λάθος.

> **Θυμήσου**
>
> - Σταθερό ποσοστό $r$ ανά βήμα: $y = y_0(1 + r)^t$.
> - Ημιζωή $T$: $N = N_0 \left(\frac{1}{2}\right)^{t/T}$.
> - $\log_\alpha \theta = x$ σημαίνει $\alpha^x = \theta$.
> - Άγνωστος στον εκθέτη: λογάριθμος και στα δύο μέλη, και $\log x^k = k \log x$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα φορτηγό αγοράστηκε 60.000 ευρώ και η αξία του μειώνεται κατά 15% τον χρόνο. Πόσο αξίζει μετά από 4 χρόνια, και σε ποιον χρόνο η αξία του πέφτει κάτω από τη μισή;

1. Μείωση $15\%$ σημαίνει πολλαπλασιαστή $0{,}85$ κάθε χρόνο:
   $$
   y = 60\,000 \cdot 0{,}85^t
   $$
2. **Μετά από $4$ χρόνια:**
   $$
   y = 60\,000 \cdot 0{,}85^4 \approx 60\,000 \cdot 0{,}522 \approx 31\,320
   $$
   Περίπου $31\,320$ ευρώ. Αν η μείωση ήταν γραμμική με $9\,000$ τον χρόνο (το $15\%$ του πρώτου έτους), θα είχε μείνει μόνο $24\,000$.
3. **Κάτω από τη μισή:** θέλω $0{,}85^t = 0{,}5$. Λογάριθμος στα δύο μέλη:
   $$
   \begin{aligned}
   t \log 0{,}85 &= \log 0{,}5 \\
   \Longrightarrow\quad t &= \frac{\log 0{,}5}{\log 0{,}85} \approx \frac{-0{,}301}{-0{,}0706} \approx 4{,}27
   \end{aligned}
   $$
4. Η αξία πέφτει κάτω από τις $30\,000$ μέσα στον **πέμπτο χρόνο**. Πρόσεξε ότι οι δύο λογάριθμοι είναι αρνητικοί, και το πηλίκο τους θετικό, όπως πρέπει να είναι ένας χρόνος.

### Παράδειγμα 2: Ένα φάρμακο έχει χρόνο ημιζωής στο αίμα 6 ώρες. Ένας ασθενής παίρνει δόση 400 mg. Πόσο μένει μετά από 18 ώρες, και πότε η ποσότητα πέφτει κάτω από 10 mg;

1. $$
   N = 400 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t/6}
   $$
2. **Μετά από $18$ ώρες:** $18 : 6 = 3$ ημιζωές. $400 \to 200 \to 100 \to 50$ mg.
3. **Κάτω από $10$ mg:** $\left(\frac{1}{2}\right)^{t/6} = \frac{10}{400} = 0{,}025$. Ισοδύναμα $2^{t/6} = 40$:
   $$
   \frac{t}{6} = \frac{\log 40}{\log 2} \approx \frac{1{,}602}{0{,}301} \approx 5{,}32
   $$
4. $t \approx 6 \cdot 5{,}32 \approx 32$ ώρες. Σχεδόν μιάμιση μέρα για να φύγει το $97{,}5\%$ — ενώ το πρώτο μισό έφυγε σε έξι ώρες.

### Παράδειγμα 3: Ένας τροχός σε ένα συνεργείο κάνει 100 dB και ένα δράπανο 90 dB. Πόσες φορές πιο έντονος είναι ο ήχος του τροχού; Και πόσα dB κάνουν δύο ίδια μηχανήματα των 85 dB όταν λειτουργούν μαζί;

1. Από $L = 10 \log\frac{I}{I_0}$, διαφορά $10$ dB σημαίνει διαφορά $1$ στον λογάριθμο, δηλαδή **δεκαπλάσια** ένταση. Ο τροχός είναι $10$ φορές πιο έντονος.
2. **Δύο ίδια μηχανήματα:** η ένταση διπλασιάζεται, $I \to 2I$:
   $$
   L' = 10\log\frac{2I}{I_0} = 10\log 2 + 10\log\frac{I}{I_0} \approx 3 + 85 = 88 \text{ dB}
   $$
3. Κάθε διπλασιασμός της έντασης προσθέτει περίπου $3$ dB. Γι' αυτό μια διαφορά λίγων ντεσιμπέλ στον θόρυβο ενός χώρου εργασίας δεν είναι μικρή: $3$ dB είναι διπλάσια ένταση.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους παρακάτω τύπους περιγράφει μείωση κατά σταθερό **ποσοστό** κάθε χρόνο;
   - $y = 500 \cdot 0{,}9^t$
   - $y = 500 - 0{,}9t$
   - $y = 500 \cdot 1{,}1^t$
   - $y = 500 - 10t$
2. Πόσο είναι το $\log_2 32$;
   - $5$
   - $16$
   - $64$
   - $1{,}5$
3. Πόσο είναι το $\log 0{,}01$;
   - $-2$
   - $2$
   - $0{,}01$
   - Δεν ορίζεται
4. Μια ποσότητα αυξάνεται κατά $3\%$ τον χρόνο. Πόσο έχει αυξηθεί συνολικά μετά από $10$ χρόνια;
   - Περίπου $34\%$
   - Ακριβώς $30\%$
   - Περίπου $13\%$
   - Περίπου $3\%$
5. Πόσο κάνει $\log 5 + \log 20$;
   - $2$
   - $\log 25$
   - $\log 5 \cdot \log 20$
   - $100$
6. Ποια είναι η λύση της $10^x = 50$;
   - $x = \log 50 \approx 1{,}70$
   - $x = 5$
   - $x = \frac{50}{10} = 5$
   - $x = \log 10 \approx 1$
7. Ένα διάλυμα έχει $\text{pH} = 3$ και ένα άλλο $\text{pH} = 5$. Πόσες φορές μεγαλύτερη συγκέντρωση ιόντων υδρογόνου έχει το πρώτο;
   - $100$ φορές
   - $2$ φορές
   - $1{,}67$ φορές
   - $20$ φορές
8. Ένα ισότοπο έχει χρόνο ημιζωής $8$ μέρες. Τι ποσοστό της αρχικής ποσότητας μένει μετά από $24$ μέρες;
   - $12{,}5\%$
   - $25\%$
   - $0\%$
   - $33\%$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε το $\log_3 81$.
2. Λύσε την εξίσωση $3 \cdot 2^{x + 1} = 96$.
3. Μια καλλιέργεια βακτηρίων σε εργαστήριο τροφίμων ξεκινά με $500$ κύτταρα και διπλασιάζεται κάθε $20$ λεπτά. Πόσα κύτταρα έχει μετά από $2$ ώρες;
4. Ένα εργαστήριο καταθέτει $5000$ ευρώ με ετήσιο επιτόκιο $4\%$ και ανατοκισμό κάθε χρόνο. Πόσα θα έχει ο λογαριασμός μετά από $8$ χρόνια; (Στρογγύλεψε στο ευρώ.)
5. Ένα μηχάνημα κάνει θόρυβο $80$ dB. Πόσα dB κάνουν τέσσερα ίδια μηχανήματα που λειτουργούν μαζί; ($\log 2 \approx 0{,}301$)
6. Υπόθεσε ότι η απόδοση ενός φωτοβολταϊκού πάνελ μειώνεται κατά $0{,}5\%$ τον χρόνο, σε σχέση με την απόδοση του προηγούμενου χρόνου. Μετά από πόσα ολόκληρα χρόνια η απόδοση θα είναι για πρώτη φορά κάτω από το $90\%$ της αρχικής;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/math/exponential-log
