# Η δομή του κειμένου

> Πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος, και πώς δένουν οι παράγραφοι.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/text-structure

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις σε ένα κείμενο τον πρόλογο, το κύριο μέρος και τον επίλογο, και να λες τι κάνει το καθένα.
- Να δίνεις πλαγιότιτλο σε κάθε παράγραφο και να φτιάχνεις από αυτούς το διάγραμμα του κειμένου.
- Να βρίσκεις τις διαρθρωτικές λέξεις που δένουν τις παραγράφους και να λες τι σχέση δηλώνουν.
- Να οργανώνεις το δικό σου κείμενο σε παραγράφους με λογική σειρά πριν το γράψεις.

## Ένα κείμενο είναι σαν κτίριο

Ένα σπίτι δεν είναι σωρός από τούβλα. Έχει θεμέλια, τοίχους, σκεπή, και
κάθε κομμάτι στηρίζει το επόμενο. Το ίδιο και ένα κείμενο: δεν είναι
παράγραφοι στη σειρά, είναι **μέρη που δουλεύουν μαζί**.

Τα περισσότερα μη λογοτεχνικά κείμενα (άρθρο, επιστολή, ομιλία) έχουν τρία
μέρη:

| Μέρος           | Τι κάνει                                                                     | Πόσο μεγάλο              |
| --------------- | ---------------------------------------------------------------------------- | ------------------------ |
| **Πρόλογος**    | Παρουσιάζει το θέμα, τραβάει τον αναγνώστη, συχνά λέει τη θέση του γράφοντος | μία παράγραφος           |
| **Κύριο μέρος** | Αναπτύσσει το θέμα: επιχειρήματα, αιτίες, συνέπειες, παραδείγματα            | δύο έως πέντε παράγραφοι |
| **Επίλογος**    | Κλείνει: συμπέρασμα, πρόταση, ευχή ή ερώτημα                                 | μία παράγραφος           |

Μέσα στο κύριο μέρος, **κάθε παράγραφος λέει ένα πράγμα**. Αν μια
παράγραφος λέει δύο πράγματα, συνήθως πρέπει να γίνει δύο.

> **Κλειδί**
>
> Τη δομή ενός κειμένου τη βρίσκεις με δύο εργαλεία. Οι **πλαγιότιτλοι** λένε
> **τι** λέει κάθε παράγραφος, σε λίγες λέξεις. Οι **διαρθρωτικές λέξεις**
> («πρώτα», «επιπλέον», «ωστόσο», «συνεπώς») λένε **πώς** δένει μια παράγραφος
> με την προηγούμενη. Βάλε τους πλαγιότιτλους τον έναν κάτω από τον άλλο και
> έχεις το **διάγραμμα** του κειμένου: τον σκελετό του.

## Το κείμενο

Άρθρο σε τοπική εφημερίδα, περίπου 180 λέξεις.

> **Μαθητεία: η πρώτη δουλειά πριν από το πτυχίο**
>
> (1) Επτά το πρωί, σε ένα συνεργείο αυτοκινήτων στη Λάρισα. Η Δήμητρα, 19
> χρονών, φοράει τη φόρμα της και σηκώνει το καπό ενός παλιού φορτηγού.
> Δεν είναι ακόμα μηχανικός· είναι μαθητευόμενη, μετά το ΕΠΑΛ. Η μαθητεία
> είναι από τους πιο χρήσιμους δρόμους για έναν απόφοιτο, αρκεί να γίνεται
> σωστά.
>
> (2) Πρώτα απ' όλα, ο μαθητευόμενος μαθαίνει όσα δεν χωράνε σε κανένα
> βιβλίο: πώς ακούγεται ένας χαλασμένος κινητήρας, πώς μιλάς σε έναν
> θυμωμένο πελάτη, πώς δουλεύεις όταν πιέζει ο χρόνος.
>
> (3) Επιπλέον, η μαθητεία ανοίγει πόρτες. Ο νέος πληρώνεται, έστω λίγα, και
> ο εργοδότης τον γνωρίζει στην πράξη. Πολλοί μαθητευόμενοι μένουν στην ίδια
> επιχείρηση με κανονική σύμβαση.
>
> (4) Ωστόσο, η μαθητεία έχει και σκοτεινή πλευρά. Σε ορισμένους χώρους ο
> μαθητευόμενος γίνεται φτηνό εργατικό χέρι: σκουπίζει, κουβαλάει, και
> κανείς δεν του δείχνει τίποτα. Τότε χάνει τον χρόνο του.
>
> (5) Συνεπώς, η μαθητεία αξίζει μόνο αν έχει κανόνες. Κάθε επιχείρηση
> χρειάζεται έναν εκπαιδευτή που θα έχει την ευθύνη του νέου, και το σχολείο
> πρέπει να ελέγχει τι μαθαίνει πραγματικά. Η Δήμητρα στάθηκε τυχερή. Δεν
> πρέπει να είναι θέμα τύχης.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

## Πώς το διαβάζεις

**Τα τρία μέρη.** Η §1 είναι ο **πρόλογος**: ανοίγει με μια σκηνή (η
Δήμητρα στο συνεργείο) για να τραβήξει τον αναγνώστη, και κλείνει με τη
**θέση** του αρθρογράφου. Οι §2–4 είναι το **κύριο μέρος**. Η §5 είναι ο
**επίλογος**: βγάζει συμπέρασμα και κάνει πρόταση. Πρόσεξε πώς η τελευταία
πρόταση γυρίζει στη Δήμητρα του προλόγου. Αυτό λέγεται **κυκλική δομή**:
το κείμενο κλείνει εκεί που άνοιξε.

**Οι πλαγιότιτλοι** (το διάγραμμα):

| § | Μέρος       | Πλαγιότιτλος                                      |
| - | ----------- | ------------------------------------------------- |
| 1 | Πρόλογος    | Η μαθητεία ως χρήσιμος δρόμος για τους αποφοίτους |
| 2 | Κύριο μέρος | Πρώτο όφελος: πρακτική γνώση                      |
| 3 | Κύριο μέρος | Δεύτερο όφελος: αμοιβή και πρόσληψη               |
| 4 | Κύριο μέρος | Ο κίνδυνος της εκμετάλλευσης                      |
| 5 | Επίλογος    | Η ανάγκη για κανόνες και έλεγχο                   |

Ένας καλός πλαγιότιτλος είναι **σύντομος**, συνήθως **ονοματική φράση**
(«Η ανάγκη για κανόνες», όχι «Ο αρθρογράφος λέει ότι χρειάζονται
κανόνες»), και ταιριάζει σε **όλη** την παράγραφο, όχι σε μία πρότασή της.

**Οι διαρθρωτικές λέξεις.** Κοίτα πώς ξεκινά κάθε παράγραφος του κύριου
μέρους και του επιλόγου:

| Λέξη            | Σχέση που δηλώνει |
| --------------- | ----------------- |
| «Πρώτα απ' όλα» | αρχή απαρίθμησης  |
| «Επιπλέον»      | προσθήκη          |
| «Ωστόσο»        | αντίθεση          |
| «Συνεπώς»       | συμπέρασμα        |

Αν τις διαβάσεις μόνες τους, βλέπεις ολόκληρη την πορεία της σκέψης: δύο
θετικά, ένα αρνητικό, ένα συμπέρασμα. Γι' αυτό λέμε ότι εξασφαλίζουν τη
**συνοχή** του κειμένου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε το άρθρο σε σειρά*

## Όταν γράφεις εσύ

Η δομή δεν είναι μόνο για να διαβάζεις. Πριν γράψεις ένα κείμενο 200 λέξεων,
φτιάξε **πρώτα το διάγραμμα**: έναν πλαγιότιτλο για κάθε παράγραφο, σε
πέντε γραμμές στο πρόχειρο. Δύο λεπτά δουλειά, και γλιτώνεις το πιο συχνό
πρόβλημα: ένα κείμενο που λέει τα ίδια δύο φορές ή χάνει τον δρόμο του στη
μέση.

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία λάθη που βλέπεις συχνά:
>
> - **Πλαγιότιτλος από μία πρόταση.** Στην §4, το «Ο μαθητευόμενος σκουπίζει»
>   είναι λεπτομέρεια. Η παράγραφος μιλά για την **εκμετάλλευση**.
> - **Πλαγιότιτλος-πρόταση.** «Ο αρθρογράφος λέει ότι η μαθητεία έχει και
>   κακά» είναι μεγάλο και αόριστο. Γράψε «Τα μειονεκτήματα της μαθητείας».
> - **Επίλογος που φέρνει νέο επιχείρημα.** Ο επίλογος κλείνει ό,τι
>   ειπώθηκε· δεν ανοίγει καινούργιο θέμα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρόλογος**: θέμα και θέση. **Κύριο μέρος**: ανάπτυξη, μία ιδέα σε κάθε
>   παράγραφο. **Επίλογος**: συμπέρασμα ή πρόταση.
> - **Πλαγιότιτλος**: σύντομη ονοματική φράση για όλη την παράγραφο.
> - **Διαρθρωτικές λέξεις**: δείχνουν τη σχέση ανάμεσα στις παραγράφους
>   (προσθήκη, αντίθεση, αιτία, συμπέρασμα).
> - Πριν γράψεις: **διάγραμμα** στο πρόχειρο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η λειτουργία του προλόγου στο άρθρο «Μαθητεία: η πρώτη δουλειά πριν από το πτυχίο»; Να απαντήσεις σε 40–50 λέξεις.

1. Βρίσκω τι **κάνει** η §1, όχι μόνο τι λέει. Κάνει δύο πράγματα: ανοίγει με
   μια **σκηνή** από τη ζωή (η Δήμητρα στο συνεργείο) και κλείνει με τη
   **θέση** του αρθρογράφου.
2. Απάντηση: **Ο πρόλογος ξεκινά με μια ζωντανή εικόνα, μια νέα μαθητευόμενη
   σε συνεργείο, για να κεντρίσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη και να δείξει
   το θέμα στην πράξη. Στη συνέχεια διατυπώνει τη θέση του αρθρογράφου: η
   μαθητεία είναι χρήσιμος δρόμος, αρκεί να γίνεται σωστά.** (42 λέξεις)

### Παράδειγμα 2: Στην αρχή της §4 υπάρχει η λέξη «Ωστόσο». Τι σχέση δηλώνει ανάμεσα στην §3 και την §4; Με ποια άλλη λέξη θα μπορούσε να αντικατασταθεί;

1. Η §3 λέει κάτι θετικό (η μαθητεία ανοίγει πόρτες). Η §4 λέει κάτι αρνητικό
   (η εκμετάλλευση). Το «Ωστόσο» δηλώνει **αντίθεση**: γυρίζει το κείμενο από
   τα οφέλη στους κινδύνους.
2. Αντικατάσταση με λέξη που δηλώνει επίσης αντίθεση: «**Όμως**», «**Παρ' όλα
   αυτά**», «**Από την άλλη πλευρά**». Δεν ταιριάζει το «Επομένως», γιατί
   δηλώνει συμπέρασμα και θα άλλαζε το νόημα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη των περισσότερων μη λογοτεχνικών κειμένων;
   - Τίτλος, κείμενο, υπογραφή
   - Πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος
   - Θέμα, παράδειγμα, ερώτηση
   - Αρχή, μέση, σχόλιο του αναγνώστη
2. Τι κάνει συνήθως ο πρόλογος ενός άρθρου;
   - Παραθέτει όλα τα επιχειρήματα με τη σειρά τους
   - Βγάζει το τελικό συμπέρασμα του κειμένου
   - Παρουσιάζει το θέμα και συχνά τη θέση του γράφοντος
   - Απαντά στις αντιρρήσεις που μπορεί να έχει ο αναγνώστης
3. Μια παράγραφος μιλά για το πώς οι βάρδιες τη νύχτα κουράζουν τους εργαζόμενους και αυξάνουν τα ατυχήματα. Ποιος είναι ο καλύτερος πλαγιότιτλος;
   - Οι συνέπειες της νυχτερινής εργασίας
   - Ο γράφων λέει ότι οι βάρδιες τη νύχτα δεν είναι καλές
   - Τα ατυχήματα στη δουλειά
   - Η εργασία
4. Ποια διαρθρωτική λέξη δηλώνει αντίθεση;
   - Επιπλέον
   - Συνεπώς
   - Για παράδειγμα
   - Ωστόσο
5. Ένα άρθρο αρχίζει με την ιστορία ενός οδηγού ταξί και τελειώνει ξαναγυρίζοντας σε αυτόν. Πώς λέγεται αυτή η δομή;
   - Κυκλική δομή
   - Χρονολογική σειρά
   - Απαρίθμηση
   - Επανάληψη επιχειρήματος
6. Ένας μαθητής γράφει στον επίλογο ένα νέο επιχείρημα που δεν έχει αναφέρει πουθενά. Τι πρόβλημα δημιουργεί;
   - Κανένα, αρκεί το επιχείρημα να είναι σωστό
   - Ο επίλογος ανοίγει θέμα αντί να κλείνει όσα ειπώθηκαν
   - Το κείμενο βγαίνει πάντα πάνω από το όριο λέξεων
   - Ο πρόλογος πρέπει τότε να γραφτεί από την αρχή
7. Τι είναι το διάγραμμα ενός κειμένου;
   - Ένα γράφημα με αριθμούς που συνοδεύει το κείμενο
   - Η περίληψη του κειμένου σε μία παράγραφο
   - Οι πλαγιότιτλοι των παραγράφων στη σειρά τους
   - Οι πιο δύσκολες λέξεις του κειμένου με τη σημασία τους
8. Μια παράγραφος του κύριου μέρους μιλά πρώτα για το κόστος των εισιτηρίων και μετά για τη ρύπανση από τα αυτοκίνητα. Τι θα πρότεινες;
   - Να σβηστεί η μία από τις δύο ιδέες
   - Να μπει μια διαρθρωτική λέξη στη μέση
   - Να μεταφερθεί όλη η παράγραφος στον επίλογο
   - Να χωριστεί σε δύο παραγράφους

## Ασκήσεις

1. Γράψε δύο διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις που δηλώνουν συμπέρασμα.
2. Εξήγησε γιατί αξίζει να φτιάξεις διάγραμμα στο πρόχειρο πριν γράψεις ένα κείμενο 200 λέξεων στις εξετάσεις.
3. Διάβασε το κείμενο (γραμμένο για το μάθημα): «(1) Κάθε πρωί στην πόλη μας χιλιάδες αυτοκίνητα κινούνται με έναν μόνο επιβάτη. (2) Ο ποδηλατόδρομος που προτείνει ο δήμος θα έδινε μια λύση. Πρώτον, θα μείωνε την κίνηση στους κεντρικούς δρόμους. Δεύτερον, θα έκανε τη μετακίνηση φτηνότερη για μαθητές και εργαζόμενους. (3) Ωστόσο, πολλοί καταστηματάρχες φοβούνται ότι θα χαθούν θέσεις στάθμευσης. (4) Επομένως, ο δήμος οφείλει να συζητήσει με τους καταστηματάρχες και να βρει χώρους στάθμευσης λίγο πιο έξω από το κέντρο.» Δώσε πλαγιότιτλο σε κάθε παράγραφο.
   α) §1
   β) §2
   γ) §3
   δ) §4
4. Στο κείμενο για τον ποδηλατόδρομο («(1) Κάθε πρωί στην πόλη μας χιλιάδες αυτοκίνητα κινούνται με έναν μόνο επιβάτη. (2) Ο ποδηλατόδρομος… θα μείωνε την κίνηση… θα έκανε τη μετακίνηση φτηνότερη. (3) Ωστόσο, πολλοί καταστηματάρχες φοβούνται ότι θα χαθούν θέσεις στάθμευσης. (4) Επομένως, ο δήμος οφείλει να συζητήσει…»), ένας συμμαθητής λέει ότι η §3 είναι λάθος να υπάρχει, γιατί «αδυνατίζει» τη θέση του γράφοντος. Έχει δίκιο; Τεκμηρίωσε με στοιχεία της δομής.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/text-structure
