# Συνώνυμα, αντώνυμα και σημασία

> Γιατί δύο «ίδιες» λέξεις δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδιες.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/synonyms-meaning

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις σε τι διαφέρουν δύο συνώνυμα: στην ένταση, στο ύφος ή στη θετική και αρνητική χροιά.
- Να αντικαθιστάς λέξεις ενός κειμένου με συνώνυμα που ταιριάζουν στο νόημα, στο ύφος και στον γραμματικό τύπο.
- Να σχηματίζεις αντώνυμα με άλλη λέξη, με το στερητικό α- ή με αντίθετο πρόθεμα, ανάλογα με τη σημασία της λέξης στο κείμενο.
- Να εξηγείς γιατί ο γράφων προτίμησε μια λέξη και όχι το συνώνυμό της.

## Ίδια σημασία, όχι ίδια λέξη

**Συνώνυμα** είναι οι λέξεις με ίδια ή παρόμοια σημασία: *σπίτι* και
*κατοικία*, *φεύγω* και *αποχωρώ*. **Αντώνυμα** είναι οι λέξεις με
αντίθετη σημασία: *ζεστός* και *κρύος*, *δίκαιος* και *άδικος*.

Μοιάζει απλό, αλλά δύο συνώνυμα σχεδόν ποτέ δεν είναι **ακριβώς** ίδια. Αν
πεις στον προϊστάμενο «αποχωρώ», ακούγεται σαν παραίτηση. Αν του πεις «την
κάνω», ακούγεσαι αγενής. Και τα τρία σημαίνουν «φεύγω». Οι διαφορές είναι
συνήθως τρεις:

| Σε τι διαφέρουν                                          | Παράδειγμα                                                             |
| -------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |
| **Ένταση**: το ένα λέει κάτι πιο δυνατά                  | θυμωμένος – έξαλλος· κουρασμένος – εξαντλημένος· φόβος – τρόμος        |
| **Ύφος**: το ένα είναι πιο επίσημο ή πιο καθημερινό      | λαμβάνω – παίρνω· αποβιώνω – πεθαίνω· κατοικία – σπίτι                 |
| **Χροιά**: το ένα έχει θετική απόχρωση, το άλλο αρνητική | οικονόμος – τσιγκούνης· επίμονος – πεισματάρης· περίεργος – αδιάκριτος |

Τα **αντώνυμα** σχηματίζονται με τρεις τρόπους:

- με **άλλη λέξη**: ανεβαίνω – κατεβαίνω, προσόν – μειονέκτημα·
- με το **στερητικό α-** (αν- πριν από φωνήεν): δίκαιος – άδικος,
  ειλικρινής – ανειλικρινής·
- με **αντίθετο πρόθεμα**: ευτυχία – δυστυχία, υπερτιμώ – υποτιμώ,
  εισαγωγή – εξαγωγή.

Και κάτι που κρίνει τις εξετάσεις: μια λέξη με **πολλές σημασίες** έχει
άλλο αντώνυμο σε κάθε σημασία. «Ελαφρύ κιβώτιο» – *βαρύ*. «Ελαφρύς
καφές» – *δυνατός*. «Ελαφριά τιμωρία» – *αυστηρή*.

> **Κλειδί**
>
> Ένα συνώνυμο ή αντώνυμο είναι σωστό μόνο αν **ταιριάζει στο ίδιο σημείο
> του κειμένου**. Ελέγχεις τρία πράγματα: τη **σημασία** εκεί που βρίσκεται η
> λέξη, το **ύφος** του κειμένου, και τον **γραμματικό τύπο** (πτώση, αριθμό,
> γένος, χρόνο). Βάλε τη λέξη σου στη θέση της παλιάς και διάβασε όλη την
> πρόταση δυνατά.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Από ένα σάιτ με συμβουλές για αποφοίτους ΕΠΑΛ:

> **Η πρώτη συνέντευξη για δουλειά**
>
> (1) Ο Άρης, δεκαοχτώ χρονών, απόφοιτος του τομέα Ηλεκτρολογίας,
> περίμενε στον διάδρομο με ιδρωμένα χέρια. Δεν ήταν απλώς αγχωμένος· ήταν
> πανικόβλητος. Είχε διαβάσει τόσα για το τι «πρέπει» να πει, που φοβόταν
> ότι θα τα ξεχάσει όλα.
>
> (2) Η υπεύθυνη προσωπικού δεν τον ρώτησε για πτυχία. Τον ρώτησε τι έφτιαξε
> την τελευταία φορά με τα χέρια του. Ο Άρης μίλησε για τον πίνακα που είχε
> στήσει στο σπίτι της θείας του, και σιγά σιγά η φωνή του έγινε σταθερή.
>
> (3) Δεν είναι μυστικό: οι εργοδότες δεν ψάχνουν τέλειους υποψήφιους.
> Ψάχνουν ανθρώπους πρόθυμους να μάθουν, ειλικρινείς για όσα δεν ξέρουν,
> συνεπείς στην ώρα τους. Ένα «δεν το ξέρω, αλλά θα το μάθω» αξίζει
> περισσότερο από μια γυαλισμένη απάντηση αποστηθισμένη από το διαδίκτυο.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

## Πώς δουλεύουν οι λέξεις εδώ

**«Δεν ήταν απλώς αγχωμένος· ήταν πανικόβλητος.»** Δύο συνώνυμα στη σειρά,
με **αυξανόμενη ένταση**. Ο συντάκτης θα μπορούσε να γράψει μόνο
«πανικόβλητος». Γράφοντας πρώτα το πιο ήπιο και διορθώνοντάς το αμέσως, μας
δείχνει πόσο πιο δυνατό ήταν το άγχος από το συνηθισμένο.

**«η φωνή του έγινε σταθερή»**. Εδώ «σταθερή» σημαίνει «ήρεμη, σίγουρη».
Το αντώνυμό της σε αυτό το σημείο δεν είναι το «ασταθής» ή το «μεταβλητή»,
που ταιριάζουν σε θερμοκρασίες και τιμές, αλλά το «**τρεμάμενη**».

**«πρόθυμους… ειλικρινείς… συνεπείς»**. Τρία επίθετα με **θετική χροιά**,
στη σειρά. Τα αντώνυμά τους φτιάχνονται όλα με στερητικό: *απρόθυμους*,
*ανειλικρινείς*, *ασυνεπείς*. Μαζί περιγράφουν τον υποψήφιο που θέλει ο
εργοδότης.

**«γυαλισμένη απάντηση»**. Η λέξη είναι **μεταφορική** και έχει αρνητική
χροιά: λάμπει απέξω, αλλά δεν έχει τίποτα από τον ίδιο τον Άρη. Αν ο
συντάκτης είχε γράψει «προσεγμένη απάντηση», η φράση θα ήταν έπαινος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε τι διαφέρουν;*

> **Θυμήσου**
>
> - Τα συνώνυμα διαφέρουν σε **ένταση**, **ύφος** ή **χροιά**.
> - Τα αντώνυμα φτιάχνονται με **άλλη λέξη**, με **στερητικό α-/αν-** ή με
>   **αντίθετο πρόθεμα** (ευ-/δυσ-, υπερ-/υπο-, εισ-/εξ-).
> - Μια πολύσημη λέξη έχει **άλλο αντώνυμο σε κάθε σημασία**.
> - Η νέα λέξη κρατά τον **γραμματικό τύπο** της παλιάς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να αντικαταστήσεις τις λέξεις «πανικόβλητος», «πρόθυμους» και «συνεπείς» του κειμένου με συνώνυμες, χωρίς να αλλάξει το νόημα. (μονάδες 6)

1. **«πανικόβλητος».** Η λέξη δείχνει πολύ μεγάλη ένταση, μεγαλύτερη από το
   «αγχωμένος» που προηγείται. Το συνώνυμο πρέπει να κρατήσει την ένταση:
   **«τρομοκρατημένος»** ή **«έντρομος»**. Το «φοβισμένος» είναι πιο ήπιο και
   θα χάλαγε την κλιμάκωση.
2. **«πρόθυμους».** Η φράση είναι «ανθρώπους πρόθυμους να μάθουν»: θέλουμε
   αιτιατική πληθυντικού, αρσενικό. **«διατεθειμένους»** (να μάθουν).
3. **«συνεπείς».** Εδώ σημαίνει «που έρχονται την ώρα τους». Συνώνυμο:
   **«ακριβείς»** (στην ώρα τους). Πρόσεξε τον τύπο: πληθυντικός, «ακριβείς»,
   όχι «ακριβής».

### Παράδειγμα 2: Να ξαναγράψεις τις φράσεις αντικαθιστώντας κάθε λέξη σε εισαγωγικά με μία νοηματικά αντίθετη: «“ειλικρινείς” για όσα δεν ξέρουν», «η φωνή του έγινε “σταθερή”», «αξίζει “περισσότερο”». (μονάδες 6)

1. **«ειλικρινείς»** → **«ανειλικρινείς** για όσα δεν ξέρουν». Στερητικό
   «αν-», γιατί η λέξη αρχίζει από φωνήεν. Ίδιος τύπος: πληθυντικός.
2. **«σταθερή»** → «η φωνή του έγινε **τρεμάμενη**». Η σημασία εδώ είναι
   «ήρεμη, σίγουρη», άρα το αντώνυμο πρέπει να ταιριάζει σε φωνή. Το «ασταθής»
   είναι σωστή λέξη, αλλά για άλλη σημασία.
3. **«περισσότερο»** → «αξίζει **λιγότερο**». Επίρρημα με επίρρημα· η φράση
   στέκει χωρίς καμία άλλη αλλαγή.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Κράτα τον γραμματικό τύπο.** Αν η λέξη του κειμένου είναι πληθυντικός
>   αιτιατικής, και η δική σου πρέπει να είναι. «Ανθρώπους πρόθυμους» →
>   «ανθρώπους διατεθειμένους», όχι «διατεθειμένος».
> - **Μην αλλάζεις ύφος.** Το «πανικόβλητος» δεν γίνεται «τα 'χε χαμένα» σε
>   ένα σοβαρό κείμενο, ούτε το «φεύγω» γίνεται «αποχωρώ» σε μια κουβέντα.
> - **Μην ψάχνεις το αντώνυμο στο λεξικό πριν δεις τη σημασία στο κείμενο.**
>   Πρώτα ρώτα «τι σημαίνει εδώ;» και μετά «ποιο είναι το αντίθετο αυτού;».

## Ερωτήσεις

1. Γιατί λέμε ότι δύο συνώνυμα σχεδόν ποτέ δεν είναι ακριβώς ίδια;
   - Γιατί έχουν πάντα διαφορετική ετυμολογία και ρίζα.
   - Γιατί διαφέρουν σε ένταση, ύφος ή χροιά.
   - Γιατί το ένα από τα δύο είναι πάντα λάθος και δεν πρέπει να γράφεται.
   - Γιατί το ένα είναι πάντα ελληνικό και το άλλο δάνειο.
2. Ποιο ζευγάρι διαφέρει κυρίως στην ένταση;
   - λαμβάνω – παίρνω
   - ζέστη – καύσωνας
   - οικονόμος – σφιχτοχέρης
   - αποβιώνω – πεθαίνω
3. Ένας προπονητής λέει για τον ίδιο παίκτη: «Είναι αποφασιστικός». Ο αντίπαλος προπονητής λέει: «Είναι ξεροκέφαλος». Σε τι διαφέρουν οι δύο λέξεις;
   - Στην ένταση: το «ξεροκέφαλος» είναι πιο δυνατό.
   - Στο ύφος: το «αποφασιστικός» είναι επίσημο.
   - Στη χροιά: η μία επαινεί, η άλλη κατηγορεί.
   - Σε τίποτα· είναι απόλυτα συνώνυμες λέξεις.
4. «Ο διαιτητής έδειξε ελαφριά τιμωρία στον αμυντικό.» Ποιο είναι το αντώνυμο του «ελαφριά» σε αυτή τη φράση;
   - ασήκωτη
   - δυνατή
   - αυστηρή
   - σοβαρή
5. Ποιο ζευγάρι αντωνύμων σχηματίζεται με αντίθετο πρόθεμα;
   - δίκαιος – άδικος
   - προσόν – μειονέκτημα
   - ζεστός – κρύος
   - υπερτιμώ – υποτιμώ
6. Γράφεις email σε μια εταιρεία που σου απάντησε για μια θέση εργασίας. Ποια αρχή ταιριάζει;
   - «Πήρα το μήνυμά σου και σε ευχαριστώ πολύ.»
   - «Έλαβα το μήνυμά σας και σας ευχαριστώ.»
   - «Μου ήρθε το μήνυμα, ευχαριστώ, να 'στε καλά!»
   - «Εδέχθην την επιστολήν υμών μετ' ευγνωμοσύνης.»
7. «Οι υπάλληλοι ήταν πάντα συνεπείς στην ώρα τους.» Ποια λέξη μπαίνει σωστά στη θέση του «συνεπείς»;
   - ακριβής
   - ακρίβεια
   - ακριβείς
   - ακριβά
8. «Δεν ήταν απλώς αγχωμένος· ήταν πανικόβλητος.» Γιατί ο συντάκτης βάζει δύο συνώνυμα στη σειρά;
   - Για να δείξει, με κλιμάκωση, πόσο δυνατό ήταν το άγχος.
   - Επειδή δεν ήξερε ποια από τις δύο λέξεις ταιριάζει.
   - Για να γεμίσει την παράγραφο και να φτάσει τις λέξεις.
   - Για να δείξει ότι ο Άρης άλλαξε διάθεση μέσα σε λίγα λεπτά.

## Ασκήσεις

1. Γράψε το αντώνυμο του «προσόν» στη φράση: «Η γνώση αγγλικών είναι σημαντικό προσόν για τη θέση.»
2. Ένας εργαζόμενος λέει για τον διευθυντή του: «Είναι αυστηρός.» Ένας άλλος λέει: «Είναι σκληρός.» Εξήγησε σε τι διαφέρουν οι δύο κρίσεις.
3. Στην 3η παράγραφο του κειμένου ο συντάκτης γράφει «μια γυαλισμένη απάντηση αποστηθισμένη από το διαδίκτυο». Γιατί διάλεξε τη λέξη «γυαλισμένη» και όχι το «προσεγμένη»; Τι λέει έτσι για τέτοιες απαντήσεις;
4. Ένα πρόγραμμα στο κινητό προτείνει συνώνυμα για να «ανεβάσεις» το ύφος της αίτησής σου για μια θέση βοηθού μάγειρα: «θέλω» → «επιθυμώ», «δουλειά» → «απασχόληση», «καλός» → «άριστος», «ξέρω» → «κατέχω». Θα δεχόσουν όλες τις αλλαγές; Στήριξε την κρίση σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/synonyms-meaning
