# Οι αναφορικές προτάσεις

> Που, ο οποίος, όποιος, όπου: πώς προσθέτουν πληροφορία σε μια λέξη.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/relative-clauses

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές προτάσεις και τις λέξεις που τις εισάγουν: που, ο οποίος, όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως.
- Να βρίσκεις σε ποια λέξη αναφέρεται μια αναφορική πρόταση, ή, αν δεν έχει προηγούμενο, αν είναι υποκείμενο ή αντικείμενο.
- Να εξηγείς πώς τα κόμματα αλλάζουν το νόημα μιας αναφορικής πρότασης.
- Να χρησιμοποιείς το «που» και το «ο οποίος» με σαφήνεια και στο κατάλληλο ύφος.

## Μια πρόταση που περιγράφει μια λέξη

«Ο τεχνικός **που ήρθε χθες** άλλαξε το καλώδιο.» Το κομμάτι «που ήρθε
χθες» είναι μια ολόκληρη πρόταση, με δικό της ρήμα, αλλά δουλεύει σαν
επίθετο: λέει **ποιος** τεχνικός. Είναι σαν να έλεγες «ο χθεσινός
τεχνικός». Αυτή είναι μια **αναφορική πρόταση**: μια δευτερεύουσα πρόταση
που **αναφέρεται** σε μια λέξη και της προσθέτει πληροφορία. Η λέξη στην
οποία αναφέρεται λέγεται **προηγούμενο**.

Οι αναφορικές προτάσεις αρχίζουν με:

| Λέξη                            | Παράδειγμα                                                 |
| ------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| **που**                         | Το λεωφορείο **που περιμένουμε** άργησε.                   |
| **ο οποίος, η οποία, το οποίο** | Η εταιρεία **στην οποία δουλεύω** έχει πενήντα υπαλλήλους. |
| **όποιος**                      | **Όποιος τελειώσει νωρίς**, μπορεί να φύγει.               |
| **ό,τι**                        | Κάνε **ό,τι σου πει ο μάστορας**.                          |
| **όσος**                        | Θα πάρουμε **όσους περάσουν τη δοκιμή**.                   |
| **όπου, όπως, όποτε**           | Γύρισα στο χωριό **όπου μεγάλωσα**.                        |

Μερικές αναφορικές **δεν έχουν προηγούμενο**. Το «όποιος», το «ό,τι» και
το «όσος» συνήθως δεν περιγράφουν λέξη· παίζουν οι ίδιοι έναν ρόλο στην
πρόταση, σαν ουσιαστικό. Στο «Όποιος τελειώσει νωρίς, μπορεί να φύγει», η
αναφορική είναι το **υποκείμενο** του «μπορεί». Στο «Κάνε ό,τι σου πει», η
αναφορική είναι το **αντικείμενο** του «κάνε».

> **Κλειδί**
>
> Για να ξέρεις αν ένα «που» είναι αναφορικό, βάλε στη θέση του **«ο
> οποίος, η οποία, το οποίο»**. Αν η πρόταση στέκει, είναι αναφορική: «Το
> λεωφορείο **το οποίο** περιμένουμε». Αν δεν στέκει, το «που» είναι κάτι
> άλλο: «Χαίρομαι **που** ήρθες» σημαίνει «επειδή ήρθες».

## Με κόμμα ή χωρίς κόμμα

Δύο προτάσεις με τις ίδιες λέξεις:

- «Οι μαθητές **που έκαναν πρακτική** πήραν βεβαίωση.» Μόνο **όσοι**
  έκαναν πρακτική πήραν βεβαίωση. Οι άλλοι δεν πήραν. Η αναφορική
  **ξεχωρίζει** κάποιους από όλους.
- «Οι μαθητές, **που έκαναν πρακτική**, πήραν βεβαίωση.» **Όλοι** οι
  μαθητές πήραν βεβαίωση, και, παρεμπιπτόντως, όλοι είχαν κάνει πρακτική.
  Η αναφορική δίνει μια **πρόσθετη πληροφορία**, σαν παρένθεση.

Χωρίς κόμματα, η αναφορική **περιορίζει**. Με κόμματα, **προσθέτει**. Σε
έναν κανονισμό, σε μια σύμβαση ή σε μια ανακοίνωση, αυτά τα δύο κόμματα
αλλάζουν ποιος παίρνει τι.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Μια μικρή αγγελία σε σάιτ εύρεσης εργασίας:

> **ΖΗΤΕΙΤΑΙ ΒΟΗΘΟΣ ΜΑΓΕΙΡΑ**
>
> Εστιατόριο στο κέντρο της Λάρισας, που λειτουργεί από το 1998, ζητά
> βοηθό μάγειρα για τη θερινή περίοδο. Ζητάμε άτομο που έχει τελειώσει ή
> τελειώνει σχολή μαγειρικής και που μπορεί να δουλέψει απογεύματα.
> Όποιος ενδιαφέρεται, ας στείλει βιογραφικό μέσω του σάιτ. Θα καλέσουμε
> για συνέντευξη όσους ταιριάζουν στο προφίλ. Ό,τι άλλο θέλετε να μάθετε,
> θα το συζητήσουμε από κοντά, στην κουζίνα όπου θα δουλεύετε.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

Σε πέντε περιόδους υπάρχουν **επτά** αναφορικές. Δεν είναι τυχαίο. Μια
αγγελία έχει λίγο χώρο και πρέπει να πει με **ακρίβεια** τι ζητάει: ποιο
εστιατόριο, ποιο άτομο, ποιος να στείλει, ποιους θα καλέσουν. Η αναφορική
πρόταση είναι ο πιο οικονομικός τρόπος να το κάνει, γιατί κολλάει την
πληροφορία ακριβώς δίπλα στη λέξη που περιγράφει.

## Και στη λογοτεχνία

Ο Παπαδιαμάντης, που γράφει την αφήγηση σε καθαρεύουσα, χρησιμοποιεί συχνά
το «ο οποίος» και ένα παλιό «οπού» (= που, όπου):

> Το παράθυρον του πύργου το δυτικόν ηνοίγετο προς τον λόγγον, ο οποίος
> ήρχιζε να βαθύνεται πέραν της κορυφής του βουνού, οπού ήσαν χαμόκλαδα,
> ευώδεις θάμνοι, και αργιλλώδης γη τραχειά.
>
> — Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900). Κείμενο από τη
> Βικιθήκη, σε μονοτονικό.

Δύο αναφορικές η μία μέσα στην άλλη. Η πρώτη («ο οποίος ήρχιζε να
βαθύνεται») περιγράφει τον **λόγγο**, δηλαδή το δάσος. Η δεύτερη («οπού
ήσαν χαμόκλαδα…») περιγράφει τον τόπο **πέρα από την κορυφή**. Η περιγραφή
προχωρά όπως το μάτι: από το παράθυρο στο δάσος, από το δάσος στην κορυφή,
και από εκεί στους θάμνους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αναφορική ή όχι;*

> **Θυμήσου**
>
> - Η **αναφορική πρόταση** προσθέτει πληροφορία σε μια λέξη, το
>   **προηγούμενο**, ή παίζει η ίδια ρόλο υποκειμένου ή αντικειμένου.
> - Αρχίζει με **που, ο οποίος, όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως, όποτε**.
> - Τεστ: αν στη θέση του «που» μπαίνει το **«ο οποίος»**, είναι αναφορική.
> - **Χωρίς κόμματα** η αναφορική περιορίζει· **με κόμματα** προσθέτει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να εντοπίσεις στην αγγελία τρεις αναφορικές προτάσεις: δύο που αναφέρονται σε λέξη και μία χωρίς προηγούμενο. Για καθεμία να πεις σε ποια λέξη αναφέρεται ή ποιον ρόλο έχει στην περίοδο. (μονάδες 6)

1. **«που έχει τελειώσει ή τελειώνει σχολή μαγειρικής»**: αναφέρεται στη λέξη
   **«άτομο»** και λέει ποιο άτομο ζητούν.
2. **«όπου θα δουλεύετε»**: αναφέρεται στη λέξη **«κουζίνα»**. Αρχίζει με
   αναφορικό επίρρημα, γιατί δηλώνει τόπο.
3. **«Όποιος ενδιαφέρεται»**: δεν έχει προηγούμενο. Είναι το **υποκείμενο**
   του «ας στείλει»: ποιος να στείλει βιογραφικό; Όποιος ενδιαφέρεται.
   (Θα μπορούσες να πεις και το «όσους ταιριάζουν στο προφίλ», αντικείμενο
   του «θα καλέσουμε».)

### Παράδειγμα 2: Να ξαναγράψεις την περίοδο ώστε να μη μένει καμία ασάφεια, χρησιμοποιώντας τη σωστή μορφή του «ο οποίος»: «Μίλησα με τη γυναίκα του προϊσταμένου που δουλεύει στο λογιστήριο.» (μονάδες 4)

1. Το πρόβλημα: το «που» δεν έχει γένος. Ποιος δουλεύει στο λογιστήριο, η
   γυναίκα ή ο προϊστάμενος; Η περίοδος σημαίνει και τα δύο.
2. Το «ο οποίος» έχει γένος, και γι' αυτό λύνει το πρόβλημα. Αν δουλεύει η
   γυναίκα: **«Μίλησα με τη γυναίκα του προϊσταμένου, η οποία δουλεύει στο
   λογιστήριο.»** Αν δουλεύει ο προϊστάμενος: **«Μίλησα με τη γυναίκα του
   προϊσταμένου, ο οποίος δουλεύει στο λογιστήριο.»**

> **Πρόσεχε**
>
> - **«ό,τι» ή «ότι»;** Με κόμμα, όταν σημαίνει «οτιδήποτε»: «Κάνε ό,τι
>   θέλεις». Χωρίς κόμμα, όταν σημαίνει «πως»: «Είπε ότι θα έρθει».
> - **«που» ή «πού»;** Με τόνο μόνο στην ερώτηση: «Πού είσαι;», «Δεν ξέρω
>   πού πήγε».
> - **Πρόθεση πριν από αναφορική.** Στον προφορικό λόγο λέμε «η εταιρεία που
>   δουλεύω». Στον γραπτό, επίσημο λόγο γράψε **«η εταιρεία στην οποία
>   δουλεύω»** ή **«όπου δουλεύω»**.
> - Μην παρακάνεις το «ο οποίος». Τρία «οποίος» σε μία περίοδο κάνουν το
>   κείμενο βαρύ σαν έγγραφο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια περίοδος έχει αναφορική πρόταση;
   - Χαίρομαι που με πήραν στη βάρδια του Σαββάτου.
   - Ο ηλεκτρολόγος που ήρθε άλλαξε τον πίνακα.
   - Ο προϊστάμενος είπε ότι θα αργήσουμε σήμερα.
   - Ρώτησε πού είναι η αποθήκη με τα ανταλλακτικά.
2. «Όποιος τελειώσει νωρίς, μπορεί να φύγει.» Τι ρόλο έχει η αναφορική πρόταση;
   - Είναι αντικείμενο του «τελειώσει».
   - Περιγράφει τη λέξη «νωρίς».
   - Είναι υποκείμενο του «μπορεί».
   - Δηλώνει τον χρόνο της αποχώρησης.
3. «Οι υπάλληλοι, που δούλεψαν το Σάββατο, θα πάρουν ρεπό.» Τι λέει αυτή η περίοδος, με τα κόμματα;
   - Ρεπό θα πάρουν μόνο όσοι δούλεψαν το Σάββατο.
   - Όλοι θα πάρουν ρεπό, και όλοι δούλεψαν το Σάββατο.
   - Όσοι δεν δούλεψαν το Σάββατο θα δουλέψουν τη Δευτέρα.
   - Τα κόμματα είναι λάθος· δεν αλλάζουν τίποτα στο νόημα.
4. Ποια περίοδος είναι γραμμένη σωστά;
   - Κάνε ότι σου είπε χθες ο υπεύθυνος.
   - Είπε ό,τι θα έρθει αύριο.
   - Κάνε ό,τι σου είπε ο υπεύθυνος.
   - Ξέρω ό,τι έχεις δίκιο.
5. Σε ένα βιογραφικό θέλεις να γράψεις για την εταιρεία της μαθητείας σου. Ποια διατύπωση ταιριάζει;
   - Η εταιρεία που έκανα πρακτική ήταν μεγάλη.
   - Η εταιρεία που έκανα πρακτική εκεί ήταν πολύ μεγάλη.
   - Η εταιρεία η οποία έκανα πρακτική ήταν μεγάλη.
   - Η εταιρεία στην οποία έκανα πρακτική ήταν μεγάλη.
6. Πώς καταλαβαίνεις αν ένα «που» εισάγει αναφορική πρόταση;
   - Δοκιμάζεις αν στη θέση του μπαίνει «ο οποίος».
   - Κοιτάς αν η πρόταση που ακολουθεί έχει ρήμα.
   - Κοιτάς αν το «που» είναι στην αρχή της περιόδου.
   - Κοιτάς αν πριν από το «που» υπάρχει κόμμα.
7. «Γύρισα στο χωριό όπου μεγάλωσα.» Τι κάνει το «όπου μεγάλωσα»;
   - Δείχνει πότε γύρισε ο ομιλητής στο χωριό.
   - Περιγράφει τη λέξη «χωριό»: ποιο χωριό.
   - Είναι ερώτηση: πού μεγάλωσε ο ομιλητής;
   - Είναι το αντικείμενο του ρήματος «γύρισα».
8. Γιατί μια μικρή αγγελία για δουλειά έχει συνήθως πολλές αναφορικές προτάσεις;
   - Γιατί έτσι ακούγεται πιο λογοτεχνική και ελκυστική.
   - Γιατί ο νόμος ορίζει πώς γράφονται οι αγγελίες.
   - Γιατί περιγράφουν με ακρίβεια ποιον ζητάει.
   - Γιατί οι αγγελίες γράφονται πάντα σε καθαρεύουσα.

## Ασκήσεις

1. Σε ποια λέξη αναφέρεται η αναφορική πρόταση στην περίοδο «Σου επιστρέφω το κράνος που μου δάνεισες»;
2. Εξήγησε πότε στον γραπτό λόγο προτιμάμε το «ο οποίος» από το «που».
3. Στην αγγελία της ενότητας: «Εστιατόριο στο κέντρο της Λάρισας, που λειτουργεί από το 1998, ζητά βοηθό μάγειρα…» και «Ζητάμε άτομο που έχει τελειώσει ή τελειώνει σχολή μαγειρικής…». Απάντησε στα δύο ερωτήματα.
   α) Ποια από τις δύο αναφορικές δίνει απλώς μια πρόσθετη πληροφορία;
   β) Ποια περιορίζει ποιοι μπορούν να κάνουν αίτηση;
4. Ένας συμμαθητής σου γράφει στη συνοδευτική επιστολή του βιογραφικού του: «Είμαι απόφοιτος του ΕΠΑΛ που τελείωσα πέρσι και ψάχνω δουλειά που να έχει σχέση με την ειδικότητα που σπούδασα.» Είναι καλή η περίοδος για μια τέτοια επιστολή; Τι θα του πρότεινες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/relative-clauses
