# Η στίξη

> Τι αλλάζει ένα κόμμα, μια παρένθεση, μια διπλή τελεία.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/punctuation

## Τι θα μάθεις

- Να λες τι κάνει κάθε σημείο στίξης: τελεία, κόμμα, άνω τελεία, διπλή τελεία, ερωτηματικό, θαυμαστικό, αποσιωπητικά, παύλα, παρένθεση, εισαγωγικά.
- Να εξηγείς πώς ένα κόμμα ή ένα ερωτηματικό αλλάζει το νόημα μιας πρότασης.
- Να σχολιάζεις τη λειτουργία της στίξης σε ένα κείμενο, σε σχέση με τον σκοπό του γράφοντος.
- Να στίζεις σωστά ένα δικό σου κείμενο: μήνυμα, ανακοίνωση, επιστολή.

## Ένα κόμμα, άλλο νόημα

Δύο μηνύματα στο κινητό, με τις ίδιες λέξεις:

- «Τρώμε, παιδιά!» Καλείς τα παιδιά στο τραπέζι.
- «Τρώμε παιδιά!» Κάποιος ομολογεί κάτι φρικτό.

Ή στη δουλειά:

- «Ο προϊστάμενος, είπε ο τεχνικός, έχει άδικο.» Ο τεχνικός λέει ότι φταίει ο προϊστάμενος.
- «Ο προϊστάμενος είπε: ο τεχνικός έχει άδικο.» Ο προϊστάμενος λέει ότι φταίει ο τεχνικός.

Η στίξη δεν είναι στολίδι. Στον προφορικό λόγο τις παύσεις, τον τόνο και
τον δισταγμό τα δείχνει η φωνή. Στον γραπτό λόγο τα δείχνουν τα σημεία
στίξης.

| Σημείο               | Τι κάνει                                                         | Παράδειγμα                                       |
| -------------------- | ---------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------ |
| **Τελεία** (.)       | κλείνει μια ολοκληρωμένη σκέψη                                   | Η βάρδια τελείωσε.                               |
| **Κόμμα** (,)        | μικρή παύση: χωρίζει όρους στη σειρά, την κλητική, μια επεξήγηση | Πήρα κράνος, γάντια, φόρμα.                      |
| **Άνω τελεία** (·)   | μεγαλύτερη παύση από το κόμμα· δένει δύο σκέψεις που πάνε μαζί   | Δεν ήρθε· ήταν άρρωστος.                         |
| **Διπλή τελεία** (:) | ανοίγει απαρίθμηση, επεξήγηση ή ευθύ λόγο                        | Χρειάζεσαι τρία: δίπλωμα, βιογραφικό, συστάσεις. |
| **Ερωτηματικό** (;)  | ερώτηση, και ρητορική ερώτηση, που δεν περιμένει απάντηση        | Ποιος δεν έχει αγχωθεί σε συνέντευξη;            |
| **Θαυμαστικό** (!)   | συναίσθημα: χαρά, έκπληξη, θυμός· σε παρένθεση (!), ειρωνεία     | Τα κατάφερα!                                     |
| **Αποσιωπητικά** (…) | κάτι μένει ανείπωτο: συγκίνηση, υπονοούμενο, απειλή, διακοπή     | Αν ξαναργήσεις…                                  |
| **Παύλα** (—)        | αλλαγή προσώπου στον διάλογο· διπλή παύλα για σχόλιο με έμφαση   | Ήρθε — επιτέλους — ο τεχνικός.                   |
| **Παρένθεση** ( )    | πρόσθετη πληροφορία, «χαμηλόφωνα»                                | Το έντυπο (Α2) το βρίσκεις στη γραμματεία.       |
| **Εισαγωγικά** « »   | ευθύς λόγος, παράθεμα, τίτλος, λέξη με ειρωνική ή ειδική σημασία | Ο «έμπειρος» τεχνικός ξέχασε τη βάνα.            |

> **Κλειδί**
>
> Στις εξετάσεις δεν σου ζητούν μόνο **τι δηλώνει** ένα σημείο στίξης. Σου
> ζητούν και **τι πετυχαίνει** εκεί ο γράφων: το επικοινωνιακό αποτέλεσμα.
> Μια πλήρης απάντηση έχει δύο κομμάτια: «τα εισαγωγικά δηλώνουν ευθύ λόγο» και
> «έτσι η σκηνή γίνεται ζωντανή, σαν να ακούμε τον ήρωα».

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Ένας μαθητής ΕΠΑΛ γράφει για την πρώτη του μέρα στη μαθητεία, στο ιστολόγιο
του σχολείου.

> **Πρώτη μέρα στο συνεργείο**
>
> (1) Οχτώ παρά πέντε. Ο κύριος Στέλιος, ο ιδιοκτήτης, μου δίνει μια φόρμα
> και ένα ζευγάρι γάντια: «Αυτά είναι δικά σου. Πρόσεχέ τα.» Τίποτε άλλο.
>
> (2) Το πρώτο δίωρο δεν αγγίζω αυτοκίνητο· σκουπίζω, τακτοποιώ κλειδιά,
> κουβαλάω λάστιχα. Σκέφτομαι: γι' αυτό διάλεξα αυτή την ειδικότητα;
>
> (3) Στις δέκα μπαίνει ένα ταξί με «παράξενο θόρυβο» (έτσι το λέει ο
> οδηγός). Ο Στέλιος με φωνάζει. «Άκου», μου λέει. Ακούω. Ένας μεταλλικός
> χτύπος, κάθε φορά που στρίβει το τιμόνι…
>
> (4) — Τι λες; με ρωτάει.
>
> — Ακρόμπαρο;
>
> — Μπράβο! Ε, τώρα αρχίζει η δουλειά.
>
> (5) Το μεσημέρι γυρίζω σπίτι με μαύρα χέρια — και, για πρώτη φορά, δεν με
> νοιάζει.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

## Πώς δουλεύει η στίξη εδώ

**Παράγραφος 1.** «Οχτώ παρά πέντε.» Μια πρόταση χωρίς ρήμα, με τελεία.
Ο ρυθμός είναι κοφτός, σαν σημείωση σε ημερολόγιο. Το «ο ιδιοκτήτης»
ανάμεσα σε κόμματα **εξηγεί** ποιος είναι ο κύριος Στέλιος. Η διπλή τελεία
και τα εισαγωγικά ανοίγουν τον **ευθύ λόγο**: ακούμε τον μάστορα όπως
μίλησε, σύντομα και ξερά.

**Παράγραφος 2.** Η άνω τελεία δένει τη γενική διαπίστωση («δεν αγγίζω
αυτοκίνητο») με όσα κάνει στη θέση της δουλειάς. Τα κόμματα χωρίζουν τις
εργασίες τη μία μετά την άλλη. Η ερώτηση στο τέλος δεν περιμένει απάντηση
από τον αναγνώστη· δείχνει την **απογοήτευση** του αφηγητή.

**Παράγραφος 3.** Τα εισαγωγικά στο «παράξενο θόρυβο» δείχνουν ότι η
φράση είναι **του οδηγού**, όχι του αφηγητή. Η παρένθεση το λέει καθαρά,
χαμηλόφωνα, σαν πλάγιο σχόλιο. Τα αποσιωπητικά στο τέλος κρατούν την
**αγωνία**: τι να είναι;

**Παράγραφος 4.** Οι παύλες δείχνουν ποιος μιλάει κάθε φορά. Το
ερωτηματικό στο «Ακρόμπαρο;» είναι το πιο ενδιαφέρον σημείο: ο μαθητής
**δεν είναι σίγουρος**, ρωτάει αντί να απαντήσει. Το «Μπράβο!» με
θαυμαστικό είναι η επιβράβευση.

**Παράγραφος 5.** Η παύλα κάνει μια παύση πριν από την ανατροπή και
**τονίζει** το τέλος: ο μαθητής που παραπονιόταν το πρωί είναι τώρα
περήφανος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι δηλώνει εδώ η στίξη;*

## Η στίξη στην ποίηση

Στην ποίηση η στίξη κάνει ακόμη περισσότερα, γιατί κάθε στίχος είναι μικρός
και κάθε σημείο ακούγεται. Δες την πρώτη στροφή από την «Πόλι» του Καβάφη:

> Είπες· «Θα πάγω σ' άλλη γη, θα πάγω σ' άλλη θάλασσα.
> Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη απ' αυτή.
> Κάθε προσπάθειά μου μια καταδίκη είναι γραφτή·
> κ' είν' η καρδιά μου —σαν νεκρός— θαμένη.
> Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
> Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω
> ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,
> που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»
>
> — Κ. Π. Καβάφης, «Η πόλις» (1910). Κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.

Όλη η στροφή είναι μέσα σε **εισαγωγικά**: είναι τα λόγια του «εσύ» που ο
ποιητής παραθέτει, για να του απαντήσει στη δεύτερη στροφή. Οι διπλές
**παύλες** στο «—σαν νεκρός—» σταματούν τον στίχο για μια σκοτεινή
σύγκριση και την τονίζουν. Και ο πέμπτος στίχος έχει κάτι παράξενο, που θα
το δεις στο δεύτερο παράδειγμα.

> **Θυμήσου**
>
> - Η στίξη κάνει στον γραπτό λόγο ό,τι κάνει η φωνή στον προφορικό: παύσεις,
>   τόνο, δισταγμό.
> - Τα **εισαγωγικά** δεν είναι μόνο για ευθύ λόγο· βάζουν μια λέξη σε
>   απόσταση ή σε αμφισβήτηση.
> - **Παρένθεση** = πρόσθετη πληροφορία χαμηλόφωνα. **Διπλή παύλα** = σχόλιο
>   με έμφαση.
> - Στην απάντησή σου γράφεις πάντα δύο πράγματα: τι **δηλώνει** το σημείο και
>   τι **πετυχαίνει** ο γράφων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσεις τη λειτουργία των εισαγωγικών και της παρένθεσης στην περίοδο της 3ης παραγράφου: «Στις δέκα μπαίνει ένα ταξί με «παράξενο θόρυβο» (έτσι το λέει ο οδηγός).» (μονάδες 4)

1. **Τα εισαγωγικά.** Δηλώνουν ότι η φράση «παράξενο θόρυβο» δεν είναι του
   αφηγητή αλλά κάποιου άλλου, του οδηγού. Ο αφηγητής την παραθέτει αυτούσια.
2. **Η παρένθεση.** Δίνει μια πρόσθετη πληροφορία, την πηγή της φράσης, χωρίς
   να διακόψει την αφήγηση. Είναι σαν πλάγιο σχόλιο προς τον αναγνώστη.
3. **Το αποτέλεσμα.** Ο αφηγητής κρατά μια ελαφριά απόσταση από τα λόγια του
   οδηγού, που δεν ξέρει να ονομάσει τη βλάβη. Έτσι φαίνεται από πριν ότι η
   βλάβη θα χρειαστεί ειδικό αυτί, και η σκηνή που ακολουθεί έχει μεγαλύτερο
   ενδιαφέρον.

### Παράδειγμα 2: Στον στίχο «Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.» ο Καβάφης κλείνει με τελεία, ενώ το «ως πότε» είναι ερώτηση. Τι πετυχαίνει με αυτή την επιλογή; (μονάδες 4)

1. Με ερωτηματικό, ο στίχος θα ήταν μια πραγματική ερώτηση: ο ομιλητής θα
   περίμενε ακόμη απάντηση, θα είχε ελπίδα ότι ο μαρασμός κάποτε τελειώνει.
2. Με τελεία, η ερώτηση γίνεται **διαπίστωση**. Ο ομιλητής δεν ρωτάει πια·
   ξέρει ότι δεν υπάρχει απάντηση. Ο τόνος πέφτει, βαρύς και κουρασμένος.
3. Η στίξη λοιπόν δείχνει την **απελπισία** του: ένα «ως πότε» χωρίς
   ερωτηματικό είναι ερώτηση που δεν περιμένει πια τίποτα.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ποτέ κόμμα ανάμεσα στο υποκείμενο και στο ρήμα**, όσο μακρύ κι αν είναι
>   το υποκείμενο: «Οι μαθητές που ήρθαν αργά δεν μπήκαν στην τάξη», όχι «Οι
>   μαθητές που ήρθαν αργά, δεν μπήκαν». Το ίδιο ανάμεσα στο ρήμα και στο
>   αντικείμενο.
> - Στην απάντηση μην **ονομάζεις μόνο** το σημείο («εδώ υπάρχει παύλα»).
>   Πες τι δηλώνει και τι πετυχαίνει.
> - Τα αποσιωπητικά είναι **τρεις** τελείες, και το θαυμαστικό ένα. Το «!!!»
>   και το «……» δεν έχουν θέση σε επιστολή, αίτηση ή άρθρο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «Τρώμε, παιδιά!» και στο «Τρώμε παιδιά!»;
   - Καμία· το κόμμα εκεί είναι θέμα προσωπικού γούστου.
   - Το κόμμα χωρίζει την κλητική: μιλάμε στα παιδιά.
   - Το κόμμα δείχνει ότι η πρόταση είναι ερώτηση και όχι επιφώνημα.
   - Το κόμμα κάνει την πρόταση πιο επίσημη, για γραπτό κείμενο.
2. Στην περίοδο «Δεν ήρθε στη βάρδια· ήταν άρρωστος.» τι κάνει η άνω τελεία;
   - Κλείνει τελείως την πρώτη σκέψη, για να αρχίσει άλλο θέμα.
   - Ανοίγει απαρίθμηση των λόγων για τους οποίους έλειψε.
   - Δένει δύο σκέψεις που πάνε μαζί: η δεύτερη εξηγεί την πρώτη.
   - Δείχνει ότι ο γράφων δεν πιστεύει τη δικαιολογία της αρρώστιας.
3. «Ο “έμπειρος” τεχνικός ξέχασε να κλείσει τη βάνα.» Γιατί η λέξη «έμπειρος» είναι σε εισαγωγικά;
   - Είναι τίτλος της θέσης του στο οργανόγραμμα της εταιρείας.
   - Είναι ειρωνεία: ο γράφων αμφισβητεί ότι είναι έμπειρος.
   - Είναι ευθύς λόγος: έτσι αυτοχαρακτηρίστηκε ο ίδιος ο τεχνικός.
   - Τονίζουν την εμπειρία του, για να φανεί πόσο σπάνιο ήταν το λάθος.
4. Ποια περίοδος έχει λάθος στη στίξη;
   - Όταν τελειώσει η βάρδια, κλείδωσε την αποθήκη.
   - Πήρα μαζί μου κράνος, γάντια και φόρμα.
   - Οι υπάλληλοι που δούλεψαν το Σάββατο, θα πάρουν ρεπό.
   - Κύριε Νίκο, αύριο δεν θα έρθω· έχω εξετάσεις.
5. «Για τη θέση χρειάζεσαι τρία: δίπλωμα, βιογραφικό, συστάσεις.» Τι κάνει η διπλή τελεία;
   - Ανοίγει την απαρίθμηση που προαναγγέλλει το «τρία».
   - Ανοίγει τον ευθύ λόγο του εργοδότη.
   - Δείχνει μια παύση πριν από το συμπέρασμα.
   - Χωρίζει δύο ανεξάρτητες προτάσεις.
6. Ο προπονητής λέει στον παίκτη: «Αν ξαναργήσεις στην προπόνηση…». Τι πετυχαίνουν εδώ τα αποσιωπητικά;
   - Δείχνουν ότι ο προπονητής ξέχασε τι ήθελε να πει.
   - Αφήνουν την απειλή ανείπωτη, και έτσι πιο βαριά.
   - Δείχνουν ότι η φράση συνεχίζει στην επόμενη σελίδα.
   - Μαλακώνουν τη φράση, για να μη θυμώσει ο παίκτης.
7. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «Ήρθε (επιτέλους) ο τεχνικός» και στο «Ήρθε —επιτέλους— ο τεχνικός»;
   - Η παρένθεση είναι για τον γραπτό λόγο, οι παύλες για τον προφορικό.
   - Καμία· είναι δύο τρόποι να γράψεις το ίδιο ακριβώς πράγμα.
   - Η παρένθεση λέει το σχόλιο χαμηλόφωνα, οι παύλες το τονίζουν.
   - Οι παύλες δείχνουν ότι μιλάει άλλο πρόσωπο, σαν σε διάλογο.
8. Ένα άρθρο αρχίζει: «Ποιος δεν έχει αγχωθεί πριν από μια συνέντευξη για δουλειά;» Τι πετυχαίνει ο συντάκτης;
   - Ζητά από τους αναγνώστες να του στείλουν τις απαντήσεις τους.
   - Δείχνει ότι δεν ξέρει ο ίδιος την απάντηση στο ερώτημα.
   - Κάνει το κείμενο πιο επίσημο και πιο αντικειμενικό.
   - Παρασύρει τον αναγνώστη να ταυτιστεί από την πρώτη γραμμή.

## Ασκήσεις

1. Ποιο σημείο στίξης δείχνει, σε έναν γραπτό διάλογο, ότι αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει;
2. Στην «Πρώτη μέρα στο συνεργείο» ο μαθητής απαντά στον μάστορα «Ακρόμπαρο;» και όχι «Ακρόμπαρο.». Εξήγησε τι αλλάζει με το ερωτηματικό.
3. Ένας μαθητής στέλνει στον εργοδότη του, όπου κάνει μαθητεία, αυτό το μήνυμα χωρίς στίξη: «καλησπέρα κύριε Νίκο αύριο δεν θα έρθω στη βάρδια έχω εξετάσεις στο σχολείο θα σας φέρω τη βεβαίωση την Πέμπτη συγγνώμη για την καθυστέρηση στην ειδοποίηση». Γράψε το με σωστή στίξη. Τι πρέπει να έχει μια καλή απάντηση;
4. Ένας φίλος σου λέει: «Στα μηνύματα στο κινητό η στίξη δεν χρειάζεται. Όλοι καταλαβαίνουν.» Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου με παραδείγματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/punctuation
