# Παράταξη και υπόταξη

> Μικρές προτάσεις στη σειρά ή μία μεγάλη περίοδος: τι αλλάζει στο ύφος.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/parataxis-hypotaxis

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις την παρατακτική σύνδεση, το ασύνδετο σχήμα και την υπόταξη.
- Να αναγνωρίζεις τους παρατακτικούς συνδέσμους (συμπλεκτικούς, διαχωριστικούς, αντιθετικούς, συμπερασματικούς) και τι σχέση δηλώνει ο καθένας.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η παράταξη στο ύφος ενός κειμένου και τι η υπόταξη.
- Να ξαναγράφεις μια περίοδο με υπόταξη αντί για παράταξη, και αντίστροφα, και να σχολιάζεις τι κερδίζει και τι χάνει το κείμενο.

## Δίπλα δίπλα ή η μία μέσα στην άλλη

Το ίδιο γεγονός, τρεις φορές:

- «Έβρεχε **και** δεν βγήκαμε.»
- «Έβρεχε, δεν βγήκαμε.»
- «**Επειδή** έβρεχε, δεν βγήκαμε.»

Στην πρώτη, δύο **ισότιμες** προτάσεις ενώνονται με σύνδεσμο: αυτό είναι
**παράταξη**. Στη δεύτερη, ενώνονται μόνο με ένα κόμμα, χωρίς σύνδεσμο:
αυτό είναι **ασύνδετο σχήμα**. Στην τρίτη, η μία πρόταση **εξαρτάται** από
την άλλη και λέει ρητά τη σχέση τους, την αιτία: αυτό είναι **υπόταξη**. Η
«επειδή έβρεχε» είναι **δευτερεύουσα** πρόταση· η «δεν βγήκαμε» είναι η
**κύρια**.

Στην παράταξη ο αναγνώστης καταλαβαίνει μόνος του ότι η βροχή ήταν η αιτία.
Στην υπόταξη του το λες.

| Παρατακτικοί σύνδεσμοι                           | Τι δηλώνουν | Παράδειγμα                                          |
| ------------------------------------------------ | ----------- | --------------------------------------------------- |
| **Συμπλεκτικοί**: και (κι), ούτε, μήτε           | πρόσθεση    | Τελείωσα τη βάρδια **και** γύρισα σπίτι.            |
| **Διαχωριστικοί**: ή, είτε                       | επιλογή     | Θα έρθεις το πρωί **ή** θα έρθεις το απόγευμα;      |
| **Αντιθετικοί**: αλλά, όμως, ωστόσο, μα, παρά    | αντίθεση    | Ήθελα να πάω, **αλλά** δεν είχα λεφτά.              |
| **Συμπερασματικοί**: λοιπόν, άρα, επομένως, ώστε | συμπέρασμα  | Δούλεψε όλο το καλοκαίρι, **άρα** θα πάρει μπόνους. |

Η **υπόταξη** έχει πολλά είδη δευτερευουσών προτάσεων, που τα έχεις δει στο
Γυμνάσιο: χρονικές (όταν, αφού), αιτιολογικές (επειδή, γιατί), τελικές (για
να), υποθετικές (αν), ενδοτικές (αν και, παρόλο που), αναφορικές (που, ο
οποίος) κ.ά.

> **Κλειδί**
>
> Η **παράταξη** βάζει τις σκέψεις **δίπλα δίπλα**: είναι απλή, γρήγορη,
> ζωντανή, κοντά στον προφορικό λόγο. Όταν το «και» επαναλαμβάνεται
> (**πολυσύνδετο**), δίνει συσσώρευση και ένταση. Η **υπόταξη** βάζει τις
> σκέψεις **σε ιεραρχία**: λέει ρητά τι είναι αιτία, τι σκοπός, τι όρος.
> Ταιριάζει στον επιχειρηματολογικό και επίσημο λόγο, αλλά βαραίνει όταν
> παρακάνει.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης (1797–1864), αγωνιστής του 1821, έμαθε γράμματα
μεγάλος και έγραψε μόνος του τα **Απομνημονεύματά** του. Γράφει όπως
μιλούσε. Στην αρχή του βιβλίου αφηγείται πώς γεννήθηκε:

> Πολυφαμελίτες οι γοναίγοι μου και φτωχοί και όταν ήμουνε ακόμα εις την
> κοιλιά της μητρός μου, μίαν ημέρα πήγε δια ξύλα εις τον λόγκον.
> Φορτώνοντας τα ξύλα 'σ το νώμο της, φορτωμένη εις τον δρόμον, εις την
> ερημιά, την έπιασαν οι πόνοι και γέννησε εμένα· μόνη-της η καϊμένη και
> αποσταμένη εκιντύνεψε και αυτείνη τότε και εγώ. Ξελεχώνεψε μόνη-της και
> συγυρίστη, φορτώθη ολίγα ξύλα και έβαλε και χόρτα απάνου-εις τα ξύλα και
> από-πάνου εμένα και πήγε εις το χωριόν.
>
> — Ιωάννης Μακρυγιάννης, «Απομνημονεύματα», Βιβλίο Α΄. Κείμενο από τη
> Βικιθήκη, όπως στην έκδοση του Γιάννη Βλαχογιάννη.

Λέξεις: *πολυφαμελίτες* = με πολλά παιδιά, *γοναίγοι* = γονείς, *λόγκος* =
δάσος, *νώμο* = ώμο, *αποσταμένη* = κατάκοπη, *εκιντύνεψε* = κινδύνεψε,
*αυτείνη* = αυτή, *ξελεχώνεψε* = τα έβγαλε πέρα με τη γέννα, *συγυρίστη* =
συγυρίστηκε.

Το ίδιο, ξαναγραμμένο από εμάς με **υπόταξη**:

> Ενώ μετέφερε ξύλα στον ώμο, η μητέρα μου, που ήταν έγκυος, γέννησε στη
> μέση του δρόμου. Επειδή ήταν μόνη και εξαντλημένη, κινδυνέψαμε και οι δύο.
> Αφού συνήλθε, φόρτωσε λίγα ξύλα, για να με κουβαλήσει πάνω σε αυτά, και
> επέστρεψε στο χωριό.

Η δεύτερη εκδοχή είναι πιο **οργανωμένη**: ξέρουμε τι έγινε πρώτα, τι ήταν
αιτία και τι σκοπός. Είναι όμως πιο **ψυχρή**. Η σκηνή του Μακρυγιάννη,
πράξη πίσω από πράξη, χωρίς εξηγήσεις, είναι πολύ πιο δυνατή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παράταξη, ασύνδετο ή υπόταξη;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Παράταξη**: ισότιμες προτάσεις με σύνδεσμο (και, ή, αλλά, άρα).
>   **Ασύνδετο**: ισότιμες προτάσεις μόνο με κόμμα. **Υπόταξη**: κύρια και
>   δευτερεύουσα.
> - Παράταξη = **απλότητα, ζωντάνια, προφορικότητα, γρήγορος ρυθμός**.
>   Πολυσύνδετο = **συσσώρευση, ένταση**.
> - Υπόταξη = **λογική ιεράρχηση**: αιτία, σκοπός, όρος, χρόνος, ειπωμένα
>   ρητά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο απόσπασμα του Μακρυγιάννη κυριαρχεί η παράταξη. Να δώσεις δύο παραδείγματα και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με αυτή τη σύνταξη. (μονάδες 6)

1. **Παραδείγματα.** «την έπιασαν οι πόνοι **και** γέννησε εμένα»· και η
   τελευταία περίοδος, όπου πέντε ρήματα μπαίνουν στη σειρά: «Ξελεχώνεψε…
   **και** συγυρίστη, φορτώθη ολίγα ξύλα **και** έβαλε **και** χόρτα… **και**
   από-πάνου εμένα **και** πήγε εις το χωριόν». Το «και» επαναλαμβάνεται:
   **πολυσύνδετο**.
2. **Τι πετυχαίνει.** Οι πράξεις της μητέρας έρχονται η μία πίσω από την άλλη,
   χωρίς σχόλια και χωρίς εξηγήσεις, όπως θα τις έλεγε κάποιος προφορικά. Ο
   ρυθμός είναι γρήγορος, και η συσσώρευση δείχνει πόσα έκανε μόνη της μέσα σε
   λίγη ώρα.
3. **Το αποτέλεσμα.** Ο συγγραφέας δεν λέει ποτέ «η μητέρα μου ήταν
   δυνατή». Το δείχνουν οι πράξεις. Η απλή, λαϊκή σύνταξη κάνει τη σκηνή πιο
   αληθινή και πιο συγκινητική από οποιοδήποτε επίθετο.

### Παράδειγμα 2: Να ενώσεις σε μία περίοδο, με υπόταξη, τις τρεις προτάσεις της αναφοράς βλάβης: «Η αποθήκη πλημμύρισε. Τα κουτιά ήταν στο πάτωμα. Χάθηκε το μισό εμπόρευμα.» Τι κερδίζει και τι χάνει το κείμενο; (μονάδες 4)

1. Βρίσκεις τη λογική σχέση: η πλημμύρα έγινε **πρώτα** (χρόνος), τα κουτιά
   στο πάτωμα είναι η **αιτία** της ζημιάς, και η απώλεια είναι το
   **αποτέλεσμα**, άρα η κύρια πρόταση.
2. **«Όταν πλημμύρισε η αποθήκη, χάθηκε το μισό εμπόρευμα, επειδή τα κουτιά
   ήταν στο πάτωμα.»** Μία κύρια πρόταση, μία χρονική, μία αιτιολογική.
3. **Κερδίζει** σαφήνεια: ο αναγνώστης βλέπει αμέσως **γιατί** χάθηκε το
   εμπόρευμα, και η αναφορά δείχνει τι πρέπει να αλλάξει (τα ράφια).
   **Χάνει** την ταχύτητα και τη δραματικότητα των τριών κοφτών προτάσεων.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **«και» δεν σημαίνει πάντα πρόσθεση.** Στο «Του το είπα **και** δεν
>   με άκουσε» σημαίνει «αλλά»: αντίθεση. Στο «Πάτησε το κουμπί **και** θα
>   δεις» σημαίνει «αν πατήσεις»: όρο. Διάβασε το νόημα, όχι μόνο τη λέξη.
> - Μην γράφεις στις εκθέσεις σου **περιόδους με τέσσερις δευτερεύουσες** η
>   μία μέσα στην άλλη. Μία κύρια με μία ή δύο δευτερεύουσες είναι αρκετή.
> - Ούτε το αντίθετο: μια έκθεση γεμάτη «και… και… και» ακούγεται σαν
>   κουβέντα. Στον επίσημο λόγο **δείξε τις λογικές σχέσεις**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια περίοδος έχει παρατακτική σύνδεση;
   - Όταν τελείωσε η βάρδια, πήγαμε για καφέ.
   - Τελείωσε η βάρδια και πήγαμε για καφέ.
   - Πήγαμε για καφέ, επειδή είχε τελειώσει η βάρδια.
   - Τελείωσε η βάρδια, πήγαμε για καφέ, γυρίσαμε.
2. Τι είναι το ασύνδετο σχήμα;
   - Μια περίοδος με πολλές δευτερεύουσες προτάσεις.
   - Μια περίοδος με το «και» ξανά και ξανά.
   - Ισότιμες προτάσεις ενωμένες μόνο με κόμμα.
   - Μια πρόταση χωρίς ρήμα, που εννοείται.
3. «Του το εξήγησα τρεις φορές και δεν κατάλαβε.» Τι σχέση δηλώνει εδώ το «και»;
   - Απλή πρόσθεση: έγινε το ένα και μετά το άλλο.
   - Αντίθεση, με τη σημασία του «αλλά».
   - Αιτία: δεν κατάλαβε επειδή του το εξήγησε.
   - Επιλογή ανάμεσα σε δύο ενδεχόμενα.
4. «Ήρθε και φώναξε και χτύπησε το τραπέζι και έφυγε.» Τι πετυχαίνει η επανάληψη του «και»;
   - Δείχνει ότι ο ομιλητής δεν ξέρει άλλους συνδέσμους.
   - Κάνει τον λόγο πιο επίσημο, σαν σε έγγραφο.
   - Εξηγεί γιατί θύμωσε ο άνθρωπος που ήρθε.
   - Συσσωρεύει τις πράξεις και δίνει ένταση.
5. Ποιος από αυτούς ΔΕΝ είναι παρατακτικός σύνδεσμος;
   - ωστόσο
   - επομένως
   - επειδή
   - ούτε
6. Γιατί ένα άρθρο γνώμης ή μια επιστημονική έκθεση έχει συνήθως περισσότερη υπόταξη;
   - Γιατί δείχνει ρητά τις λογικές σχέσεις: αιτία, σκοπό, όρο.
   - Γιατί οι μεγάλες περίοδοι δείχνουν ότι ο συγγραφέας είναι μορφωμένος.
   - Γιατί η παράταξη απαγορεύεται στα επίσημα κείμενα.
   - Γιατί η υπόταξη κάνει τον λόγο πιο γρήγορο και ζωντανό.
7. «Δεν πρόσεξε την ετικέτα, γι' αυτό χάλασε το πουλόβερ στο πλύσιμο.» Τι σχέση δηλώνει το «γι' αυτό»;
   - Αντίθεση ανάμεσα στις δύο προτάσεις.
   - Σκοπό: τι ήθελε να πετύχει.
   - Χρόνο: τι έγινε αμέσως μετά από αυτό.
   - Συμπέρασμα: η δεύτερη βγαίνει από την πρώτη.
8. Ένας τεχνικός γράφει στο βιβλίο βλαβών: «Ο λέβητας έσβησε. Τον άναψα. Ξανάσβησε σε δέκα λεπτά.» Τι πετυχαίνει με τις σύντομες, ανεξάρτητες προτάσεις;
   - Κάνει την αναφορά πιο λογοτεχνική και συγκινητική.
   - Δίνει τα γεγονότα καθαρά, με τη σειρά τους.
   - Εξηγεί με ακρίβεια την αιτία της βλάβης.
   - Δείχνει ότι ο τεχνικός βιαζόταν και έγραψε πρόχειρα.

## Ασκήσεις

1. Τι είδους σύνδεσμος είναι το «ωστόσο» στην περίοδο «Ο μισθός είναι μικρός· ωστόσο η δουλειά μού αρέσει»;
2. Εξήγησε τη διαφορά ανάμεσα στις περιόδους «Έχασε το λεωφορείο και άργησε στη δουλειά.» και «Άργησε στη δουλειά επειδή έχασε το λεωφορείο.»
3. Λίγο πιο κάτω ο Μακρυγιάννης γράφει: «Οι Τούρκοι του Αλήπασσα θέλαν να μας σκλαβώσουνε. Τότε δια νυχτός όλη η φαμελιά και όλο μας το σόι σηκώθηκαν και έφυγαν […].» Ξαναγράψε το σε μία περίοδο με υπόταξη και πες τι αλλάζει.
4. Ο καθηγητής σου γράφει στο περιθώριο ενός άρθρου γνώμης που έγραψες: «Πολλά “και”!». Ένας συμμαθητής σου λέει ότι ο Μακρυγιάννης έχει ακόμη περισσότερα, και είναι κλασικός. Ποιος έχει δίκιο; Στήριξε την κρίση σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/parataxis-hypotaxis
