# Λογοτεχνία, τέχνη και ιστορία

> Πώς ένα διήγημα ή ένα ποίημα μας βάζει μέσα σε μια εποχή.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/literature-and-history

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την εποχή που αφηγείται ένα κείμενο από την εποχή που γράφτηκε.
- Να εντοπίζεις μέσα σε ένα λογοτεχνικό κείμενο στοιχεία της εποχής του: γεγονότα, τόπους, γλώσσα, αξίες.
- Να εξηγείς τι προσθέτει η λογοτεχνία και η τέχνη στη γνώση της ιστορίας: πώς έζησαν οι άνθρωποι όσα έγιναν.
- Να συγκρίνεις ιδέες ενός κειμένου του 19ου αιώνα με το σήμερα, σε ενιαίο κείμενο με αναφορές στο κείμενο.

## Η ιστορία λέει τι έγινε· η λογοτεχνία, πώς το ζήσαμε

Το βιβλίο της Ιστορίας σού λέει ότι τον Ιούνιο του 1824 ο οθωμανικός στόλος
κατέστρεψε τα Ψαρά. Χρονολογία, αριθμοί, συνέπειες. Δεν σου λέει τι ένιωσε
όποιος έμαθε το νέο. Αυτό το κάνει η λογοτεχνία, και η τέχνη γενικά: σε
βάζει **μέσα** στην εποχή, όχι απέναντί της.

Όταν διαβάζεις ένα κείμενο με ιστορικό φόντο, κάνε δύο ερωτήσεις:

| Ερώτηση                           | Τι ψάχνεις                                             | Παράδειγμα                                               |
| --------------------------------- | ------------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------- |
| **Για ποια εποχή μιλά;**          | γεγονότα, τόπους, πρόσωπα, αντικείμενα                 | τα Ψαρά, ο Αγώνας του 1821                               |
| **Πότε γράφτηκε, και από ποιον;** | τη ματιά του γράφοντος: τι ξέρει, τι θέλει, τι φοβάται | ο Σολωμός το 1825, στη Ζάκυνθο, με τον πόλεμο σε εξέλιξη |

Οι δύο εποχές δεν είναι πάντα ίδιες. Ένα μυθιστόρημα του 1950 μπορεί να
μιλά για το 1821, και τότε μας λέει και πώς έβλεπαν το 1821 οι άνθρωποι του
1950\.

> **Κλειδί**
>
> Ένα κείμενο δείχνει την εποχή του με τρεις τρόπους: με **ό,τι αφηγείται**
> (γεγονότα, τόπους), με **τη γλώσσα του** (λέξεις, ύφος, τύποι που
> μαρτυρούν πότε και από ποιον γράφτηκε) και με **τις αξίες του** (τι
> θεωρεί σημαντικό, δίκαιο, ντροπή). Η ιστορία σού δίνει τα γεγονότα· η
> λογοτεχνία σού δίνει την **ανθρώπινη εμπειρία** τους.

## Ένα ποίημα για μια καταστροφή

Ο **Διονύσιος Σολωμός** (1798–1857), ο ποιητής του «Ύμνου εις την
Ελευθερίαν», έγραψε το επίγραμμα «Η καταστροφή των Ψαρών» λίγο μετά την
καταστροφή του νησιού (1824). Από τη Βικιθήκη:

> Στῶν Ψαρῶν τὴν ὁλόμαυρη ράχη
> περπατώντας ἡ Δόξα μονάχη,
> μελετᾶ τὰ λαμπρὰ παλληκάρια,
> καὶ στὴν κόμη στεφάνη φορεῖ,
> καμωμένο ἀπὸ λίγα χορτάρια,
> ποὺ εἶχαν μείνει στὴν ἔρημη γῆ.

Λίγες λέξεις: **μελετά** = σκέφτεται, θυμάται· **κόμη** = μαλλιά·
**στεφάνη** = στεφάνι.

**Τι δεν λέει.** Καμία μάχη, κανένας εχθρός, κανένας αριθμός νεκρών. Ο
ποιητής **δεν** περιγράφει την καταστροφή· δείχνει **τι έμεινε** μετά από
αυτήν.

**Τι δείχνει.** Μια ράχη «ὁλόμαυρη», καμένη. Μια γη «ἔρημη». Πάνω της
περπατά η **Δόξα**, σαν γυναίκα (**προσωποποίηση**), **μονάχη**: δεν
έμεινε κανείς άλλος. Και το στεφάνι της, σύμβολο νίκης και τιμής, είναι
φτιαγμένο από τα λίγα χορτάρια που γλίτωσαν.

**Τι μας λέει για την εποχή.** Ο Σολωμός γράφει **την ώρα του πολέμου**,
χωρίς να ξέρει πώς θα τελειώσει. Δεν ζητά εκδίκηση και δεν θρηνεί
δυνατά. Τιμά. Η καταστροφή γίνεται δόξα, γιατί οι κάτοικοι πολέμησαν ως
το τέλος. Έτσι έβλεπαν πολλοί Έλληνες εκείνα τα χρόνια την ήττα: όχι ως
ντροπή, αλλά ως θυσία για την ελευθερία.

## Ένας αγωνιστής γράφει τη δική του ιστορία

Ο **Ιωάννης Μακρυγιάννης** (1797–1864) πολέμησε στον Αγώνα και αργότερα
έγινε στρατηγός. Δεν πήγε ποτέ σχολείο· έμαθε γράμματα μεγάλος, για να
γράψει τα **Απομνημονεύματά** του, όπου διηγείται τη ζωή του ως το 1850.
Στο τέλος τους εξηγεί γιατί έγραψε. Από τη Βικιθήκη (μεταγραφή Γ.
Βλαχογιάννη, επεξεργασία Γ. Καζάζη):

> …ένα πράμα μόνον με παρακίνησε κ' εμένα να γράψω, ότι τούτην την
> πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και
> φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρότεροι
> άνθρωποι· όσοι αγωνιστήκαμεν, αναλόγως ο καθείς, έχομεν να ζήσωμεν
> εδώ. Το-λοιπόν δουλέψαμεν όλοι μαζί, να την φυλάμεν κι' όλοι μαζί και
> να μην λέγη ούτε ο δυνατός «εγώ», ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγη
> ο καθείς «εγώ»; Όταν αγωνιστή μόνος-του και φκειάση, ή χαλάση, να λέγη
> εγώ· όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκειάνουν, τότε να λένε «εμείς».
> Είμαστε εις το «εμείς» κι' όχι εις το «εγώ».

**Η εποχή στη γλώσσα.** «φκειάση», «έχομεν», «ο καθείς», «μόνος-του»:
ο Μακρυγιάννης γράφει όπως μιλά, στη **λαϊκή γλώσσα** της εποχής του, με
λόγιους τύπους ανακατεμένους, όπως τους άκουγε. Δεν γράφει σαν λόγιος· και
αυτό ακριβώς είναι μαρτυρία: έτσι μιλούσαν οι αγωνιστές.

**Η εποχή στις αξίες.** Μετά την απελευθέρωση, πολλοί διεκδικούσαν για τον
εαυτό τους την τιμή του Αγώνα, και πολλοί αγωνιστές έμειναν φτωχοί και
παραμερισμένοι. Ο Μακρυγιάννης απαντά: η νίκη ανήκει σε **όλους**, «και
σοφοί και αμαθείς», και η πατρίδα θα κρατηθεί μόνο αν δουλέψουν όλοι μαζί.

> **Όταν ο αγωνιστής γίνεται και «σκηνοθέτης»**
>
> Ο Μακρυγιάννης δεν αρκέστηκε στο γραπτό. Από το 1836 ως το 1839 έβαλε έναν
> λαϊκό ζωγράφο από τη Σπάρτη, τον **Παναγιώτη Ζωγράφο**, και τα δύο παιδιά
> του να ζωγραφίσουν τις μάχες του Αγώνα, πάνω στις δικές του οδηγίες:
>
> > Έπαιρνα τον ζωγράφο και βγαίναμεν εις τους λόφους και το' 'λεγα·
> > «Έτζι είναι εκείνη η θέση, έτζι εκείνη· αυτός ο πόλεμος έτζι έγινε·
> > αρχηγός ήταν των Ελλήνων εκείνος, των Τούρκων εκείνος».
>
> Η ζωγραφική, η μνήμη και η ιστορία γίνονται ένα: ο μάρτυρας κρατά το
> πινέλο του ζωγράφου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η εποχή ή το σήμερα;*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το κείμενο δεν είναι σχολικό βιβλίο Ιστορίας.** Μην ψάχνεις στο
>   ποίημα χρονολογίες. Ψάξε τι νιώθει και τι τιμά.
> - **Μη μπερδεύεις τις δύο εποχές.** Ένα κείμενο για το 1821 δεν
>   γράφτηκε αναγκαστικά το 1821.
> - **Μη γράφεις γενικότητες για την εποχή.** «Ήταν δύσκολα χρόνια» δεν
>   λέει τίποτα. Στήριξε κάθε παρατήρηση σε μια λέξη του κειμένου.
> - **Η γλώσσα του Μακρυγιάννη δεν είναι «λάθη».** Είναι μαρτυρία μιας
>   εποχής και ενός ανθρώπου.

> **Θυμήσου**
>
> - Δύο εποχές: **αυτή που αφηγείται** το κείμενο και **αυτή που γράφτηκε**.
> - Η εποχή φαίνεται στα **γεγονότα**, στη **γλώσσα**, στις **αξίες**.
> - Η ιστορία δίνει τα γεγονότα· η λογοτεχνία και η τέχνη την **ανθρώπινη
>   εμπειρία** τους.
> - Κρίνεις ένα παλιό κείμενο ρωτώντας: τι έχει να πει **και σε μένα**;

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς παρουσιάζει ο Σολωμός την καταστροφή των Ψαρών; Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε ένα ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων, αντλώντας στοιχεία από το ποίημα.

1. Ψάχνω τι δείχνει και τι δεν δείχνει: καμία μάχη· η «ὁλόμαυρη ράχη», η
   «ἔρημη γῆ», η Δόξα «μονάχη», το στεφάνι από «λίγα χορτάρια».
2. Απάντηση: **Ο ποιητής δεν περιγράφει τη μάχη, αλλά την ερημιά που άφησε: η
   ράχη του νησιού είναι «ὁλόμαυρη» και η γη «ἔρημη». Πάνω της περπατά μόνη
   της η Δόξα, που θυμάται τους νεκρούς ήρωες και φορά στεφάνι από τα λίγα
   χορτάρια που έμειναν. Έτσι η καταστροφή γίνεται τιμή για όσους
   θυσιάστηκαν για την ελευθερία.** (53 λέξεις)

### Παράδειγμα 2: Στο απόσπασμα των Απομνημονευμάτων ο Μακρυγιάννης γράφει «φκειάση», «έχομεν», «ο καθείς». Να εξηγήσεις τι μας δείχνουν αυτές οι επιλογές για τον συγγραφέα και την εποχή του.

1. Ξεχωρίζω τους τύπους: «φκειάση» (φτιάξει) είναι **λαϊκός, προφορικός**
   τύπος· «έχομεν» και «ο καθείς» είναι **λόγιοι** τύποι της εποχής. Ο
   Μακρυγιάννης τους ανακατεύει, όπως τους άκουγε γύρω του.
2. Τι δείχνουν: για τον **συγγραφέα**, ότι δεν είναι λόγιος· είναι αγωνιστής
   που έμαθε γράμματα μόνος του και γράφει όπως μιλά. Για την **εποχή**, ότι
   στα χρόνια μετά το 1821 η γλώσσα δεν είχε ακόμη σταθερή γραπτή μορφή, και η
   λαϊκή ομιλία ζούσε δίπλα στους λόγιους τύπους. Γι' αυτό το κείμενο είναι
   πολύτιμο: δεν είναι μόνο ιστορία, είναι **φωνή** ενός ανθρώπου της εποχής.

## Ερωτήσεις

1. Ένα μυθιστόρημα γράφτηκε το 1950 και η ιστορία του εκτυλίσσεται το 1821. Τι ισχύει;
   - Μας δείχνει μόνο το 1821, γιατί αυτό αφηγείται
   - Μας δείχνει μόνο το 1950, γιατί τότε γράφτηκε
   - Μας λέει κάτι και για τις δύο εποχές
   - Δεν μας λέει τίποτα για καμία, αφού είναι μυθοπλασία
2. Τι προσθέτει ένα ποίημα για τα Ψαρά σε όσα λέει το βιβλίο της Ιστορίας;
   - Πιο ακριβείς χρονολογίες και αριθμούς νεκρών
   - Το πώς βίωσαν και τίμησαν οι άνθρωποι την καταστροφή
   - Τη λεπτομερή περιγραφή της ναυμαχίας
   - Τα ονόματα των αρχηγών που πολέμησαν
3. Στο «Η καταστροφή των Ψαρών», η Δόξα «περπατά» και «φορεί στεφάνη». Ποιο εκφραστικό μέσο είναι αυτό;
   - Παρομοίωση
   - Υπερβολή
   - Ασύνδετο σχήμα
   - Προσωποποίηση
4. Τι δείχνει το ότι το στεφάνι της Δόξας είναι φτιαγμένο από «λίγα χορτάρια ποὺ εἶχαν μείνει»;
   - Ότι η καταστροφή ήταν ολοκληρωτική, κι όμως φέρνει τιμή
   - Ότι το νησί είχε πάντα λίγη βλάστηση
   - Ότι η Δόξα δεν νοιάζεται για τα Ψαρά
   - Ότι η μάχη κερδήθηκε τελικά από τους Ψαριανούς
5. Τι είδους κείμενο είναι τα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη;
   - Μυθιστόρημα με φανταστικούς ήρωες
   - Σχολικό εγχειρίδιο Ιστορίας της εποχής
   - Αφήγηση της ζωής του από τον ίδιο, σε α΄ πρόσωπο
   - Ποιητική συλλογή σε δημοτική γλώσσα
6. Τι μας δείχνει η γλώσσα του Μακρυγιάννη («φκειάση», «ο καθείς», «έχομεν»);
   - Ότι έκανε πολλά ορθογραφικά λάθη από απροσεξία
   - Ότι γράφει όπως μιλά ένας αγωνιστής της εποχής του
   - Ότι ήθελε να μιμηθεί τους αρχαίους συγγραφείς
   - Ότι το κείμενο γράφτηκε στον 20ό αιώνα
7. Πότε, κατά τον Μακρυγιάννη, πρέπει κανείς να λέει «εμείς»;
   - Πάντα, γιατί το «εγώ» είναι εγωισμός
   - Μόνο όταν μιλά ένας αρχηγός
   - Όταν μιλά για την οικογένειά του
   - Όταν κάτι το έκαναν πολλοί μαζί
8. Ποια φράση θα ήταν η πιο αδύναμη σε απάντηση για την εποχή ενός κειμένου;
   - «Η “ὁλόμαυρη ράχη” δείχνει ότι το νησί κάηκε.»
   - «Ήταν πολύ δύσκολα χρόνια για όλους.»
   - «Το “φκειάση” είναι λαϊκός τύπος της εποχής.»
   - «Ο Σολωμός γράφει ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται.»

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το κείμενο όπου κάποιος γράφει ο ίδιος όσα έζησε και είδε, όπως ο Μακρυγιάννης;
2. Ο Σολωμός, στο «Η καταστροφή των Ψαρών», δεν περιγράφει καθόλου τη μάχη. Εξήγησε τι κερδίζει το ποίημα με αυτή την επιλογή.
3. Διάβασε ξανά το απόσπασμα του Μακρυγιάννη («…ένα πράμα μόνον με παρακίνησε κ' εμένα να γράψω, ότι τούτην την πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρότεροι άνθρωποι…»). Απάντησε στα δύο ερωτήματα.
   α) Ποιος είναι ο λόγος που, όπως λέει, τον έκανε να γράψει;
   β) Ποιο σχήμα λόγου δημιουργεί η σειρά «και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί…»;
4. «Είμαστε εις το “εμείς” κι' όχι εις το “εγώ”.» Ο Μακρυγιάννης το γράφει για τον Αγώνα του 1821. Ισχύει, κατά τη γνώμη σου, για έναν νέο που ξεκινά σήμερα να δουλεύει; Τι θα έγραφες σε ένα ενιαίο κείμενο 100–150 λέξεων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/literature-and-history
