# Καθαρεύουσα και δημοτική

> Το γλωσσικό ζήτημα, και τα λόγια στοιχεία που μένουν στη γλώσσα μας.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/katharevousa-dimotiki

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς σε λίγες προτάσεις τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα και πώς έκλεισε το 1976.
- Να αναγνωρίζεις τύπους της καθαρεύουσας και λόγια στοιχεία που ζουν ακόμη στη δημοτική.
- Να μεταφέρεις ένα κείμενο με λόγιο ύφος σε απλή δημοτική, κρατώντας τον επίσημο τόνο όπου χρειάζεται.
- Να σχολιάζεις γιατί ένας λογοτέχνης γράφει την αφήγηση και τον διάλογο σε διαφορετική γλωσσική μορφή.

## Δύο γλώσσες για έναν λαό

Για σχεδόν 150 χρόνια οι Έλληνες **μιλούσαν** μια γλώσσα και **έγραφαν**,
στα επίσημα κείμενα, μια άλλη. Η πρώτη ήταν η **δημοτική**: η γλώσσα του
σπιτιού, της αγοράς, των τραγουδιών. Η δεύτερη ήταν η **καθαρεύουσα**: μια
λόγια γλώσσα, «καθαρισμένη» από ξένες και λαϊκές λέξεις και πιο κοντά στα
αρχαία. Η διαμάχη για το ποια από τις δύο θα είναι η γλώσσα του κράτους
και του σχολείου λέγεται **γλωσσικό ζήτημα**.

| Πότε           | Τι έγινε                                                                                                                                   |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| αρχές 19ου αι. | Ο Αδαμάντιος Κοραής προτείνει τη «μέση οδό»: την ομιλούμενη γλώσσα, «διορθωμένη» με λόγια στοιχεία. Από εκεί ξεκινά η καθαρεύουσα.         |
| από το 1830    | Το νέο κράτος γράφει νόμους, εφημερίδες και σχολικά βιβλία στην καθαρεύουσα.                                                               |
| 1888           | Ο Γιάννης Ψυχάρης εκδίδει «Το ταξίδι μου», γραμμένο σε δημοτική, και ζητά τη δημοτική παντού.                                              |
| 1901           | Ταραχές στην Αθήνα για τη μετάφραση των Ευαγγελίων στη δημοτική («Ευαγγελικά»).                                                            |
| 1976           | Ο νόμος 309/1976 κάνει τη νεοελληνική γλώσσα, δηλαδή τη δημοτική, γλώσσα της εκπαίδευσης. Το κράτος ακολουθεί. Το γλωσσικό ζήτημα κλείνει. |

Η λογοτεχνία είχε διαλέξει πολύ νωρίτερα. Ο Σολωμός έγραψε στη δημοτική
ήδη από τη δεκαετία του 1820, και ο Παλαμάς και οι ποιητές της γενιάς του
1880 την έκαναν γλώσσα της ποίησης. Οι πεζογράφοι όμως, όπως ο
Παπαδιαμάντης, έγραφαν συχνά την αφήγηση στην καθαρεύουσα ως τις αρχές του
20ού αιώνα.

> **Κλειδί**
>
> Η καθαρεύουσα δεν είναι πια γλώσσα κανενός. Πολλά **λόγια στοιχεία** της
> όμως έμειναν στη δημοτική: «εν τω μεταξύ», «ο υπογράφων», «λόγω», «άνευ».
> Δεν είναι λάθη. Δίνουν **επίσημο, τυπικό ύφος**. Το ερώτημα δεν είναι
> «σωστό ή λάθος» αλλά **«ταιριάζει στην περίσταση;»**. Σε μια αίτηση
> ταιριάζουν· σε ένα μήνυμα σε φίλο ακούγονται αστεία.

## Τι έμεινε από την καθαρεύουσα

| Λόγιο στοιχείο               | Παράδειγμα σήμερα                                           | Πιο απλά                                                       |
| ---------------------------- | ----------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| Φράσεις με την αρχαία δοτική | εν τω μεταξύ, εν ανάγκη, τοις μετρητοίς, εν πάση περιπτώσει | στο μεταξύ, αν χρειαστεί, με μετρητά, όπως και να 'χει         |
| Μετοχές σε -ων, -ούσα, -ον   | ο υπογράφων, η επείγουσα ανάγκη, το ισχύον ωράριο           | αυτός που υπογράφει, η ανάγκη που πιέζει, το ωράριο που ισχύει |
| Λόγιες λέξεις                | άνευ, ενώπιον, κατόπιν, ούτως ή άλλως                       | χωρίς, μπροστά σε, μετά, έτσι κι αλλιώς                        |
| Λόγιες εκφράσεις             | εκ των υστέρων, δια βίου, εξ αποστάσεως                     | αργότερα, για όλη τη ζωή, από μακριά                           |

Πολλές από αυτές τις φράσεις δεν έχουν καλό αντίστοιχο στη δημοτική και
είναι πια **όροι**: «άδεια άνευ αποδοχών», «εξ αποστάσεως εκπαίδευση»,
«δια βίου μάθηση». Αυτές τις κρατάς.

## Δύο κείμενα για ανάλυση

Το πρώτο είναι μια ανακοίνωση σε εργοστάσιο, γραμμένη επίτηδες σε βαρύ,
παλιό ύφος:

> **ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ**
>
> Γνωστοποιείται εις άπαντας τους εργαζομένους ότι, λόγω εργασιών
> συντηρήσεως, ο χώρος σταθμεύσεως θα παραμείνει κλειστός από της 3ης μέχρι
> και της 5ης τρέχοντος. Οι ενδιαφερόμενοι δύνανται να σταθμεύουν εν τω
> μεταξύ εις τον παρακείμενον δημοτικόν χώρον. Επί τη ευκαιρία
> υπενθυμίζεται ότι η στάθμευσις επί του πεζοδρομίου απαγορεύεται
> αυστηρώς.
>
> Η Διεύθυνσις
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

Εδώ η καθαρεύουσα είναι παντού: στις καταλήξεις («συντηρήσεως»,
«στάθμευσις», «αυστηρώς»), στις προθέσεις με αρχαίες πτώσεις («εις
άπαντας», «από της 3ης», «επί του πεζοδρομίου»), στα ρήματα («δύνανται»).
Ένας εργαζόμενος σήμερα θα καταλάβει, αλλά θα νιώσει ότι του μιλάει ένα
γραφείο, όχι άνθρωποι.

Το δεύτερο είναι λογοτεχνικό. Ο βοσκός που αφηγείται έχει χάσει την
αγαπημένη του κατσίκα, τη Μοσχούλα, και τη φωνάζει. Τον ακούει από το
παράθυρό της η ανιψιά του γείτονα, που λέγεται κι αυτή Μοσχούλα:

> Καθώς ήκουσε τας φωνάς μου, η παιδίσκη ανωρθώθη \[…] και έκραξε:
>
> — Τι έχεις και φωνάζεις;
>
> Εγώ δεν ήξευρα τι να είπω· εν τοσούτω απήντησα:
>
> — Φωνάζω εγώ την κατσίκα μου, τη Μοσχούλα!... Με σένα δεν έχω να κάμω.
>
> Καθώς ήκουσε την φωνήν μου, έκλεισε το παράθυρον κ' έγινεν άφαντη.
>
> — Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900). Κείμενο από τη
> Βικιθήκη, σε μονοτονικό.

Λέξεις: *ήκουσε* = άκουσε, *παιδίσκη* = κοπελίτσα, *ανωρθώθη* = σηκώθηκε
όρθια, *έκραξε* = φώναξε, *εν τοσούτω* = παρ' όλα αυτά, *απήντησα* =
απάντησα, *κάμω* = κάνω.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λόγιο ή απλό;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Γλωσσικό ζήτημα**: η διαμάχη καθαρεύουσας και δημοτικής. Έκλεισε το
>   **1976**, όταν η δημοτική έγινε γλώσσα του σχολείου και του κράτους.
> - Τα **λόγια στοιχεία** που έμειναν δεν είναι λάθη· δίνουν επίσημο ύφος.
> - Λόγια στοιχεία καταλαβαίνεις από τις **αρχαίες προθέσεις** (εν, εκ, εις,
>   άνευ), τις **αρχαίες καταλήξεις** (-εως, -ων, -ούσα) και τις **λόγιες
>   λέξεις** (δύναμαι, ενώπιον).
> - Σε κάθε κείμενο ρωτάς: **ταιριάζει το ύφος στην περίσταση;**

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να ξαναγράψεις την «Ανακοίνωση» σε απλή, σημερινή δημοτική. Το κείμενο πρέπει να μείνει επίσημο, γιατί το υπογράφει η διεύθυνση της εταιρείας. (μονάδες 6)

1. Αλλάζεις ό,τι είναι καθαρεύουσα: «εις άπαντας» → «σε όλους», «από της 3ης
   μέχρι και της 5ης τρέχοντος» → «από τις 3 έως και τις 5 του μήνα»,
   «δύνανται» → «μπορούν», «στάθμευσις» → «στάθμευση», «αυστηρώς» → «αυστηρά».
2. Κρατάς ό,τι ζει ακόμη στον επίσημο λόγο: «λόγω», «συντήρησης», το
   «απαγορεύεται». Δεν γράφεις «παρκάρετε» ούτε «φίλοι μου»· το κείμενο είναι
   ανακοίνωση εταιρείας, όχι μήνυμα σε φίλους.
3. Το αποτέλεσμα: **«Ενημερώνουμε όλους τους εργαζόμενους ότι, λόγω εργασιών
   συντήρησης, ο χώρος στάθμευσης θα μείνει κλειστός από τις 3 έως και τις 5
   του μήνα. Στο μεταξύ μπορείτε να σταθμεύετε στον διπλανό δημοτικό χώρο. Με
   την ευκαιρία, σας υπενθυμίζουμε ότι η στάθμευση στο πεζοδρόμιο απαγορεύεται
   αυστηρά.»** Το α΄ πρόσωπο («ενημερώνουμε») κάνει την ανακοίνωση πιο
   ανθρώπινη χωρίς να την κάνει λιγότερο σοβαρή.

### Παράδειγμα 2: Στο απόσπασμα από το «Όνειρο στο κύμα» η αφήγηση και ο διάλογος είναι γραμμένα σε διαφορετική μορφή της γλώσσας. Να δώσεις δύο παραδείγματα από το καθένα και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας. (μονάδες 6)

1. **Αφήγηση: καθαρεύουσα.** «ήκουσε τας φωνάς μου» (αρχαία κατάληξη -ας
   στην αιτιατική), «η παιδίσκη ανωρθώθη», «εν τοσούτω απήντησα». Είναι η
   γραπτή γλώσσα της εποχής, η γλώσσα των βιβλίων.
2. **Διάλογος: δημοτική.** «Τι έχεις και φωνάζεις;», «Με σένα δεν έχω να
   κάμω». Είναι η γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι του νησιού, με την
   αμεσότητα και τον θυμό της προφορικής κουβέντας.
3. **Το αποτέλεσμα.** Ο αναγνώστης «ακούει» τους ήρωες όπως θα μιλούσαν στην
   πραγματικότητα, και η σκηνή γίνεται ζωντανή και αληθινή. Η αντίθεση
   ανάμεσα στη λόγια αφήγηση και στη λαϊκή φωνή κάνει το ξέσπασμα του βοσκού
   να ακούγεται ακόμη πιο αυθόρμητο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μην ανακατεύεις** λόγιο και λαϊκό στην ίδια φράση: «Δεν δύνανται να
>   έρθουνε» ακούγεται άβολο. Ή «δεν δύνανται να προσέλθουν» (πολύ επίσημο) ή
>   «δεν μπορούν να έρθουν».
> - Αν χρησιμοποιήσεις λόγια φράση, γράψε τη **σωστά**: «εν πάση
>   περιπτώσει», όχι «εν πάσει περιπτώσει»· «εν ευθέτω χρόνω», όχι «εν
>   ευθέτω χρόνο».
> - **Λόγιο δεν σημαίνει καλύτερο.** Ένα κείμενο γεμάτο «ούτως ή άλλως» και
>   «εν τω μεταξύ» δεν δείχνει μόρφωση· δείχνει ότι ο γράφων δεν σκέφτηκε
>   ποιος θα το διαβάσει.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα;
   - Η διαμάχη για το αν θα διδάσκονται αρχαία στα σχολεία.
   - Η διαμάχη για το αν θα γράφουμε με μονοτονικό ή πολυτονικό.
   - Η διαμάχη ανάμεσα σε καθαρεύουσα και δημοτική.
   - Η διαμάχη για τις ξένες λέξεις που μπαίνουν στη γλώσσα μας.
2. Πότε έγινε η δημοτική επίσημη γλώσσα της εκπαίδευσης;
   - Το 1888, με «Το ταξίδι μου» του Ψυχάρη
   - Το 1976, με τον νόμο 309/1976
   - Το 1982, με την καθιέρωση του μονοτονικού
   - Το 1901, μετά τα «Ευαγγελικά»
3. Ποια φράση έχει λόγια μορφή;
   - θα το κάνουμε μόνοι μας αν χρειαστεί
   - πληρώνεις με μετρητά
   - θα το συζητήσουμε αργότερα
   - εν ανάγκη το κάνουμε μόνοι μας
4. Σε μια αίτηση γράφει: «Ο υπογράφων δηλώνω ότι…». Πώς θα το έλεγες απλά;
   - Εκείνος που υπέγραψε κάποτε δηλώνει ότι…
   - Εγώ, που υπογράφω την αίτηση, δηλώνω ότι…
   - Ο υπάλληλος που θα την παραλάβει δηλώνει ότι…
   - Ο προϊστάμενος που την ενέκρινε δηλώνει ότι…
5. Γιατί ο Παπαδιαμάντης γράφει τον διάλογο στη δημοτική, ενώ την αφήγηση στην καθαρεύουσα;
   - Δεν ήξερε καλά την καθαρεύουσα και στους διαλόγους δυσκολευόταν.
   - Ο εκδότης του απαιτούσε να είναι οι διάλογοι σε δημοτική.
   - Θέλει οι ήρωες να μιλούν όπως οι πραγματικοί άνθρωποι.
   - Για να καταλαβαίνουν τα παιδιά τουλάχιστον τους διαλόγους.
6. Ποια λόγια φράση είναι γραμμένη σωστά;
   - εν πάσει περιπτώσει
   - εν πάση περιπτώσει
   - εν πάση περίπτωση
   - εν πάσα περιπτώσει
7. Σε ποιο κείμενο ταιριάζει περισσότερο το «Παρακαλώ όπως μου χορηγηθεί βεβαίωση σπουδών»;
   - Σε αίτηση προς τη γραμματεία του σχολείου
   - Σε μήνυμα στον συμμαθητή που έχει τις σημειώσεις
   - Σε ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα για τις εξετάσεις
   - Σε ομιλία στη γιορτή της αποφοίτησης της τάξης
8. «Οι εργαζόμενοι δεν δύνανται να έρθουνε το Σάββατο.» Ποιο είναι το πρόβλημα;
   - Το «δύνανται» είναι λάθος λέξη· δεν υπάρχει στα ελληνικά.
   - Λείπει κόμμα ανάμεσα στο υποκείμενο και στο ρήμα.
   - Ένα λόγιο ρήμα δίπλα σε έναν λαϊκό τύπο χαλάει το ύφος.
   - Το «έρθουνε» θέλει την κατάληξη της καθαρεύουσας «-ωσι».

## Ασκήσεις

1. Γράψε σε απλή δημοτική τη φράση: «Εκ των υστέρων κατάλαβα το λάθος μου.»
2. Εξήγησε γιατί σε μια αίτηση προς μια υπηρεσία κρατάμε μερικά λόγια στοιχεία («ο υπογράφων», «παρακαλώ όπως»), ενώ σε ένα μήνυμα σε φίλο θα ακούγονταν αστεία.
3. Από το ίδιο διήγημα του Παπαδιαμάντη: «Ο κυρ Μόσχος εκατοίκει εις την εξοχήν, εις ένα ωραίον μικρόν πύργον μαζί με την ανεψιάν του την Μοσχούλαν, την οποίαν είχεν υιοθετήσει, επειδή ήτον χηρευμένος και άτεκνος.» Εντόπισε στοιχεία της καθαρεύουσας και ξαναγράψε την περίοδο σε σημερινή δημοτική.
4. Κάποιος γράφει σε ένα φόρουμ: «Η καθαρεύουσα έπρεπε να σβήσει εντελώς, μαζί με κάθε λόγια λέξη που άφησε πίσω της.» Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/katharevousa-dimotiki
