# Αλληγορία και σύμβολο

> Όταν μια ιστορία λέει κάτι άλλο από αυτό που αφηγείται.

Νέα Ελληνικά, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/allegory-symbol

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την αλληγορία (μια ολόκληρη ιστορία που σημαίνει κάτι άλλο) από τη μεταφορά μιας λέξης.
- Να αναγνωρίζεις ένα σύμβολο σε ποίημα και να εξηγείς σε τι παραπέμπει, με στοιχεία από τους στίχους.
- Να αντιστοιχίζεις τα στοιχεία μιας αλληγορίας με αυτό που σημαίνουν, όπως στην «Ιθάκη» του Καβάφη.
- Να γράφεις ενιαίο κείμενο 50–60 ή 100–150 λέξεων για το νόημα ενός ποιήματος, με αναφορές στους στίχους.

## Όταν μια ιστορία λέει κάτι άλλο

Ξέρεις τον μύθο με τον λαγό και τη χελώνα. Κανείς δεν τον διαβάζει για να
μάθει ζωολογία. Τον διαβάζεις και καταλαβαίνεις κάτι για τους **ανθρώπους**:
ότι η σταθερή προσπάθεια κερδίζει το ταλέντο που επαναπαύεται. Η ιστορία
λέει ένα πράγμα και σημαίνει ένα άλλο.

Αυτό είναι η **αλληγορία**. Η λέξη είναι σύνθετη: **άλλο** + **αγορεύω**
(μιλώ). Λες κάτι, και εννοείς κάτι άλλο.

> **Κλειδί**
>
> **Αλληγορία**: μια ολόκληρη ιστορία ή ένα ολόκληρο ποίημα όπου **κάθε
> στοιχείο αντιστοιχεί σε κάτι άλλο**. Είναι σαν μια μεταφορά που απλώνεται σε
> όλο το κείμενο. **Σύμβολο**: μία εικόνα ή ένα αντικείμενο (ένας τοίχος,
> ένα φως, ένα ταξίδι) που μένει αυτό που είναι, αλλά **παραπέμπει** σε κάτι
> ευρύτερο, συνήθως αφηρημένο: την ελευθερία, τη μοναξιά, τον θάνατο. Το
> σύμβολο δεν έχει μία μόνο «σωστή» σημασία· σηκώνει **περισσότερες
> ερμηνείες**, αρκεί να τις στηρίζεις στο κείμενο.

|                | Μεταφορά           | Σύμβολο                           | Αλληγορία                         |
| -------------- | ------------------ | --------------------------------- | --------------------------------- |
| Πόσο απλώνεται | μία λέξη ή φράση   | μία εικόνα, που μπορεί να γυρίζει | όλο το κείμενο                    |
| Παράδειγμα     | «καρδιά από πέτρα» | το περιστέρι για την ειρήνη       | ο μύθος του λαγού και της χελώνας |
| Σημασία        | μία, σαφής         | ανοιχτή, πολλές                   | μία αντιστοιχία για κάθε στοιχείο |

## Ένα σύμβολο: τα «Τείχη» του Καβάφη

Ο **Κωνσταντίνος Καβάφης** (1863–1933) έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή στην
Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Τα «Τείχη» είναι από τα πρώτα του ποιήματα.
Εδώ όπως τυπώθηκαν στο περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» (Δεκέμβριος 1926),
από τη Βικιθήκη, στο πολυτονικό της έκδοσης:

> Χωρὶς περίσκεψιν, χωρὶς λύπην, χωρὶς αἰδὼ
> μεγάλα κ’ ὑψηλὰ τριγύρω μου ἔκτισαν τείχη.
>
> Καὶ κάθομαι καὶ ἀπελπίζομαι τώρα ἐδῶ.
> Ἄλλο δὲν σκέπτομαι: τὸν νοῦν μου τρώγει αὐτὴ ἡ τύχη.
>
> διότι πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον.
> Ἂ ὅταν ἔκτιζαν τὰ τείχη πῶς νὰ μὴν προσέξω.
>
> Ἀλλὰ δὲν ἄκουσα ποτὲ κρότον κτιστῶν ἢ ἦχον.
> Ἀνεπαισθήτως μ’ ἔκλεισαν ἀπὸ τὸν κόσμον ἔξω.

Λίγες λέξεις: **περίσκεψις** = σκέψη, προσοχή· **αιδώς** = ντροπή·
**είχον** = είχα· **ανεπαισθήτως** = χωρίς να το καταλάβω.

**Τι λέει κυριολεκτικά.** Κάποιοι («ἔκτισαν», γ΄ πληθυντικό, χωρίς όνομα)
έχτισαν ψηλά τείχη γύρω από το ποιητικό υποκείμενο. Εκείνο απελπίζεται,
γιατί είχε πολλά να κάνει έξω. Και το πιο παράξενο: **δεν άκουσε τίποτα**
όσο έχτιζαν.

**Τι σημαίνει.** Κανείς δεν χτίζει πραγματικό τοίχο γύρω από κάποιον χωρίς
να ακουστεί. Αυτός ο «ἀνεπαισθήτως» είναι το κλειδί: τα τείχη δεν είναι από
πέτρα. Είναι **σύμβολο**: της απομόνωσης, των περιορισμών που μας βάζουν οι
άλλοι ή η κοινωνία, ή ακόμα και αυτών που φτιάχνουμε εμείς, λίγο λίγο, χωρίς
να το προσέξουμε. Ποιοι είναι οι «κτίστες»; Το ποίημα δεν το λέει. Αυτή η
σιωπή κρατά το σύμβολο **ανοιχτό**: ο καθένας βάζει τους δικούς του.

Πρόσεξε και τη **στίξη**: η άνω τελεία και η διπλή τελεία κόβουν τη σκέψη,
ενώ το «Ἂ» του έκτου στίχου είναι ένα επιφώνημα πικρίας. Ο ρυθμός μένει
ήρεμος, σχεδόν πεζός. Η απελπισία δεν φωνάζει· σκέφτεται.

## Μια αλληγορία: η «Ιθάκη»

Η **«Ιθάκη»** γράφτηκε το 1910 και δημοσιεύτηκε το 1911. Παίρνει το ταξίδι
του Οδυσσέα και το κάνει ταξίδι **κάθε ανθρώπου**. Από τη Βικιθήκη:

> Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
> να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
> γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
>
> \[…]
>
> Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
> τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
> αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
> αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.
>
> \[…]
>
> Η Ιθάκη σ' έδωσε το ωραίο ταξίδι.
> Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο.
> Αλλο δεν έχει να σε δώσει πια.
>
> Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.
> Ετσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,
> ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν.

Εδώ δεν έχουμε μία εικόνα αλλά **ένα σύστημα αντιστοιχιών**: κάθε κομμάτι
του ομηρικού ταξιδιού σημαίνει κάτι στη ζωή. Και ο τελευταίος στίχος το λέει
σχεδόν ανοιχτά: «**οι Ιθάκες**», στον πληθυντικό. Δεν υπάρχει μία Ιθάκη·
υπάρχει μία για τον καθένα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι σημαίνει στην «Ιθάκη»;*

## Πώς απαντάς σε ερώτηση για σύμβολο ή αλληγορία

1. **Πες τι λέει κυριολεκτικά** το κείμενο, σε μία πρόταση.
2. **Βρες το «σήμα»** που σε κάνει να καταλάβεις ότι εννοεί κάτι άλλο: κάτι
   παράξενο, αδύνατο ή επίμονο (τείχη που χτίζονται χωρίς ήχο, τέρατα που
   ζουν «μες στην ψυχή»).
3. **Πες τι σημαίνει**, με «συμβολίζει», «παραπέμπει σε», «μπορεί να
   σημαίνει».
4. **Στήριξε** κάθε ερμηνεία με λέξεις του κειμένου σε εισαγωγικά.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μην ξεχνάς την κυριολεξία.** Τα τείχη είναι πρώτα τείχη. Αν πηδήξεις
>   κατευθείαν στο «συμβολίζει την κοινωνία», η απάντησή σου δεν στηρίζεται
>   πουθενά.
> - **Μη δίνεις ερμηνεία χωρίς στίχο.** «Η Ιθάκη είναι το πτυχίο» μπορεί να
>   ταιριάζει, αλλά μόνο αν δείξεις στους στίχους γιατί.
> - **Μη μπερδεύεις τον ποιητή με το ποιητικό υποκείμενο.** Το «εγώ» των
>   «Τειχών» δεν είναι απαραίτητα ο Καβάφης.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αλληγορία**: όλο το κείμενο λέει κάτι και σημαίνει κάτι άλλο· κάθε
>   στοιχείο έχει αντιστοιχία.
> - **Σύμβολο**: μία εικόνα που παραπέμπει σε κάτι ευρύτερο, με ανοιχτή
>   σημασία.
> - **Μεταφορά**: μία λέξη ή φράση με μεταφορική σημασία.
> - Απάντηση: κυριολεξία, σήμα, σημασία, στίχος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς νιώθει το ποιητικό υποκείμενο στα «Τείχη» του Καβάφη και γιατί; Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε ένα ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων, με στοιχεία από τους στίχους.

1. Ψάχνω λέξεις συναισθήματος και αιτίας: «ἀπελπίζομαι», «τὸν νοῦν μου τρώγει
   αὐτὴ ἡ τύχη», «πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον», «πῶς νὰ μὴν προσέξω».
2. Απάντηση: **Το ποιητικό υποκείμενο νιώθει απελπισία («ἀπελπίζομαι»), που
   δεν το αφήνει να σκεφτεί τίποτε άλλο. Τα τείχη το έχουν κλείσει μακριά από
   τον κόσμο, ενώ, όπως λέει, «πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον». Νιώθει και πίκρα για τον
   εαυτό του, γιατί δεν κατάλαβε πότε και πώς χτίστηκαν γύρω του: «πῶς νὰ μὴν προσέξω».** (52
   λέξεις)

### Παράδειγμα 2: «ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν». Τι σημαίνουν, κατά τη γνώμη σου, «οι Ιθάκες» και θα μπορούσε το μήνυμα του ποιήματος να αφορά έναν νέο σήμερα; Να απαντήσεις σε ένα ενιαίο κείμενο 100–150 λέξεων.

1. Δύο ερωτήματα σε ένα: **τι σημαίνει** (ερμηνεία με στίχους) και **αν μας
   αφορά** (κρίση με παράδειγμα από τη ζωή). Ξεκινώ από τον πληθυντικό: δεν
   είναι μία Ιθάκη, είναι πολλές.
2. Απάντηση: **Στον τελευταίο στίχο η Ιθάκη γίνεται πληθυντικός. Οι «Ιθάκες»
   είναι οι στόχοι που βάζει ο καθένας στη ζωή του. Ο ποιητής λέει ότι η αξία
   τους δεν είναι αυτό που θα βρεις όταν φτάσεις, αλλά ότι σε βγάζουν στον
   δρόμο: «Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο». Ακόμα κι αν ο στόχος βγει
   «πτωχικός», δεν σε «γέλασε», γιατί στο μεταξύ έγινες σοφός «με τόση πείρα».
   Νομίζω ότι το μήνυμα αφορά πολύ έναν νέο σήμερα. Ένας μαθητής του ΕΠΑΛ που
   θέλει να ανοίξει δικό του συνεργείο μπορεί να μην το καταφέρει όπως το
   φαντάζεται. Όμως ό,τι μάθει στη μαθητεία, στις πρώτες δουλειές, στα λάθη
   του, θα μείνει δικό του. Το ποίημα μάς λέει να μη βιαζόμαστε και να μη
   μετράμε την επιτυχία μόνο από το τέρμα.** (124 λέξεις)

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι αλληγορία;
   - Μια λέξη που χρησιμοποιείται με μεταφορική σημασία
   - Μια ιστορία όπου κάθε στοιχείο σημαίνει κάτι άλλο
   - Η επανάληψη της ίδιας λέξης σε πολλούς στίχους
   - Ένα ποίημα που μιλά για πραγματικά ιστορικά γεγονότα
2. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο σύμβολο και στη μεταφορά;
   - Το σύμβολο υπάρχει μόνο στην πεζογραφία
   - Η μεταφορά είναι πάντα πιο δύσκολη να ερμηνευτεί
   - Το σύμβολο έχει ανοιχτή σημασία και σηκώνει πολλές ερμηνείες
   - Δεν υπάρχει διαφορά· είναι δύο ονόματα για το ίδιο
3. Ποιος στίχος των «Τειχών» δείχνει πιο καθαρά ότι τα τείχη δεν είναι πραγματικά;
   - «Ἀλλὰ δὲν ἄκουσα ποτὲ κρότον κτιστῶν ἢ ἦχον.»
   - «Καὶ κάθομαι καὶ ἀπελπίζομαι τώρα ἐδῶ.»
   - «μεγάλα κ’ ὑψηλὰ τριγύρω μου ἔκτισαν τείχη.»
   - «διότι πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον.»
4. Στην «Ιθάκη», τι σημαίνουν οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες;
   - Τους εχθρούς της Ελλάδας στην εποχή του ποιητή
   - Τα τέρατα της Οδύσσειας, χωρίς άλλη σημασία
   - Τους ανθρώπους που θα συναντήσεις στα λιμάνια
   - Τους φόβους και τα πάθη μέσα στον άνθρωπο
5. Γιατί ο τελευταίος στίχος της «Ιθάκης» λέει «οι Ιθάκες», στον πληθυντικό;
   - Γιατί ο Οδυσσέας πέρασε από πολλά νησιά
   - Γιατί ο καθένας έχει τη δική του Ιθάκη, τον δικό του στόχο
   - Γιατί είναι τυπογραφικό λάθος της έκδοσης
   - Γιατί ο ποιητής μιλά για πολλά νησιά του Ιονίου
6. Ο μύθος «Ο λαγός και η χελώνα» είναι παράδειγμα:
   - αλληγορίας
   - παρομοίωσης
   - ιστορικού κειμένου
   - κυριολεκτικής περιγραφής
7. Στα «Τείχη» δεν λέγεται ποιοι έχτισαν τα τείχη («ἔκτισαν», χωρίς υποκείμενο). Τι πετυχαίνει αυτή η σιωπή;
   - Δείχνει ότι ο ποιητής ξέχασε να το γράψει
   - Κάνει το ποίημα πιο εύκολο να διαβαστεί
   - Κρατά το σύμβολο ανοιχτό σε περισσότερες ερμηνείες
   - Δείχνει ότι τα τείχη τα έχτισε το ίδιο το ποιητικό υποκείμενο
8. Σε μια ερώτηση για σύμβολο, ποιο είναι το πρώτο βήμα της απάντησης;
   - Να πεις τη δική σου ερμηνεία χωρίς στίχους
   - Να γράψεις τη βιογραφία του ποιητή
   - Να μετρήσεις τις συλλαβές των στίχων
   - Να πεις τι λέει κυριολεκτικά το κείμενο

## Ασκήσεις

1. Από ποιες δύο λέξεις σχηματίζεται η λέξη «αλληγορία»;
2. Εξήγησε γιατί τα τείχη στο ποίημα «Τείχη» του Καβάφη διαβάζονται ως σύμβολο και όχι ως πραγματικά τείχη.
3. Διάβασε τους στίχους από «Τα παράθυρα» του Καβάφη (περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη», 1926, από τη Βικιθήκη): «Σ’ αὐτὲς τὲς σκοτεινὲς κάμαρες, ποῦ περνῶ / μέρες βαρειές, ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ / γιὰ νἄβρω τὰ παράθυρα. Ὅταν ἀνοίξει / ἕνα παράθυρο θἆναι παρηγορία. / Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ / νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ. / Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία. / Ποιὸς ξέρει τί καινούρια πράγματα θὰ δείξῃ.» Τι μπορεί να συμβολίζουν οι σκοτεινές κάμαρες και τα παράθυρα;
4. Θα μπορούσαν τα «Τείχη» του Καβάφη, γραμμένα στα τέλη του 19ου αιώνα, να περιγράφουν την εμπειρία ενός νέου σήμερα; Τι θα έγραφες σε ένα κείμενο 100–150 λέξεων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/language/allegory-symbol
