# Πολυμερή και υλικά

> Πλαστικά, ελαστικά, σύνθετα υλικά — και η ανακύκλωσή τους.

Χημεία, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/polymers

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι μονομερές, πολυμερές και πολυμερισμός προσθήκης.
- Να γράφεις τον πολυμερισμό του αιθενίου και του βινυλοχλωριδίου.
- Να ξεχωρίζεις θερμοπλαστικά, θερμοσκληρυνόμενα, ελαστομερή και σύνθετα υλικά.
- Να διαβάζεις τον κωδικό ανακύκλωσης ενός πλαστικού και να ξέρεις γιατί τα πλαστικά χωρίζονται πριν ανακυκλωθούν.
- Να υπολογίζεις τον βαθμό πολυμερισμού και τα προϊόντα καύσης ενός πολυμερούς.

## Μακριές αλυσίδες από μικρά κομμάτια

Ο σωλήνας της άρδευσης, το κούφωμα PVC, το μπουκάλι του νερού, ο προφυλακτήρας, το λάστιχο του τροχού, η γάστρα ενός σκάφους από fiberglass: όλα είναι φτιαγμένα από **πολυμερή**.

Πολυμερές είναι ένα **τεράστιο μόριο**, που φτιάχνεται όταν χιλιάδες μικρά, ίδια μόρια, τα **μονομερή**, δεθούν το ένα πίσω από το άλλο σε μια αλυσίδα. Η αντίδραση λέγεται **πολυμερισμός**.

Τα πολυμερή υπάρχουν και στη φύση: το άμυλο, η κυτταρίνη του ξύλου και του βαμβακιού, οι πρωτεΐνες του μαλλιού, το φυσικό καουτσούκ. Τα **πλαστικά** είναι συνθετικά πολυμερή, και οι πρώτες ύλες τους έρχονται σχεδόν όλες από το πετρέλαιο.

## Πολυμερισμός προσθήκης

Τα αλκένια, που βγαίνουν από την πυρόλυση, έχουν έναν **διπλό δεσμό**. Με θερμότητα, πίεση και καταλύτη, ο διπλός δεσμός «ανοίγει» και κάθε μόριο πιάνεται από το επόμενο. Από το αιθένιο γίνεται το **πολυαιθυλένιο**:

$$
\nu\,\text{CH}_2=\text{CH}_2 \rightarrow -(\text{CH}_2-\text{CH}_2)_{\nu}-
$$

Το κομμάτι μέσα στην παρένθεση λέγεται **επαναλαμβανόμενη μονάδα**, και ο αριθμός $\nu$ **βαθμός πολυμερισμού**: πόσα μονομερή μπήκαν στην αλυσίδα. Είναι συνήθως χιλιάδες.

Αν στη θέση ενός υδρογόνου υπάρχει άλλο άτομο ή ομάδα, βγαίνει άλλο πλαστικό με τον ίδιο μηχανισμό:

| Μονομερές                                             | Πολυμερές                | Πού το βρίσκεις                                             |
| ----------------------------------------------------- | ------------------------ | ----------------------------------------------------------- |
| αιθένιο $\text{CH}_2=\text{CH}_2$                     | πολυαιθυλένιο (PE)       | σακούλες, μεμβράνες θερμοκηπίου, σωλήνες άρδευσης, μπιτόνια |
| προπένιο $\text{CH}_2=\text{CH}-\text{CH}_3$          | πολυπροπυλένιο (PP)      | καρέκλες κήπου, προφυλακτήρες, καπάκια, σχοινιά             |
| βινυλοχλωρίδιο $\text{CH}_2=\text{CHCl}$              | πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC) | κουφώματα, σωλήνες αποχέτευσης, μόνωση καλωδίων             |
| στυρένιο $\text{CH}_2=\text{CH}-\text{C}_6\text{H}_5$ | πολυστυρένιο (PS)        | φελιζόλ, θερμομονωτικές πλάκες, δίσκοι μιας χρήσης          |

> **Κλειδί**
>
> Στον πολυμερισμό προσθήκης **δεν χάνεται κανένα άτομο**. Η αλυσίδα έχει ακριβώς τα άτομα όλων των μονομερών που μπήκαν, και γι' αυτό:
>
> - η μάζα του πολυμερούς είναι ίση με τη μάζα των μονομερών,
> - η μοριακή μάζα της αλυσίδας είναι $M = \nu \cdot M_0$, όπου $M_0$ η μοριακή μάζα του μονομερούς.
>
> Οι αλυσίδες ενός πλαστικού δεν είναι όλες ίδιες σε μήκος. Γι' αυτό η μοριακή μάζα και ο βαθμός πολυμερισμού που δίνει ο κατασκευαστής είναι **μέσες τιμές**.

Δεν γίνονται όλα τα πολυμερή με προσθήκη. Το **PET** των μπουκαλιών και το **νάιλον** φτιάχνονται με **πολυμερισμό συμπύκνωσης**: δύο διαφορετικά μονομερή ενώνονται και, σε κάθε δεσμό που σχηματίζεται, φεύγει ένα μικρό μόριο, συνήθως νερό. Το PET είναι ουσιαστικά ένας τεράστιος **εστέρας**: ένα οξύ και μια αλκοόλη, χιλιάδες φορές στη σειρά.

## Τέσσερις οικογένειες υλικών

Η χημεία της αλυσίδας λέει από τι είναι φτιαγμένο ένα υλικό. Η **διάταξη** των αλυσίδων λέει πώς θα συμπεριφερθεί στη δουλειά.

| Οικογένεια            | Οι αλυσίδες                              | Συμπεριφορά                           | Παραδείγματα                                     |
| --------------------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------- | ------------------------------------------------ |
| **θερμοπλαστικά**     | χωριστές, γλιστρούν η μία πάνω στην άλλη | μαλακώνουν με τη ζέστη, ξαναλιώνουν   | PE, PP, PVC, PET, PS                             |
| **θερμοσκληρυνόμενα** | δεμένες μεταξύ τους σε πλέγμα            | σκληραίνουν μία φορά, δεν ξαναλιώνουν | εποξικές ρητίνες, βακελίτης, πολυεστερική ρητίνη |
| **ελαστομερή**        | λίγοι δεσμοί ανάμεσα στις αλυσίδες       | τεντώνουν και επανέρχονται            | λάστιχα τροχών, τσιμούχες, φλάντζες              |
| **σύνθετα**           | πολυμερές μαζί με ίνες ή άλλο υλικό      | ελαφριά και πολύ ανθεκτικά            | fiberglass, ανθρακονήματα                        |

Ο **βουλκανισμός** του καουτσούκ είναι ακριβώς αυτό: θερμαίνεται με **θείο**, που φτιάχνει «γέφυρες» ανάμεσα στις αλυσίδες. Το καουτσούκ από κολλώδες γίνεται ελαστικό που αντέχει, και από αυτό φτιάχνονται τα ελαστικά των αυτοκινήτων.

Στο **fiberglass** της γάστρας ενός σκάφους, οι ίνες γυαλιού δίνουν αντοχή στον εφελκυσμό και η ρητίνη τις κρατάει μαζί και στο σχήμα τους. Η ίδια ιδέα, με άλλα υλικά, είναι το **οπλισμένο σκυρόδεμα**: το σίδερο αντέχει στον εφελκυσμό, το μπετόν στη θλίψη.

## Ποιο πλαστικό για ποια δουλειά

Διάλεξε ένα αντικείμενο και μετά το υλικό που θα διάλεγες για αυτό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το σωστό πολυμερές στη σωστή θέση*

## Ανακύκλωση

Στον πάτο των πλαστικών αντικειμένων υπάρχει ένα τρίγωνο με έναν αριθμό: ο **κωδικός** του υλικού.

| Κωδικός | Υλικό                        | Τυπικά αντικείμενα                 |
| ------- | ---------------------------- | ---------------------------------- |
| $1$     | PET                          | μπουκάλια νερού και αναψυκτικών    |
| $2$     | PE υψηλής πυκνότητας (HDPE)  | μπιτόνια, μπουκάλια απορρυπαντικών |
| $3$     | PVC                          | σωλήνες, κουφώματα                 |
| $4$     | PE χαμηλής πυκνότητας (LDPE) | σακούλες, μεμβράνες                |
| $5$     | PP                           | καπάκια, δοχεία φαγητού            |
| $6$     | PS                           | φελιζόλ, κύπελλα μιας χρήσης       |
| $7$     | άλλα                         | μείγματα, πολυανθρακικό            |

Τα θερμοπλαστικά ανακυκλώνονται **μηχανικά**: τεμαχίζονται, πλένονται, λιώνουν και ξαναγίνονται κόκκοι. Όμως **κάθε είδος πρέπει να μείνει χωριστά**. Δύο διαφορετικά πολυμερή λιωμένα μαζί δεν ανακατεύονται, όπως το λάδι με το νερό, και βγάζουν υλικό που σπάει εύκολα.

Ένας απλός τρόπος να χωρίσεις τα κομμάτια είναι το **νερό**. Το PE και το PP έχουν πυκνότητα κάτω από $1$ g/mL και **επιπλέουν**. Το PET και το PVC είναι βαρύτερα και **βουλιάζουν**.

Τα θερμοσκληρυνόμενα και τα σύνθετα **δεν ξαναλιώνουν**. Αλέθονται για γέμισμα ή καίγονται για ενέργεια, και γι' αυτό μια παλιά βάρκα από fiberglass είναι από τα πιο δύσκολα απόβλητα.

> **Πρόσεχε**
>
> **Μην καις πλαστικά.** Το PVC έχει χλώριο: όταν καίγεται βγάζει **υδροχλώριο**, που καίει τα πνευμόνια και διαβρώνει τα μέταλλα, και **διοξίνες**, από τις πιο τοξικές ουσίες που ξέρουμε. Τα καλώδια, τα κουφώματα και τα μπάζα με πλαστικά πάνε σε εγκεκριμένη διαχείριση, όχι στη φωτιά του οικοπέδου.

Τα πλαστικά δεν σαπίζουν. Στη θάλασσα και στο χώμα σπάνε σιγά σιγά σε όλο και μικρότερα κομμάτια, τα **μικροπλαστικά**, που φτάνουν μέχρι τα ψάρια και τα θαλασσινά. Η ανακύκλωση βοηθάει. Λιγότερα πλαστικά μιας χρήσης βοηθάνε περισσότερο.

> **Θυμήσου**
>
> **Μονομερές → πολυμερές**, με $M = \nu \cdot M_0$. Η **διάταξη** των αλυσίδων κρίνει τη συμπεριφορά: χωριστές λιώνουν, δεμένες σε πλέγμα όχι. Ο **κωδικός** στο τρίγωνο λέει το υλικό, και η ανακύκλωση θέλει κάθε υλικό χωριστά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο κατασκευαστής ενός σωλήνα πολυαιθυλενίου δίνει μέση μοριακή μάζα \$140000\$ g/mol. Πόσα μόρια αιθενίου έχει κατά μέσο όρο κάθε αλυσίδα;

1. Το μονομερές είναι το αιθένιο, $\text{C}_2\text{H}_4$:

   $M_0 = 2 \cdot 12 + 4 \cdot 1 = 28$ g/mol
2. Ο πολυμερισμός προσθήκης δεν χάνει άτομα, άρα $M = \nu \cdot M_0$:

   $\nu = \frac{140000}{28} = 5000$
3. Κάθε αλυσίδα έχει κατά μέσο όρο **$5000$ μονομερή**, δηλαδή $10000$ άτομα άνθρακα στη σειρά.

   Οι μακριές αλυσίδες μπλέκονται μεταξύ τους σαν μακαρόνια. Γι' αυτό ένας σωλήνας άρδευσης αντέχει να τον πατήσει τρακτέρ χωρίς να σκιστεί.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα οικόπεδο καίγεται \$1\$ kg παλιά καλώδια με μόνωση PVC. Πόσο υδροχλώριο μπορεί να βγει από τη μόνωση;

1. Η επαναλαμβανόμενη μονάδα του PVC είναι $-\text{CH}_2-\text{CHCl}-$, με τη μάζα του βινυλοχλωριδίου:

   $M_0 = 2 \cdot 12 + 3 \cdot 1 + 35{,}5 = 62{,}5$ g/mol
2. Κάθε μονάδα έχει **ένα** άτομο χλωρίου, που στην καύση γίνεται ένα μόριο $\text{HCl}$.

   Mol μονάδων σε $1000$ g: $\frac{1000}{62{,}5} = 16$ mol, άρα το πολύ $16$ mol $\text{HCl}$.
3. $M_r$ του $\text{HCl}$: $1 + 35{,}5 = 36{,}5$.

   Μάζα: $16 \cdot 36{,}5 = 584$ g.
4. Από ένα κιλό PVC βγαίνει **πάνω από μισό κιλό υδροχλώριο**. Είναι αέριο που, με την υγρασία, γίνεται υδροχλωρικό οξύ στα μάτια και στους πνεύμονες. Γι' αυτό τα καλώδια δεν καίγονται για να «βγει ο χαλκός».

### Παράδειγμα 3: Σε μια μονάδα ανακύκλωσης, τα τεμαχισμένα μπουκάλια έχουν μέσα και καπάκια. Πώς χωρίζονται τα κομμάτια PET από τα κομμάτια PP;

1. Βρίσκω τις πυκνότητες: το PP έχει περίπου $0{,}9$ g/mL, το PET περίπου $1{,}4$ g/mL. Το νερό έχει $1$ g/mL.
2. Ρίχνω τα κομμάτια σε δεξαμενή με νερό. Ό,τι είναι ελαφρύτερο από το νερό **επιπλέει**, ό,τι είναι βαρύτερο **βουλιάζει**.
3. Το PP των καπακιών μαζεύεται από την επιφάνεια και το PET από τον πάτο. Κάθε ρεύμα πάει χωριστά για λιώσιμο.

   Το ίδιο πλύσιμο απομακρύνει και τις κόλλες των ετικετών. Ένα καθαρό, ομοιογενές ρεύμα PET μπορεί να ξαναγίνει ακόμα και μπουκάλι.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το μονομερές του πολυαιθυλενίου;
   - Το αιθένιο
   - Το αιθάνιο
   - Η αιθανόλη
   - Το στυρένιο
2. Σε έναν αντιδραστήρα πολυμερίζονται πλήρως $500$ kg προπενίου. Πόσο πολυπροπυλένιο βγαίνει;
   - $500$ kg
   - Λιγότερο από $500$ kg, γιατί φεύγει νερό
   - Περισσότερο από $500$ kg, γιατί προστίθεται υδρογόνο
   - Εξαρτάται από τον βαθμό πολυμερισμού
3. Ποιο από αυτά τα υλικά δεν ξαναλιώνει αν το ζεστάνεις;
   - Εποξική ρητίνη
   - Πολυαιθυλένιο
   - PVC
   - PET
4. Τι προστίθεται στο καουτσούκ στον βουλκανισμό, για να γίνει ανθεκτικό ελαστικό;
   - Θείο
   - Χλώριο
   - Νερό
   - Ίνες γυαλιού
5. Ένας σωλήνας έχει στο τρίγωνο ανακύκλωσης τον αριθμό $3$. Από τι είναι;
   - PVC
   - PET
   - PP
   - PS
6. Ρίχνεις σε νερό ανακατεμένα κομμάτια από PP και PVC. Τι θα δεις;
   - Το PP επιπλέει, το PVC βουλιάζει
   - Το PVC επιπλέει, το PP βουλιάζει
   - Επιπλέουν και τα δύο
   - Βουλιάζουν και τα δύο
7. Ποιο αέριο βγαίνει όταν καίγεται PVC, και δεν βγαίνει όταν καίγεται πολυαιθυλένιο;
   - Υδροχλώριο
   - Διοξείδιο του άνθρακα
   - Υδρατμοί
   - Αμμωνία
8. Ποιο από αυτά είναι σύνθετο υλικό;
   - Fiberglass
   - Πολυστυρένιο
   - Καουτσούκ
   - Πολυπροπυλένιο

## Ασκήσεις

1. Ποιο πλαστικό έχει κωδικό ανακύκλωσης $1$;
2. Ένα εργοστάσιο φτιάχνει μεμβράνες θερμοκηπίου από πολυαιθυλένιο. Πόσα λίτρα αιθένιο, μετρημένα σε κανονικές συνθήκες, χρειάζονται για $1$ kg μεμβράνης;
3. Μια αλυσίδα PVC από έναν σωλήνα αποχέτευσης έχει μοριακή μάζα $125000$ g/mol. Πόσα άτομα χλωρίου έχει η αλυσίδα;
4. Σε μια μονάδα ανακύκλωσης φτάνουν τεμαχισμένα κομμάτια από μπιτόνια HDPE (πυκνότητα $0{,}95$ g/mL), καπάκια PP ($0{,}90$ g/mL) και μπουκάλια PET ($1{,}38$ g/mL). Τα ρίχνουν σε δεξαμενή με νερό.
   α) Ποια κομμάτια επιπλέουν και ποια βουλιάζουν;
   β) Πώς θα χώριζες μετά το HDPE από το PP;
5. Σε μια φωτιά σε μάντρα καίγονται $1{,}25$ kg μόνωση καλωδίων. Η μόνωση είναι μαλακό PVC με $40\%$ κατά μάζα πλαστικοποιητή, που δεν έχει χλώριο. Θεώρησε ότι όλο το χλώριο του PVC γίνεται υδροχλώριο. Πόσα γραμμάρια υδροχλωρίου βγαίνουν, και πόσα λίτρα είναι αυτά σε κανονικές συνθήκες;
6. Ένα εργαστήριο θέλει να βρει από τι είναι ένα κομμάτι θερμοπλαστικού χωρίς κωδικό. Ξέρει ότι είναι PE, PP, PVC ή PS. Καίει πλήρως $1{,}04$ g και μαζεύει $3{,}52$ g $\text{CO}_2$ και $0{,}72$ g νερό.
   α) Πόσα mol άνθρακα και πόσα mol υδρογόνου είχε το δείγμα;
   β) Έχει το δείγμα κάποιο άλλο στοιχείο εκτός από άνθρακα και υδρογόνο;
   γ) Ποιο πλαστικό είναι;
   δ) Αν η ανάλυση έδινε αναλογία C : H ίση με $1 : 2$, θα ήξερες ποιο είναι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/polymers
