# Οργανική Χημεία — εισαγωγή

> Χαρακτηριστικές ομάδες και τι προβλέπουν.

Χημεία, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/organic-intro

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο πολλές ενώσεις.
- Να γράφεις τον μοριακό τύπο ενός αλκανίου από τον γενικό τύπο.
- Να αναγνωρίζεις τις βασικές χαρακτηριστικές ομάδες σε έναν τύπο.
- Να προβλέπεις από τη χαρακτηριστική ομάδα αν μια ουσία διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι.
- Να υπολογίζεις τη σχετική μοριακή μάζα μιας οργανικής ένωσης.

## Τι μελετάει η Οργανική Χημεία

Το πετρέλαιο της αντλίας, το νέφτι του βαφείου, το οινόπνευμα του ιατρείου, το ξίδι, το λάστιχο του αυτοκινήτου, ο σωλήνας πολυαιθυλενίου της άρδευσης: όλα είναι **οργανικές ενώσεις**. Έχουν ένα κοινό: είναι χτισμένες γύρω από τον **άνθρακα**.

Οργανική Χημεία είναι η χημεία των ενώσεων του άνθρακα. Λίγες απλές ενώσεις του, όπως το $\text{CO}_2$, το $\text{CO}$ και τα ανθρακικά άλατα ($\text{CaCO}_3$), εξετάζονται στην Ανόργανη. Όλες οι υπόλοιπες, εκατομμύρια, είναι οργανικές.

## Γιατί ο άνθρακας

Ο άνθρακας έχει **τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους**, άρα κάνει **τέσσερις ομοιοπολικούς δεσμούς**. Και κάνει κάτι που λίγα στοιχεία κάνουν καλά: **δένεται με άλλα άτομα άνθρακα**, σε αλυσίδες που μπορεί να είναι:

- **ευθείες**,
- **διακλαδισμένες**, με «κλαδιά» στο πλάι,
- **κλειστές σε δακτύλιο**, όπως στο βενζόλιο.

Οι δεσμοί ανάμεσα σε δύο άνθρακες μπορεί να είναι **απλοί** ($\text{C}-\text{C}$), **διπλοί** ($\text{C}=\text{C}$) ή **τριπλοί** ($\text{C}\equiv\text{C}$). Με τόσους συνδυασμούς, τα δυνατά μόρια είναι πρακτικά απεριόριστα.

## Οι υδρογονάνθρακες

Οι απλούστερες οργανικές ενώσεις έχουν μόνο άνθρακα και υδρογόνο: οι **υδρογονάνθρακες**. Από αυτούς είναι φτιαγμένα σχεδόν όλα τα καύσιμα.

Αν όλοι οι δεσμοί ανάμεσα στους άνθρακες είναι απλοί, ο υδρογονάνθρακας λέγεται **αλκάνιο** και είναι **κορεσμένος**: κάθε άνθρακας έχει πάρει όσα υδρογόνα χωράνε.

> **Κλειδί**
>
> Τα αλκάνια ακολουθούν τον **γενικό τύπο**
>
> $$
> \text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+2}
> $$
>
> όπου $\nu$ είναι το πλήθος των ατόμων άνθρακα. Από ένα μόνο νούμερο βγάζεις τον τύπο: με $\nu = 3$ έχεις $\text{C}_3\text{H}_8$, το **προπάνιο** της φιάλης υγραερίου.
>
> Όταν μια σειρά ενώσεων έχει τον ίδιο γενικό τύπο και κάθε μέλος διαφέρει από το επόμενο κατά $\text{CH}_2$, λέγεται **ομόλογη σειρά**. Τα μέλη της έχουν παρόμοια χημική συμπεριφορά.

| Άτομα C | Όνομα    | Τύπος                     | Πού το βρίσκεις        |
| ------- | -------- | ------------------------- | ---------------------- |
| $1$     | μεθάνιο  | $\text{CH}_4$             | φυσικό αέριο, βιοαέριο |
| $2$     | αιθάνιο  | $\text{C}_2\text{H}_6$    | φυσικό αέριο           |
| $3$     | προπάνιο | $\text{C}_3\text{H}_8$    | υγραέριο, γκαζάκια     |
| $4$     | βουτάνιο | $\text{C}_4\text{H}_{10}$ | υγραέριο, αναπτήρες    |
| $8$     | οκτάνιο  | $\text{C}_8\text{H}_{18}$ | βενζίνη                |

Τα ονόματα έχουν δύο κομμάτια. Το **πρόθεμα** λέει πόσοι άνθρακες (μεθ- $1$, αιθ- $2$, προπ- $3$, βουτ- $4$, πεντ- $5$, εξ- $6$, επτ- $7$, οκτ- $8$) και η **κατάληξη** τι είδους ένωση: **-άνιο** για αλκάνιο, **-ένιο** για διπλό δεσμό (αιθένιο, το «αιθυλένιο» των πλαστικών), **-ίνιο** για τριπλό (αιθίνιο, η ασετυλίνη της οξυγονοκόλλησης).

## Μοριακός και συντακτικός τύπος

Ο **μοριακός** τύπος λέει **ποια** άτομα και **πόσα**: $\text{C}_4\text{H}_{10}$. Ο **συντακτικός** λέει και **ποιο είναι δεμένο με ποιο**:

$$
\text{CH}_3-\text{CH}_2-\text{CH}_2-\text{CH}_3
$$

Η διαφορά μετράει. Με τον ίδιο μοριακό τύπο $\text{C}_4\text{H}_{10}$ υπάρχουν **δύο** ουσίες: το βουτάνιο με ευθεία αλυσίδα και το **ισοβουτάνιο**, με ένα κλαδί. Ενώσεις με ίδιο μοριακό και διαφορετικό συντακτικό τύπο λέγονται **ισομερή**, και έχουν διαφορετικές ιδιότητες: άλλο σημείο βρασμού, άλλη συμπεριφορά στη μηχανή.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο μοριακός τύπος **δεν** αρκεί για να ξέρεις τι ουσία έχεις. Το $\text{C}_2\text{H}_6\text{O}$ είναι και η **αιθανόλη** του οινοπνεύματος και ο **διμεθυλαιθέρας**, ένα αέριο προωθητικό για σπρέι. Τελείως άλλες ουσίες, ίδιος μοριακός τύπος.

## Οι χαρακτηριστικές ομάδες

Οι περισσότερες οργανικές ενώσεις δεν είναι σκέτοι υδρογονάνθρακες. Έχουν πάνω στην αλυσίδα μια μικρή ομάδα ατόμων, συνήθως με οξυγόνο ή άζωτο: τη **χαρακτηριστική ομάδα**.

Η αλυσίδα είναι το «σασί». Η χαρακτηριστική ομάδα είναι το «εξάρτημα» που αποφασίζει τι θα κάνει το μόριο: αν θα διαλύεται στο νερό, αν θα είναι όξινο, αν θα μυρίζει, με τι θα αντιδρά.

Το σύμβολο $\text{R}$ σημαίνει «μια οποιαδήποτε ανθρακική αλυσίδα». Διάλεξε ομάδα και δες τι προβλέπει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδια αλυσίδα, άλλη ομάδα, άλλη ουσία*

## Τι προβλέπει η ομάδα

Δύο προβλέψεις κάνεις αμέσως, μόνο κοιτάζοντας τον τύπο.

**Διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι;** Ο κανόνας είναι «**το όμοιο διαλύει το όμοιο**». Ο σκέτος υδρογονάνθρακας δεν έχει τίποτα που να «πιάνει» το νερό: δεν διαλύεται, επιπλέει — γι' αυτό το πετρέλαιο κάνει κηλίδα στη θάλασσα. Αντίθετα, διαλύεται σε άλλους υδρογονάνθρακες, όπως το νέφτι και η βενζίνη. Μια ομάδα $-\text{OH}$ ή $-\text{COOH}$ μοιάζει με το νερό και κάνει τις **μικρές** ενώσεις διαλυτές σε αυτό.

**Πόσο εύκολα εξατμίζεται;** Οι ομάδες $-\text{OH}$ και $-\text{COOH}$ κρατάνε τα μόρια κολλημένα μεταξύ τους, με **δεσμούς υδρογόνου**. Γι' αυτό η αιθανόλη βράζει στους $78$ °C, ενώ το προπάνιο, με περίπου ίδια μάζα μορίου, είναι αέριο ακόμα και στους $-40$ °C.

> **Πρόσεχε**
>
> Όσο μακραίνει η αλυσίδα, τόσο περισσότερο «μοιάζει» με υδρογονάνθρακα και τόσο λιγότερο μετράει η ομάδα. Η μεθανόλη και η αιθανόλη ανακατεύονται με το νερό σε κάθε αναλογία. Η οκτανόλη σχεδόν δεν διαλύεται. Τα λιπαρά οξέα του λαδιού έχουν καρβοξύλιο, αλλά δεν διαλύονται στο νερό: η αλυσίδα τους έχει πάνω από δέκα άνθρακες.

## Πόσο ζυγίζει ένα μόριο

Η **σχετική μοριακή μάζα** $M_r$ λέει πόσες φορές βαρύτερο είναι ένα μόριο από το $\frac{1}{12}$ του ατόμου του άνθρακα. Στην πράξη: **προσθέτεις τις σχετικές ατομικές μάζες** όλων των ατόμων του τύπου.

| Στοιχείο | C    | H   | O    | N    | Cl       |
| -------- | ---- | --- | ---- | ---- | -------- |
| $A_r$    | $12$ | $1$ | $16$ | $14$ | $35{,}5$ |

Για το μεθάνιο: $M_r = 12 + 4 \cdot 1 = 16$. Για το αλκάνιο με $\nu$ άνθρακες βγαίνει πάντα $M_r = 12\nu + 2\nu + 2 = 14\nu + 2$.

> **Θυμήσου**
>
> Μπροστά σε έναν άγνωστο οργανικό τύπο ρωτάς τρία πράγματα: **Πόσοι άνθρακες;** (το πρόθεμα) — **Τι δεσμοί;** (κορεσμένο ή όχι) — **Ποια ομάδα;** (η κατάληξη, και μαζί η συμπεριφορά). Οι δύο πρώτες απαντήσεις δίνουν το όνομα. Η τρίτη σου λέει τι να περιμένεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το εξάνιο είναι διαλύτης στις κόλλες επαφής των υποδηματοποιείων. Γράψε τον μοριακό του τύπο και βρες τη σχετική μοριακή του μάζα.

1. Το πρόθεμα «εξ-» σημαίνει $6$ άνθρακες και η κατάληξη «-άνιο» αλκάνιο. Από τον γενικό τύπο $\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+2}$ με $\nu = 6$:

   $2 \cdot 6 + 2 = 14$ υδρογόνα, άρα $\text{C}_6\text{H}_{14}$.
2. Σχετική μοριακή μάζα:

   $M_r = 6 \cdot 12 + 14 \cdot 1 = 72 + 14 = 86$
3. **Έλεγχος** με τον σύντομο τύπο: $14 \cdot 6 + 2 = 86$ ✓

   Είναι υδρογονάνθρακας χωρίς χαρακτηριστική ομάδα: δεν διαλύεται στο νερό, εξατμίζεται εύκολα και είναι εύφλεκτος. Γι' αυτό η κόλλα «τραβάει» γρήγορα, και γι' αυτό ο χώρος θέλει αερισμό.

### Παράδειγμα 2: Στην ετικέτα ενός διαλυτικού βερνικιών διαβάζεις \$\text{CH}\_3\text{COOCH}\_2\text{CH}\_3\$. Τι είδους ένωση είναι, και θα καθαρίσεις το πινέλο με νερό;

1. Ψάχνω χαρακτηριστική ομάδα. Υπάρχει το κομμάτι $-\text{COO}-$, με άνθρακες και από τις δύο μεριές: **εστερομάδα**.
2. Η ουσία είναι **εστέρας**: ο αιθανικός αιθυλεστέρας (οξικός αιθυλεστέρας), γνωστός διαλύτης βερνικιών και κολλών, με τη χαρακτηριστική φρουτώδη μυρωδιά.
3. Η εστερομάδα δεν έχει υδρογόνο δεμένο σε οξυγόνο, άρα δεν «πιάνει» το νερό όσο μια αλκοόλη. Ο εστέρας διαλύεται ελάχιστα στο νερό.

   Το βερνίκι στο πινέλο καθαρίζεται με το **ίδιο** διαλυτικό, όχι με νερό.

### Παράδειγμα 3: Η αιθανόλη \$\text{C}\_2\text{H}\_5\text{OH}\$ και το προπάνιο \$\text{C}\_3\text{H}\_8\$ έχουν σχεδόν την ίδια μάζα μορίου. Γιατί η πρώτη είναι υγρό και το δεύτερο αέριο;

1. Υπολογίζω τις μάζες:

   αιθανόλη $M_r = 2 \cdot 12 + 6 \cdot 1 + 16 = 46$

   προπάνιο $M_r = 3 \cdot 12 + 8 \cdot 1 = 44$

   Σχεδόν ίσες: η μάζα δεν εξηγεί τη διαφορά.
2. Η αιθανόλη έχει ομάδα $-\text{OH}$. Το υδρογόνο της έλκεται από το οξυγόνο του διπλανού μορίου: **δεσμοί υδρογόνου**. Τα μόρια μένουν «κολλημένα» και χρειάζεται θέρμανση ως τους $78$ °C για να βράσει.
3. Το προπάνιο δεν έχει τέτοια ομάδα. Οι δυνάμεις ανάμεσα στα μόριά του είναι ασθενείς, και βράζει στους $-42$ °C.

   Γι' αυτό η φιάλη υγραερίου κρατάει το προπάνιο υγρό **με πίεση**, ενώ το οινόπνευμα στέκεται σε ανοιχτό μπουκάλι.

## Ερωτήσεις

1. Πόσους ομοιοπολικούς δεσμούς σχηματίζει συνήθως ένα άτομο άνθρακα;
   - $4$
   - $2$
   - $6$
   - $1$
2. Το επτάνιο είναι αλκάνιο με $7$ άτομα άνθρακα. Ποιος είναι ο μοριακός του τύπος;
   - $\text{C}_7\text{H}_{16}$
   - $\text{C}_7\text{H}_{14}$
   - $\text{C}_7\text{H}_{7}$
   - $\text{C}_7\text{H}_{18}$
3. Το ασετόν, $\text{CH}_3\text{COCH}_3$, καθαρίζει ρητίνες και κόλλες. Ποια χαρακτηριστική ομάδα έχει;
   - Κετονομάδα
   - Καρβοξύλιο
   - Υδροξύλιο
   - Αλδεϋδομάδα
4. Χύνεται πετρέλαιο κίνησης σε ένα κανάλι. Τι θα δεις;
   - Κηλίδα που επιπλέει στην επιφάνεια
   - Ότι διαλύεται και χάνεται μέσα στο νερό
   - Ότι βουλιάζει και κάθεται στον πυθμένα
   - Ότι αντιδρά με το νερό και αφρίζει
5. Το βουτάνιο και το ισοβουτάνιο έχουν τον ίδιο μοριακό τύπο, $\text{C}_4\text{H}_{10}$. Πώς λέγονται τέτοιες ενώσεις;
   - Ισομερή
   - Ομόλογα
   - Ισότοπα
   - Πολυμερή
6. Ποια είναι η σχετική μοριακή μάζα της μεθανόλης, $\text{CH}_3\text{OH}$; ($\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$)
   - $32$
   - $31$
   - $29$
   - $46$
7. Ποια από αυτές τις ουσίες ανακατεύεται με το νερό σε κάθε αναλογία;
   - Αιθανόλη
   - Εξάνιο
   - Οκτανόλη
   - Βενζίνη
8. Μια ένωση λέγεται προπένιο. Τι σου λέει το όνομα;
   - Τρεις άνθρακες και ένας διπλός δεσμός
   - Τρεις άνθρακες, όλοι με απλούς δεσμούς
   - Τέσσερις άνθρακες και ένας τριπλός δεσμός
   - Τρεις άνθρακες και μια ομάδα υδροξυλίου

## Ασκήσεις

1. Το οξικό οξύ του ξιδιού έχει τύπο $\text{CH}_3\text{COOH}$. Πώς λέγεται η χαρακτηριστική του ομάδα;
2. Ένα από τα αλκάνια του πετρελαίου κίνησης έχει $26$ άτομα υδρογόνου στο μόριό του. Πόσους άνθρακες έχει, ποιος είναι ο μοριακός του τύπος, και πόση η σχετική μοριακή του μάζα;
3. Το ασετόν, $\text{CH}_3\text{COCH}_3$, και η προπανάλη, $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CHO}$, είναι δύο διαφορετικοί διαλύτες. Γράψε τον μοριακό τύπο του καθενός και βρες τη σχετική μοριακή μάζα. Πώς λέγονται δύο τέτοιες ενώσεις μεταξύ τους;
4. Στο εργαστήριο βρέθηκαν τρία μπουκάλια χωρίς ετικέτα με διαυγή υγρά. Ξέρεις ότι είναι εξάνιο, αιθανόλη και οξικό οξύ. Έχεις νερό και ταινίες pH. Πώς ξεχωρίζεις το καθένα;
5. Ένας λέβητας μπορεί να καίει μεθάνιο, $\text{CH}_4$, ή οκτάνιο, $\text{C}_8\text{H}_{18}$.
   α) Τι ποσοστό της μάζας του καθενός είναι άνθρακας;
   β) Κάθε άτομο άνθρακα που καίγεται γίνεται ένα μόριο $\text{CO}_2$. Ποιο από τα δύο βγάζει περισσότερο $\text{CO}_2$ ανά κιλό καυσίμου;
6. Το εργαστήριο ποιοτικού ελέγχου αναλύει δύο διαλύτες που δηλώνονται ως αλκάνια.
   α) Ο πρώτος έχει άνθρακα σε ποσοστό $83{,}3\%$ της μάζας του, δηλαδή τα $\frac{5}{6}$. Ποιος είναι ο μοριακός του τύπος;
   β) Για τον δεύτερο, το φύλλο δεδομένων γράφει «αλκάνιο με $87\%$ άνθρακα». Δείξε ότι δεν μπορεί να είναι σωστό.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/organic-intro
