# Χημικές διεργασίες στη βιομηχανία

> Από το εργαστήριο στην παραγωγή: τι αλλάζει στην κλίμακα.

Χημεία, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/industrial-processes

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι αλλάζει όταν μια αντίδραση περνάει από το εργαστήριο στη βιομηχανική παραγωγή.
- Να υπολογίζεις τη θεωρητική ποσότητα προϊόντος και την απόδοση μιας διεργασίας.
- Να βρίσκεις ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα και καθορίζει την ποσότητα του προϊόντος.
- Να εξηγείς τον ρόλο του καταλύτη, της θερμοκρασίας και της πίεσης στη σύνθεση της αμμωνίας.
- Να διαβάζεις τα βασικά στοιχεία ασφάλειας μιας χημικής ουσίας.

## Από το ποτήρι ζέσεως στον αντιδραστήρα

Στο εργαστήριο, μια αντίδραση γίνεται σε ποτήρι ζέσεως: λίγα γραμμάρια, ένας λύχνος, ένας χημικός που κοιτάζει. Στη βιομηχανία η ίδια αντίδραση γίνεται σε **αντιδραστήρα** με τόνους υλικού, μέρα και νύχτα. Η χημεία είναι η ίδια. Σχεδόν όλα τα άλλα αλλάζουν:

| Στο εργαστήριο                            | Στη βιομηχανία                                |
| ----------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| μερικά γραμμάρια                          | τόνοι την ημέρα                               |
| το κόστος των αντιδραστηρίων μετράει λίγο | κάθε κιλό πρώτης ύλης και κάθε kWh μετράει    |
| η θερμότητα φεύγει μόνη της από το γυαλί  | η θερμότητα πρέπει να απομακρυνθεί με ψύξη    |
| τα υπολείμματα είναι λίγα                 | τα απόβλητα είναι τόνοι και θέλουν διαχείριση |
| ένα λάθος σπάει ένα γυαλί                 | ένα λάθος μπορεί να γίνει ατύχημα             |

Η παραγωγή γίνεται με δύο τρόπους. Στη **διαλείπουσα** (batch) λειτουργία, ο αντιδραστήρας γεμίζει, η αντίδραση γίνεται, και αδειάζει, όπως σε ένα καζάνι: έτσι δουλεύουν τα φαρμακεία, τα χρώματα, τα καλλυντικά. Στη **συνεχή** λειτουργία, οι πρώτες ύλες μπαίνουν συνέχεια από τη μία μεριά και το προϊόν βγαίνει συνέχεια από την άλλη: έτσι δουλεύουν τα διυλιστήρια και τα εργοστάσια λιπασμάτων.

## Πόσο θα πάρεις: η απόδοση

Η ισοσταθμισμένη εξίσωση λέει πόσο προϊόν **θα** έπρεπε να πάρεις. Αυτή είναι η **θεωρητική ποσότητα**. Στην πράξη παίρνεις λιγότερο: κάποιο υλικό δεν αντιδρά, κάποιο χάνεται στο φιλτράρισμα ή στη μεταφορά, κάποιο κάνει άλλες αντιδράσεις.

> **Κλειδί**
>
> Η **απόδοση** μιας διεργασίας είναι:
>
> **απόδοση = (πραγματική ποσότητα : θεωρητική ποσότητα) × 100%**
>
> Και οι δύο ποσότητες στην **ίδια μονάδα**: kg με kg, ή mol με mol.
>
> Στη βιομηχανία λίγες μονάδες απόδοσης είναι τεράστιο ποσό. Αν ένα εργοστάσιο βγάζει $1000$ τόνους τον μήνα, κάθε $1\%$ είναι $10$ τόνοι προϊόντος.

## Ποιο τελειώνει πρώτο

Τα αντιδρώντα σπάνια μπαίνουν ακριβώς στην αναλογία της εξίσωσης. Αυτό που **τελειώνει πρώτο** λέγεται **αντιδρών σε έλλειμμα**, και αυτό αποφασίζει πόσο προϊόν θα βγει. Από το άλλο θα περισσέψει.

Είναι σαν τη συναρμολόγηση ποδηλάτων: με $100$ σκελετούς και $150$ ρόδες φτιάχνεις $75$ ποδήλατα, όχι $100$. Οι ρόδες είναι το «αντιδρών σε έλλειμμα», και θα σου μείνουν $25$ σκελετοί.

Η μέθοδος:

1. Μετατρέπεις κάθε αντιδρών σε **mol**.
2. Διαιρείς κάθε αριθμό mol με τον **συντελεστή** του στην εξίσωση.
3. Το **μικρότερο** πηλίκο δείχνει το αντιδρών σε έλλειμμα.
4. Υπολογίζεις το προϊόν **μόνο** από αυτό.

Στη βιομηχανία συχνά βάζουν επίτηδες **περίσσεια** από το φθηνό αντιδρών, για να καταναλωθεί όλο το ακριβό.

## Η σύνθεση της αμμωνίας

Η αμμωνία είναι η βάση σχεδόν όλων των αζωτούχων λιπασμάτων. Παράγεται από το άζωτο του αέρα και υδρογόνο, που βγαίνει κυρίως από φυσικό αέριο:

$$
\text{N}_2 + 3\text{H}_2 \rightleftharpoons 2\text{NH}_3
$$

Η αντίδραση είναι **εξώθερμη**: βγάζει θερμότητα.

Το διπλό βέλος σημαίνει **χημική ισορροπία**: η αντίδραση γίνεται και προς τις δύο κατευθύνσεις, και σε κάθε συνθήκη σταματάει σε ένα μείγμα αντιδρώντων και προϊόντος. Ο μηχανικός θέλει δύο πράγματα: **πολύ** προϊόν στο μείγμα, και να φτάνει εκεί **γρήγορα**. Δοκίμασε τι κάνει κάθε αλλαγή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ρυθμίζοντας τον αντιδραστήρα αμμωνίας*

Γι' αυτό η βιομηχανία καταλήγει σε **συμβιβασμό**:

- **Θερμοκρασία περίπου $400$ ως $450$ °C.** Πιο κρύα θα έδινε περισσότερη αμμωνία, αλλά τόσο αργά που δεν θα άξιζε.
- **Πίεση περίπου $200$ atm.** Πιο ψηλή θα έδινε περισσότερη αμμωνία, αλλά οι σωληνώσεις, οι συμπιεστές και η ενέργεια κοστίζουν.
- **Καταλύτης σιδήρου**, για να φτάνει γρήγορα στην ισορροπία.
- **Ανακύκλωση.** Σε κάθε πέρασμα από τον αντιδραστήρα, μόνο ένα μικρό μέρος του αζώτου και του υδρογόνου γίνεται αμμωνία, γύρω στο $15\%$. Η αμμωνία υγροποιείται και φεύγει, και τα αέρια που δεν αντέδρασαν **ξαναγυρίζουν** στον αντιδραστήρα. Έτσι στο τέλος σχεδόν όλη η πρώτη ύλη γίνεται προϊόν.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **καταλύτης** επιταχύνει μια αντίδραση χωρίς να καταναλώνεται. **Δεν** αλλάζει πόσο προϊόν θα υπάρχει στην ισορροπία, ούτε τη θερμότητα της αντίδρασης. Απλώς φτάνεις εκεί πιο γρήγορα, και άρα μπορείς να δουλέψεις σε χαμηλότερη θερμοκρασία.
>
> Οι καταλύτες όμως **δηλητηριάζονται**: ίχνη θείου ή άλλων ουσιών κάθονται στην επιφάνειά τους και τους «σβήνουν». Γι' αυτό οι πρώτες ύλες καθαρίζονται πριν μπουν στον αντιδραστήρα.

## Η θερμότητα στη μεγάλη κλίμακα

Μια εξώθερμη αντίδραση σε ποτήρι ζέσεως ζεσταίνει απλώς το γυαλί. Σε αντιδραστήρα χιλιάδων λίτρων μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Ο λόγος είναι γεωμετρικός: η θερμότητα **παράγεται σε όλο τον όγκο**, αλλά **φεύγει μόνο από την επιφάνεια**. Όταν μεγαλώνεις ένα δοχείο, ο όγκος μεγαλώνει πολύ πιο γρήγορα από την επιφάνεια.

Αν η θερμότητα δεν φύγει, η θερμοκρασία ανεβαίνει, η αντίδραση επιταχύνεται, βγάζει ακόμα περισσότερη θερμότητα — και η αντίδραση **ξεφεύγει**. Γι' αυτό οι μεγάλοι αντιδραστήρες έχουν μανδύες ψύξης, σερπαντίνες, αναδευτήρες, αισθητήρες θερμοκρασίας και βαλβίδες ασφαλείας.

> **Το Δελτίο Δεδομένων Ασφαλείας**
>
> Κάθε επικίνδυνη χημική ουσία που πωλείται για επαγγελματική χρήση συνοδεύεται από **Δελτίο Δεδομένων Ασφαλείας** (ΔΔΑ, στα αγγλικά SDS). Λέει τι κινδύνους έχει, με ποια μέσα προστασίας τη χειρίζεσαι, πώς την αποθηκεύεις, τι κάνεις αν χυθεί ή αν κάποιος εκτεθεί, και πώς τη διαχειρίζεσαι ως απόβλητο. Στη συσκευασία, τα **εικονογράμματα** σε κόκκινο ρόμβο λένε τα ίδια με μια ματιά.

Στη βιομηχανία η ασφάλεια δεν είναι πρόσθετο. Το ΔΔΑ διαβάζεται **πριν** ανοίξεις μια συσκευασία, όχι αφού γίνει το ατύχημα. Οι ουσίες που αντιδρούν μεταξύ τους αποθηκεύονται χωριστά: τα οξέα μακριά από τις βάσεις, τα οξειδωτικά μακριά από τα καύσιμα.

> **Θυμήσου**
>
> Τρεις ερωτήσεις για κάθε διεργασία: **Πόσο θα πάρω;** (θεωρητική ποσότητα από το αντιδρών σε έλλειμμα, και απόδοση) — **Πόσο γρήγορα;** (θερμοκρασία, καταλύτης) — **Με ποιο ρίσκο;** (θερμότητα, πίεση, τοξικότητα, απόβλητα). Το εργαστήριο απαντάει κυρίως την πρώτη. Το εργοστάσιο πρέπει να απαντήσει και τις τρεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα ασβεστοκάμινο ψήνονται \$1000\$ kg ασβεστόλιθου, \$\text{CaCO}\_3\$, και βγαίνουν \$504\$ kg ασβέστη, \$\text{CaO}\$. Ποια είναι η απόδοση;

1. Η αντίδραση: $\text{CaCO}_3 \rightarrow \text{CaO} + \text{CO}_2$, με αναλογία $1 : 1$.

   $M_r$: $\text{CaCO}_3 = 100$, $\text{CaO} = 40 + 16 = 56$.
2. Θεωρητική ποσότητα: $1000$ kg $\text{CaCO}_3$ είναι $10$ kmol, που δίνουν $10$ kmol $\text{CaO}$:

   $10 \cdot 56 = 560$ kg
3. Απόδοση:

   $\frac{504}{560} \cdot 100\% = 90\%$
4. Το $10\%$ που λείπει είναι κυρίως ασβεστόλιθος που δεν ψήθηκε ως τον πυρήνα των κομματιών. Κομμάτια πιο μικρά ή περισσότερος χρόνος στο καμίνι ανεβάζουν την απόδοση, αλλά κοστίζουν σε καύσιμο.

### Παράδειγμα 2: Σε έναν αντιδραστήρα αμμωνίας μπαίνουν \$56\$ kg άζωτο και \$6\$ kg υδρογόνο. Ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα, και πόση αμμωνία μπορεί να βγει το πολύ;

1. Mol: $\text{N}_2$ με $M_r = 28$: $\frac{56}{28} = 2$ kmol. $\text{H}_2$ με $M_r = 2$: $\frac{6}{2} = 3$ kmol.
2. Διαιρώ με τους συντελεστές της $\text{N}_2 + 3\text{H}_2 \rightleftharpoons 2\text{NH}_3$:

   άζωτο $\frac{2}{1} = 2$, υδρογόνο $\frac{3}{3} = 1$.

   Το μικρότερο είναι του **υδρογόνου**: αυτό είναι σε έλλειμμα.
3. Από το υδρογόνο: $3$ kmol $\text{H}_2$ δίνουν $2$ kmol $\text{NH}_3$, με $M_r = 14 + 3 = 17$:

   $2 \cdot 17 = 34$ kg αμμωνία, το πολύ.

   Από το άζωτο χρησιμοποιείται μόνο $1$ kmol, και περισσεύει $1$ kmol, δηλαδή $28$ kg.
4. Στην πράξη, σε ένα πέρασμα από τον αντιδραστήρα, γίνεται αμμωνία μόνο γύρω στο $15\%$: περίπου $0{,}15 \cdot 34 \approx 5$ kg. Τα υπόλοιπα αέρια ξαναγυρίζουν στον αντιδραστήρα.

### Παράδειγμα 3: Ένας κυβικός αντιδραστήρας με ακμή \$0{,}1\$ m μεγαλώνει σε κυβικό με ακμή \$1\$ m. Πόσο δυσκολότερα θα απομακρύνεται η θερμότητα;

1. Μικρός: όγκος $0{,}1^3 = 0{,}001$ m³, επιφάνεια $6 \cdot 0{,}1^2 = 0{,}06$ m².

   Λόγος επιφάνειας προς όγκο: $\frac{0{,}06}{0{,}001} = 60$ m² ανά m³.
2. Μεγάλος: όγκος $1$ m³, επιφάνεια $6$ m². Λόγος: $6$ m² ανά m³.
3. Ο όγκος, άρα και η θερμότητα που παράγεται, έγινε $1000$ φορές μεγαλύτερος. Η επιφάνεια από όπου φεύγει έγινε μόνο $100$ φορές μεγαλύτερη.

   Κάθε κυβικό μέτρο του μεγάλου αντιδραστήρα έχει **$10$ φορές λιγότερη** επιφάνεια για να δώσει τη θερμότητά του.
4. Γι' αυτό μια αντίδραση που στον πάγκο «απλώς ζεσταίνεται», στη βιομηχανία χρειάζεται μανδύα ψύξης, ανάδευση και αισθητήρες. Η μεγέθυνση δεν είναι ποτέ απλός πολλαπλασιασμός των ποσοτήτων.

## Ερωτήσεις

1. Η θεωρητική ποσότητα ενός προϊόντος είναι $400$ kg και το εργοστάσιο παίρνει $340$ kg. Ποια είναι η απόδοση;
   - $85\%$
   - $60\%$
   - $118\%$
   - $15\%$
2. Τι καθορίζει πόσο προϊόν θα βγει, όταν τα αντιδρώντα δεν είναι στην αναλογία της εξίσωσης;
   - Το αντιδρών που τελειώνει πρώτο
   - Το αντιδρών με τη μεγαλύτερη μάζα
   - Το αντιδρών που είναι σε περίσσεια
   - Η ποσότητα του καταλύτη που μπήκε
3. Τι κάνει ο καταλύτης σιδήρου στη σύνθεση της αμμωνίας;
   - Φτάνει γρηγορότερα στην ισορροπία
   - Αυξάνει την αμμωνία στην ισορροπία
   - Δίνει άζωτο που μπαίνει στο προϊόν
   - Κάνει την αντίδραση ενδόθερμη
4. Γιατί η σύνθεση της αμμωνίας γίνεται σε μεγάλη πίεση;
   - Δεξιά υπάρχουν λιγότερα mol αερίων
   - Η πίεση ψύχει τον αντιδραστήρα
   - Η πίεση κάνει το άζωτο υγρό
   - Η πίεση αντικαθιστά τον καταλύτη
5. Η ψύξη θα έδινε περισσότερη αμμωνία στην ισορροπία. Γιατί το εργοστάσιο δουλεύει γύρω στους $450$ °C;
   - Σε χαμηλή θερμοκρασία είναι πολύ αργή
   - Σε χαμηλή θερμοκρασία η αμμωνία εκρήγνυται
   - Η θέρμανση αυξάνει την αμμωνία στο μείγμα
   - Ο καταλύτης λιώνει κάτω από τους $450$ °C
6. Σε κάθε πέρασμα από τον αντιδραστήρα, μόνο ένα μικρό μέρος των αερίων γίνεται αμμωνία. Τι γίνεται τα υπόλοιπα;
   - Ξαναγυρίζουν στον αντιδραστήρα
   - Καίγονται στον πυρσό του εργοστασίου
   - Αφήνονται ελεύθερα στην ατμόσφαιρα
   - Πωλούνται χωριστά ως λίπασμα
7. Γιατί μια εξώθερμη αντίδραση είναι πιο επικίνδυνη σε μεγάλο αντιδραστήρα απ' ό,τι στο ποτήρι ζέσεως;
   - Η επιφάνεια μεγαλώνει πιο αργά από τον όγκο
   - Η χημική αντίδραση αλλάζει στη μεγάλη κλίμακα
   - Το μέταλλο του αντιδραστήρα παράγει θερμότητα
   - Στη βιομηχανία δεν χρησιμοποιείται ψύξη
8. Πότε πρέπει να διαβάσεις το Δελτίο Δεδομένων Ασφαλείας μιας νέας χημικής ουσίας στη δουλειά;
   - Πριν ανοίξεις τη συσκευασία
   - Μόνο αν γίνει κάποιο ατύχημα
   - Όταν τελειώσει η ουσία
   - Μόνο αν μυρίζει έντονα

## Ασκήσεις

1. Ποιο μέταλλο χρησιμοποιείται ως καταλύτης στη βιομηχανική σύνθεση της αμμωνίας;
2. Μια μονάδα σαπουνοποιίας δουλεύει με απόδοση $90\%$ και έχει παραγγελία για $18$ τόνους σαπούνι. Για πόση θεωρητική ποσότητα πρέπει να υπολογίσει τις πρώτες ύλες, και πόσοι τόνοι θα «χαθούν» στη διεργασία;
3. Πόσα kg αμμωνίας δίνουν το πολύ $9$ kg υδρογόνου, αν το άζωτο είναι σε περίσσεια;
4. Σε έναν αντιδραστήρα αμμωνίας μπαίνουν $140$ kg άζωτο και $24$ kg υδρογόνο, και στο τέλος της παρτίδας μαζεύονται $85$ kg αμμωνίας.
   α) Ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα, και πόσο περισσεύει από το άλλο;
   β) Ποια είναι η απόδοση της παρτίδας;
5. Ο ασβεστόλιθος ενός λατομείου έχει $90\%$ ανθρακικό ασβέστιο, $\text{CaCO}_3$, και το υπόλοιπο είναι πέτρα που δεν δίνει ασβέστη. Το καμίνι δουλεύει με απόδοση $80\%$. Πόσος ασβεστόλιθος χρειάζεται για $1$ τόνο ασβέστη, $\text{CaO}$;
6. Ένα εργοστάσιο αμμωνίας τροφοδοτείται κάθε μέρα με $100$ τόνους φρέσκο μείγμα αζώτου και υδρογόνου, στην αναλογία της εξίσωσης. Σε κάθε πέρασμα από τον αντιδραστήρα, το $15\%$ της μάζας του αερίου που μπαίνει γίνεται αμμωνία. Η αμμωνία υγροποιείται και φεύγει, και ό,τι δεν αντέδρασε ξαναγυρίζει στον αντιδραστήρα μαζί με το φρέσκο μείγμα. Θεώρησε ότι τίποτα δεν χάνεται και ότι η λειτουργία είναι σταθερή.
   α) Πόσους τόνους αμμωνίας βγάζει το εργοστάσιο τη μέρα;
   β) Πόσοι τόνοι αερίου περνούν τη μέρα μέσα από τον αντιδραστήρα;
   γ) Πόσοι από αυτούς είναι ανακυκλωμένοι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/industrial-processes
