# Υδρογονάνθρακες και καύσιμα

> Διύλιση, οκτάνια και προϊόντα καύσης.

Χημεία, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/hydrocarbons-fuels

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη χωρίζει το αργό πετρέλαιο σε κλάσματα.
- Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
- Να ερμηνεύεις τον αριθμό οκτανίων μιας βενζίνης.
- Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις την πλήρη καύση ενός υδρογονάνθρακα και να ξέρεις τι βγαίνει όταν η καύση είναι ατελής.
- Να υπολογίζεις με mol πόσο CO₂ και πόση θερμότητα δίνει μια ποσότητα καυσίμου.

## Από την πετρελαιοπηγή στην αντλία

Το **αργό πετρέλαιο**, όπως βγαίνει από τη γη, είναι ένα σκούρο, παχύρρευστο μείγμα από εκατοντάδες **υδρογονάνθρακες**: από μικρά μόρια με έναν-δύο άνθρακες ως μεγάλα με πάνω από σαράντα. Έτσι όπως είναι δεν μπαίνει ούτε σε μηχανή ούτε σε καυστήρα.

Το **φυσικό αέριο** είναι κυρίως **μεθάνιο**, $\text{CH}_4$, με λίγο αιθάνιο. Το **υγραέριο** (LPG) είναι μείγμα **προπανίου** και **βουτανίου**, που υγροποιούνται εύκολα με πίεση και χωράνε σε φιάλες.

## Κλασματική απόσταξη

Στο διυλιστήριο το αργό πετρέλαιο θερμαίνεται γύρω στους $400$ °C και οι ατμοί του μπαίνουν στη βάση μιας ψηλής **στήλης**. Η στήλη είναι καυτή κάτω και όλο πιο ψυχρή όσο ανεβαίνεις.

Τα μόρια ανεβαίνουν, και το καθένα **συμπυκνώνεται εκεί όπου η θερμοκρασία πέφτει κάτω από το σημείο βρασμού του**. Τα μεγάλα μόρια, που βράζουν ψηλά, υγροποιούνται νωρίς, χαμηλά στη στήλη. Τα μικρά φτάνουν ως την κορυφή. Κάθε «ράφι» της στήλης μαζεύει ένα **κλάσμα**: μείγμα υδρογονανθράκων με παρόμοιο μέγεθος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η στήλη του διυλιστηρίου*

> **Κλειδί**
>
> Η απόσταξη **δεν** φτιάχνει καινούργιες ουσίες. Χωρίζει όσες υπήρχαν ήδη, με βάση το **σημείο βρασμού** τους — και το σημείο βρασμού ανεβαίνει όσο μεγαλώνει το μόριο.
>
> Γι' αυτό τα κλάσματα διαφέρουν σε όλα: τα ελαφριά είναι πτητικά και αναφλέγονται εύκολα, τα βαριά είναι παχύρρευστα και δύσκολα παίρνουν φωτιά.

## Πυρόλυση: σπάζοντας τα μεγάλα μόρια

Το αργό πετρέλαιο δίνει περισσότερα βαριά κλάσματα από όσα ζητάει η αγορά, και λιγότερη βενζίνη. Η λύση είναι η **πυρόλυση** (cracking): τα μεγάλα μόρια θερμαίνονται, συνήθως με **καταλύτη**, και σπάνε σε μικρότερα:

$$
\text{C}_{14}\text{H}_{30} \rightarrow \text{C}_{8}\text{H}_{18} + \text{C}_{6}\text{H}_{12}
$$

Το ένα προϊόν είναι **αλκάνιο** για τη βενζίνη. Το άλλο είναι **αλκένιο**, με διπλό δεσμό, και πάει στην πετροχημική βιομηχανία ως πρώτη ύλη για πλαστικά. Δεν γίνεται να βγουν δύο αλκάνια: τα υδρογόνα του αρχικού μορίου δεν φτάνουν.

## Οκτάνια: η βενζίνη που δεν «χτυπάει»

Σε έναν βενζινοκινητήρα το μείγμα βενζίνης και αέρα συμπιέζεται και ανάβει με τον σπινθήρα του μπουζί. Αν η βενζίνη αυταναφλεγεί από τη συμπίεση **πριν** από τον σπινθήρα, η μηχανή **κροταλίζει** («πειράζει»): ακούγεται σαν μεταλλικό χτύπημα και φθείρει έμβολα και βαλβίδες.

Ο **αριθμός οκτανίων** μετράει πόσο αντέχει μια βενζίνη στη συμπίεση χωρίς να κροταλίσει. Συγκρίνεται με δύο πρότυπα:

| Πρότυπο                                                    | Συμπεριφορά       | Οκτάνια |
| ---------------------------------------------------------- | ----------------- | ------- |
| ισοοκτάνιο, διακλαδισμένο $\text{C}_8\text{H}_{18}$        | αντέχει πολύ      | $100$   |
| κανονικό επτάνιο, ευθεία αλυσίδα $\text{C}_7\text{H}_{16}$ | κροταλίζει εύκολα | $0$     |

Βενζίνη **$95$ οκτανίων** συμπεριφέρεται σαν μείγμα με $95\%$ ισοοκτάνιο και $5\%$ επτάνιο. Οι **διακλαδισμένες** αλυσίδες και οι δακτύλιοι ανεβάζουν τα οκτάνια, οι μακριές ευθείες τα ρίχνουν.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα περισσότερα οκτάνια **δεν** σημαίνουν περισσότερη ενέργεια ανά λίτρο. Σημαίνουν μόνο ότι η βενζίνη αντέχει μεγαλύτερη συμπίεση. Αν ο κατασκευαστής του κινητήρα ζητάει $95$, τα $100$ οκτάνια δεν δίνουν ούτε δύναμη ούτε οικονομία. Μια βενζίνη με **λιγότερα** οκτάνια από όσα ζητάει ο κινητήρας, όμως, του κάνει ζημιά.
>
> Στο ντίζελ ισχύει το ανάποδο: εκεί θέλουμε το καύσιμο να αναφλέγεται **εύκολα** με τη συμπίεση, γιατί δεν υπάρχει μπουζί. Το μέτρο του λέγεται **αριθμός κετανίου**.

## Η καύση

Όταν ένας υδρογονάνθρακας καίγεται με **αρκετό** οξυγόνο, η καύση είναι **πλήρης** και τα προϊόντα είναι πάντα δύο: **διοξείδιο του άνθρακα** και **νερό**, μαζί με θερμότητα.

$$
\text{C}_3\text{H}_8 + 5\text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}
$$

Με λίγο οξυγόνο η καύση είναι **ατελής**: βγαίνει **μονοξείδιο του άνθρακα** $\text{CO}$, που είναι δηλητήριο χωρίς χρώμα και οσμή, ή ακόμα και σκέτος άνθρακας, η **αιθάλη** — η μαύρη καπνιά στην καμινάδα και ο μαύρος καπνός της εξάτμισης.

Από τις μηχανές βγαίνουν και άλλοι ρύποι, που δεν προέρχονται από τον υδρογονάνθρακα:

- **οξείδια του αζώτου** ($\text{NO}_x$): στη μεγάλη θερμοκρασία του κυλίνδρου, το άζωτο του αέρα ενώνεται με το οξυγόνο,
- **διοξείδιο του θείου** $\text{SO}_2$: από το θείο που περιέχει το καύσιμο. Γι' αυτό τα καύσιμα κίνησης στην Ευρώπη είναι πια σχεδόν χωρίς θείο.

Ο **καταλυτικός μετατροπέας** της εξάτμισης μετατρέπει το $\text{CO}$, τους άκαυστους υδρογονάνθρακες και τα $\text{NO}_x$ σε $\text{CO}_2$, νερό και άζωτο.

## Πόσο CO₂ βγάζει ένα κιλό καύσιμο

Για να υπολογίσεις ποσότητες σε μια αντίδραση χρειάζεσαι τη μονάδα του χημικού: το **mol**.

> **Κλειδί**
>
> **$1$ mol** μιας ουσίας είναι τόσα **γραμμάρια** όσο η σχετική μοριακή της μάζα $M_r$. Ένα mol μεθανίου ζυγίζει $16$ g, ένα mol $\text{CO}_2$ ζυγίζει $44$ g.
>
> Οι **συντελεστές** της ισοσταθμισμένης εξίσωσης λένε σε τι αναλογία **mol** αντιδρούν και παράγονται οι ουσίες. Στην καύση του προπανίου: $1$ mol προπάνιο δίνει $3$ mol $\text{CO}_2$.
>
> Για τα **αέρια** ισχύει και κάτι ακόμα: σε κανονικές συνθήκες ($0$ °C, $1$ atm), $1$ mol οποιουδήποτε αερίου πιάνει **$22{,}4$ L**.

Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια: **γραμμάρια → mol → αναλογία της εξίσωσης → mol → γραμμάρια**. Δοκίμασε τη μετατροπή για μερικά καύσιμα και τα προϊόντα τους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από γραμμάρια σε mol, και πίσω*

Η καύση δίνει και **θερμότητα**, που κι αυτή μετριέται ανά mol. Ενδεικτικές τιμές:

| Καύσιμο                           | Θερμότητα καύσης |
| --------------------------------- | ---------------- |
| μεθάνιο $\text{CH}_4$             | $890$ kJ/mol     |
| προπάνιο $\text{C}_3\text{H}_8$   | $2220$ kJ/mol    |
| οκτάνιο $\text{C}_8\text{H}_{18}$ | $5470$ kJ/mol    |

> **Θυμήσου**
>
> Τρία βήματα σε κάθε υπολογισμό καυσίμου: **ισοστάθμισε** την εξίσωση — **μετάτρεψε** σε mol ό,τι σου δίνουν — **πολλαπλασίασε** με την αναλογία των συντελεστών. Στο τέλος ξαναγυρίζεις σε γραμμάρια, λίτρα ή kJ, ανάλογα με το τι ζητάει η ερώτηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα συνεργείο ζεσταίνεται με θερμάστρα προπανίου και καίει \$1\$ kg προπάνιο τη μέρα. Πόσο \$\text{CO}\_2\$ βγάζει;

1. Η ισοσταθμισμένη εξίσωση:

   $\text{C}_3\text{H}_8 + 5\text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}$

   **Έλεγχος.** C: $3$/$3$ — H: $8$/$8$ — O: $10$ και $6 + 4 = 10$ ✓
2. Mol προπανίου. $M_r = 3 \cdot 12 + 8 = 44$, άρα:

   $n = \frac{1000}{44} \approx 22{,}7$ mol
3. Από την εξίσωση, κάθε mol προπανίου δίνει $3$ mol $\text{CO}_2$:

   $3 \cdot 22{,}7 \approx 68{,}2$ mol $\text{CO}_2$
4. Σε γραμμάρια, με $M_r = 44$ για το $\text{CO}_2$:

   $68{,}2 \cdot 44 \approx 3000$ g, δηλαδή **περίπου $3$ kg $\text{CO}_2$**.

   Το $\text{CO}_2$ ζυγίζει **τριπλάσια** από το καύσιμο. Δεν είναι λάθος: το μεγαλύτερο μέρος της μάζας του είναι οξυγόνο, που ήρθε από τον αέρα.

### Παράδειγμα 2: Ένα δοχείο περιέχει \$11\$ kg προπάνιο. Πόση θερμότητα δίνει αν καεί όλο πλήρως; Το προπάνιο δίνει \$2220\$ kJ ανά mol.

1. Mol προπανίου:

   $n = \frac{11000}{44} = 250$ mol
2. Θερμότητα:

   $Q = 250 \cdot 2220 = 555000$ kJ
3. Σε πιο βολική μονάδα: $555000$ kJ $= 555$ MJ.

   Για σύγκριση, $1$ kWh είναι $3{,}6$ MJ, άρα το δοχείο ισοδυναμεί με περίπου $154$ kWh θερμότητας — αν ο καυστήρας την αξιοποιούσε όλη, που δεν γίνεται ποτέ.

### Παράδειγμα 3: Ο κατασκευαστής ενός μηχανακιού ζητάει βενζίνη \$95\$ οκτανίων. Τι σημαίνει αυτό, και τι θα γίνει αν βάλεις καύσιμο \$91\$ οκτανίων;

1. Βενζίνη $95$ οκτανίων αντιστέκεται στον κροταλισμό όσο ένα μείγμα με $95\%$ ισοοκτάνιο και $5\%$ κανονικό επτάνιο.
2. Ο κινητήρας είναι σχεδιασμένος να συμπιέζει το μείγμα τόσο, όσο αντέχει μια βενζίνη $95$. Μια βενζίνη $91$ αντέχει **λιγότερο**: κινδυνεύει να αυταναφλεγεί πριν από τον σπινθήρα.
3. Το αποτέλεσμα είναι **κροτάλισμα**: μεταλλικός θόρυβος, απώλεια ισχύος και, με τον καιρό, ζημιά σε έμβολα και βαλβίδες.

   Το ανάποδο, $100$ οκτάνια σε κινητήρα για $95$, δεν βλάπτει, αλλά ούτε κερδίζεις κάτι.

## Ερωτήσεις

1. Με βάση ποια ιδιότητα χωρίζει η κλασματική απόσταξη τα συστατικά του αργού πετρελαίου;
   - Το σημείο βρασμού
   - Την πυκνότητα
   - Τη διαλυτότητα στο νερό
   - Το χρώμα των ατμών
2. Ποιο από αυτά τα κλάσματα μαζεύεται πιο χαμηλά στη στήλη απόσταξης;
   - Τα λιπαντικά
   - Η βενζίνη
   - Το υγραέριο
   - Η κηροζίνη
3. Γιατί τα διυλιστήρια κάνουν πυρόλυση στα βαριά κλάσματα;
   - Για να πάρουν περισσότερη βενζίνη και αλκένια
   - Για να αφαιρέσουν το θείο από το πετρέλαιο
   - Για να κάνουν τα μόρια μεγαλύτερα και πιο βαριά
   - Για να ανεβάσουν το σημείο βρασμού της ασφάλτου
4. Τι σημαίνει ότι μια βενζίνη έχει $100$ οκτάνια αντί για $95$;
   - Αντέχει μεγαλύτερη συμπίεση χωρίς να κροταλίσει
   - Δίνει περισσότερη ενέργεια σε κάθε λίτρο που καίγεται
   - Περιέχει οκτάνιο σε περιεκτικότητα εκατό τοις εκατό
   - Αναφλέγεται πιο εύκολα με τη συμπίεση του κυλίνδρου
5. Ένας λέβητας με βουλωμένη καμινάδα δεν παίρνει αρκετό αέρα. Ποιο επικίνδυνο προϊόν βγαίνει;
   - Μονοξείδιο του άνθρακα
   - Διοξείδιο του θείου
   - Υδρογόνο
   - Όζον
6. Πόσα mol $\text{CO}_2$ δίνει η πλήρης καύση $2$ mol μεθανίου, $\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}$;
   - $2$ mol
   - $1$ mol
   - $4$ mol
   - $88$ mol
7. Πόσο ζυγίζουν $3$ mol προπανίου, $\text{C}_3\text{H}_8$;
   - $132$ g
   - $44$ g
   - $14{,}7$ g
   - $33$ g
8. Τι κάνει ο καταλυτικός μετατροπέας ενός αυτοκινήτου;
   - Μετατρέπει CO και NOₓ σε CO₂, νερό και άζωτο
   - Ανεβάζει τον αριθμό οκτανίων της βενζίνης στο ρεζερβουάρ
   - Συγκρατεί το $\text{CO}_2$ ώστε να μη βγαίνει στον αέρα
   - Αφαιρεί το θείο από το καύσιμο πριν από την καύση

## Ασκήσεις

1. Στη στήλη απόσταξης, ποιο κλάσμα μαζεύεται πιο ψηλά: η βενζίνη ή το πετρέλαιο ντίζελ;
2. Ένα γκαζάκι καίει πλήρως $5{,}6$ L προπάνιο, μετρημένα σε κανονικές συνθήκες. Πόσα γραμμάρια νερού σχηματίζονται;
3. Ένα φορτηγάκι που κινείται με υγραέριο, που εδώ το θεωρούμε καθαρό προπάνιο, έβγαλε σε έναν μήνα $132$ kg $\text{CO}_2$. Πόσα kg προπάνιο έκαψε;
4. Ένα θερμοκήπιο ζεσταίνεται με μεθάνιο ή με προπάνιο. Πάρε τις θερμότητες καύσης από τον πίνακα του μαθήματος.
   α) Πόση θερμότητα δίνει $1$ kg από το καθένα;
   β) Πόσα γραμμάρια $\text{CO}_2$ βγάζει το καθένα για κάθε $1$ MJ θερμότητας; Ποιο ρυπαίνει λιγότερο για την ίδια θέρμανση;
5. Ένας τεχνικός διυλιστηρίου γράφει για την πυρόλυση του δεκανίου: $\text{C}_{10}\text{H}_{22} \rightarrow 2\text{C}_5\text{H}_{12}$.
   α) Γιατί αυτή η εξίσωση δεν μπορεί να είναι σωστή;
   β) Αν το ένα προϊόν είναι οκτάνιο, $\text{C}_8\text{H}_{18}$, ποιο είναι το άλλο, και πού θα πάει;
6. Ένα βιομηχανικό καύσιμο αέριο είναι μείγμα μεθανίου και προπανίου. Καίγονται πλήρως $10$ L από το μείγμα και βγαίνουν $16$ L $\text{CO}_2$. Όλοι οι όγκοι είναι μετρημένοι στις ίδιες συνθήκες, και ο αέρας έχει $20\%$ v/v οξυγόνο.
   α) Πόσα λίτρα από κάθε αέριο έχει το μείγμα;
   β) Πόσα λίτρα αέρα χρειάζεται τουλάχιστον η καύση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/hydrocarbons-fuels
