# Χημεία και περιβάλλον

> Ρύποι, κατεργασία και το αποτύπωμα μιας διεργασίας.

Χημεία, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/chemistry-environment

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τους κύριους ρύπους του αέρα, από πού προέρχονται και τι προκαλούν.
- Να γράφεις πώς σχηματίζεται η όξινη βροχή και πώς προσβάλλει το μάρμαρο.
- Να περιγράφεις τα στάδια επεξεργασίας των λυμάτων και τι είναι ο ευτροφισμός.
- Να υπολογίζεις πόσο CO₂ ή SO₂ βγάζει μια ποσότητα καυσίμου.
- Να υπολογίζεις πόση βάση χρειάζεται για να εξουδετερωθεί ένα όξινο απόβλητο.

## Ρύπος είναι ό,τι βρίσκεται σε λάθος θέση

Το διοξείδιο του άνθρακα το εκπνέουμε, το άζωτο και ο φώσφορος είναι λιπάσματα, το όζον στα $25$ km ύψος μάς προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία. Κανένα από αυτά δεν είναι «κακό» από μόνο του. Γίνεται **ρύπος** όταν βρεθεί σε **λάθος θέση** ή σε **λάθος ποσότητα**: το όζον στο επίπεδο του δρόμου, το άζωτο στο πηγάδι, το $\text{CO}_2$ σε συγκέντρωση που η ατμόσφαιρα δεν είχε εδώ και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια.

## Οι ρύποι του αέρα

| Ρύπος                               | Από πού έρχεται                                      | Τι κάνει                              |
| ----------------------------------- | ---------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| μονοξείδιο του άνθρακα $\text{CO}$  | ατελής καύση: μηχανές, λέβητες, μαγκάλια             | δένεται στην αιμοσφαιρίνη, ασφυξία    |
| διοξείδιο του θείου $\text{SO}_2$   | θείο στα καύσιμα: λιγνίτης, μαζούτ, πετρέλαιο πλοίων | αναπνευστικά προβλήματα, όξινη βροχή  |
| οξείδια του αζώτου $\text{NO}_x$    | καύση σε υψηλή θερμοκρασία: κινητήρες, ιδίως ντίζελ  | όξινη βροχή, φωτοχημικό νέφος         |
| αιωρούμενα σωματίδια                | ντίζελ, τζάκια, σόμπες ξύλου, σκόνη εργοταξίων       | μπαίνουν βαθιά στους πνεύμονες        |
| όζον στο έδαφος $\text{O}_3$        | $\text{NO}_x$ και υδρογονάνθρακες με ηλιοφάνεια      | ερεθίζει μάτια και πνεύμονες          |
| διοξείδιο του άνθρακα $\text{CO}_2$ | κάθε καύση άνθρακα, πετρελαίου, φυσικού αερίου       | ενισχύει το φαινόμενο του θερμοκηπίου |

Το **φωτοχημικό νέφος** των μεγάλων πόλεων δεν βγαίνει έτοιμο από καμία εξάτμιση. Σχηματίζεται στον αέρα: τα οξείδια του αζώτου και οι άκαυστοι υδρογονάνθρακες, με τον ήλιο του καλοκαιριού, δίνουν όζον και άλλες ερεθιστικές ουσίες. Γι' αυτό χτυπάει τα μεσημέρια με άπνοια και ηλιοφάνεια.

Τα **σωματίδια** χαρακτηρίζονται από το μέγεθός τους: PM10 είναι όσα έχουν διάμετρο κάτω από $10$ μικρόμετρα, PM2,5 κάτω από $2{,}5$. Όσο μικρότερα, τόσο βαθύτερα φτάνουν στους πνεύμονες. Τις κρύες νύχτες του χειμώνα, σε πόλεις με πολλά τζάκια, οι συγκεντρώσεις τους ανεβαίνουν απότομα.

## Η όξινη βροχή

Το νερό της βροχής είναι **λίγο όξινο** ακόμα και σε καθαρή ατμόσφαιρα, με pH γύρω στο $5{,}6$, γιατί διαλύει λίγο $\text{CO}_2$. **Όξινη βροχή** λέμε όταν το pH πέφτει χαμηλότερα, επειδή στον αέρα υπάρχουν οξείδια του θείου και του αζώτου.

*Η κλίμακα του pH από 0 έως 14 ως αριθμογραμμή, με σημειωμένη την καθαρή βροχή στο 5,6.*

Το $\text{SO}_2$ οξειδώνεται στον αέρα σε $\text{SO}_3$, και αυτό με το νερό δίνει **θειικό οξύ**:

$$
2\text{SO}_2 + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{SO}_3 \qquad \text{SO}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_2\text{SO}_4
$$

Τα οξείδια του αζώτου δίνουν με τον ίδιο τρόπο **νιτρικό οξύ**. Η όξινη βροχή κάνει όξινες λίμνες και εδάφη, βλάπτει τα δάση, διαβρώνει μέταλλα, και **διαλύει το μάρμαρο και τον ασβεστόλιθο**:

$$
\text{CaCO}_3 + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{CaSO}_4 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2
$$

Το θειικό ασβέστιο που σχηματίζεται είναι **γύψος**. Η επιφάνεια του μαρμάρου μετατρέπεται σε μαλακή κρούστα που ξεφλουδίζει, και οι λεπτομέρειες ενός γλυπτού χάνονται. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που τα πρωτότυπα γλυπτά της Ακρόπολης φυλάσσονται στο μουσείο και στη θέση τους μπήκαν αντίγραφα.

## Το φαινόμενο του θερμοκηπίου

Το $\text{CO}_2$, το μεθάνιο και οι υδρατμοί αφήνουν το φως του ήλιου να περάσει, αλλά **κρατάνε** μέρος της θερμότητας που ακτινοβολεί η Γη προς το διάστημα. Χωρίς αυτό το φαινόμενο η Γη θα ήταν παγωμένη. Με περισσότερο $\text{CO}_2$ κρατάει περισσότερη θερμότητα από όση χρειάζεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Περισσότερο CO₂, πιο ζεστή Γη*

Η μονάδα **ppm** σημαίνει «μέρη στο εκατομμύριο»: $420$ ppm είναι $420$ μόρια $\text{CO}_2$ σε κάθε ένα εκατομμύριο μόρια αέρα. Πριν από τη βιομηχανική επανάσταση η συγκέντρωση ήταν γύρω στα $280$ ppm. Η διαφορά βγήκε σχεδόν όλη από καύσιμα και από την αποψίλωση των δασών.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε άτομο άνθρακα ενός καυσίμου, όταν καεί πλήρως, γίνεται **ένα μόριο $\text{CO}_2$**. Ο άνθρακας δεν χάνεται, απλώς παίρνει δύο οξυγόνα από τον αέρα.
>
> Γι' αυτό το **αποτύπωμα άνθρακα** μιας διεργασίας υπολογίζεται με απλή στοιχειομετρία: $12$ g άνθρακα δίνουν $44$ g $\text{CO}_2$. Κάθε κιλό άνθρακα στο καύσιμο γίνεται $\frac{44}{12} \approx 3{,}7$ kg $\text{CO}_2$.

## Το νερό και τα λύματα

Τα **λύματα** μιας πόλης ή μιας βιομηχανίας φέρνουν οργανική ύλη, άζωτο, φώσφορο, απορρυπαντικά, λάδια και, από κάποιες βιομηχανίες, βαρέα μέταλλα. Αν φτάσουν ακατέργαστα σε ποτάμι ή κόλπο, η οργανική ύλη τρώγεται από βακτήρια που **καταναλώνουν το οξυγόνο** του νερού, και τα ψάρια πεθαίνουν.

Πόσο οξυγόνο θα «ρουφήξει» ένα λύμα το μετράει το **BOD** (βιοχημικά απαιτούμενο οξυγόνο), σε mg οξυγόνου ανά λίτρο. Όσο μεγαλύτερο, τόσο πιο «βαρύ» το λύμα.

Σε μια **μονάδα επεξεργασίας λυμάτων** το νερό περνάει από στάδια:

1. **Προεπεξεργασία:** εσχάρες κρατάνε τα χοντρά αντικείμενα, και η άμμος κατακάθεται.
2. **Πρωτοβάθμια:** σε δεξαμενές καθίζησης τα αιωρούμενα στερεά κάθονται στον πάτο, και τα λίπη μαζεύονται από την επιφάνεια.
3. **Δευτεροβάθμια (βιολογική):** βακτήρια «τρώνε» τη διαλυμένη οργανική ύλη. Η δεξαμενή **αερίζεται** συνεχώς, γιατί τα βακτήρια χρειάζονται οξυγόνο.
4. **Τριτοβάθμια:** αφαιρείται άζωτο και φώσφορος, και το νερό **απολυμαίνεται** με χλώριο ή υπεριώδη ακτινοβολία πριν φύγει ή ξαναχρησιμοποιηθεί για άρδευση.

Το άζωτο και ο φώσφορος δεν είναι δηλητήρια· είναι **λιπάσματα**. Σε λίμνη ή κλειστό κόλπο όμως λιπαίνουν τα φύκια, που πολλαπλασιάζονται, πεθαίνουν και σαπίζουν, καταναλώνοντας το οξυγόνο. Το φαινόμενο λέγεται **ευτροφισμός**. Η ίδια λογική ισχύει για το χωράφι: λίπασμα παραπάνω από όσο παίρνει το φυτό δεν πάει χαμένο — καταλήγει στο νερό. Τα **νιτρικά** στο νερό ενός πηγαδιού είναι συχνά το αποτύπωμα της υπερλίπανσης.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα χρησιμοποιημένα λάδια μηχανής, τα υγρά μπαταριών, οι διαλύτες και τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων **δεν πάνε στην αποχέτευση ούτε στο χώμα**. Μια μονάδα βιολογικού καθαρισμού δεν έχει σχεδιαστεί να τα κρατάει, και μπορεί μάλιστα να σκοτώσουν τα βακτήρια που την κάνουν να δουλεύει. Μαζεύονται σε δοχεία και παραδίδονται σε αδειοδοτημένο συλλέκτη.

## Η χημεία που καθαρίζει

Η χημεία δεν είναι μόνο η αιτία. Είναι και το εργαλείο:

- Τα **όξινα απόβλητα** μιας βιομηχανίας εξουδετερώνονται με **ασβέστη** πριν φύγουν: $\text{Ca(OH)}_2 + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{CaSO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}$.
- Στις καμινάδες των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, το $\text{SO}_2$ δεσμεύεται με **ασβεστόλιθο**, πριν φύγει στον αέρα: $\text{CaCO}_3 + \text{SO}_2 \rightarrow \text{CaSO}_3 + \text{CO}_2$.
- Ο **καταλυτικός μετατροπέας** μετατρέπει $\text{CO}$ και $\text{NO}_x$ σε $\text{CO}_2$ και άζωτο.
- Η **αφαίρεση του θείου** στο διυλιστήριο κάνει τα καύσιμα κίνησης σχεδόν χωρίς θείο.

> **Θυμήσου**
>
> Για κάθε ρύπο κάνε τρεις ερωτήσεις: **Από πού βγαίνει;** (ποια διεργασία) — **Πού καταλήγει;** (αέρας, νερό, έδαφος) — **Τι τον σταματάει;** (αλλαγή καυσίμου, φίλτρο, εξουδετέρωση, επεξεργασία). Η τρίτη απάντηση είναι σχεδόν πάντα μια χημική αντίδραση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσο \$\text{CO}\_2\$ βγάζει \$1\$ λίτρο βενζίνης; Θεώρησε τη βενζίνη καθαρό οκτάνιο, \$\text{C}\_8\text{H}\_{18}\$, με πυκνότητα \$0{,}74\$ kg/L.

1. Μάζα: $1$ L $\cdot 0{,}74$ kg/L $= 740$ g.

   $M_r$ του οκτανίου: $8 \cdot 12 + 18 = 114$. Mol: $\frac{740}{114} \approx 6{,}49$ mol.
2. Κάθε μόριο οκτανίου έχει $8$ άνθρακες, άρα δίνει $8$ μόρια $\text{CO}_2$:

   $8 \cdot 6{,}49 \approx 51{,}9$ mol $\text{CO}_2$
3. Μάζα $\text{CO}_2$: $51{,}9 \cdot 44 \approx 2285$ g, δηλαδή **περίπου $2{,}3$ kg**.
4. **Έλεγχος με τον άνθρακα.** Το οκτάνιο είναι $\frac{96}{114} \approx 84\%$ άνθρακας: $\frac{96}{114} \cdot 740 \approx 623$ g άνθρακα. Επί $\frac{44}{12}$ δίνει $\approx 2285$ g ✓

   Ένα λίτρο υγρού που ζυγίζει λιγότερο από ένα κιλό βγάζει πάνω από δύο κιλά αερίου. Το βάρος που λείπει είναι το οξυγόνο του αέρα.

### Παράδειγμα 2: Ένας σταθμός καίει \$1\$ τόνο λιγνίτη με \$2\\%\$ θείο. Πόσο \$\text{SO}\_2\$ βγαίνει, και πόσος ασβεστόλιθος χρειάζεται για να το δεσμεύσει;

1. Θείο στον λιγνίτη: $0{,}02 \cdot 1000 = 20$ kg.

   Το θείο καίγεται: $\text{S} + \text{O}_2 \rightarrow \text{SO}_2$. Αναλογία $1 : 1$ σε mol.
2. $32$ kg θείου δίνουν $64$ kg $\text{SO}_2$, δηλαδή η μάζα **διπλασιάζεται**. Άρα $20$ kg θείου δίνουν $40$ kg $\text{SO}_2$.
3. Δέσμευση: $\text{CaCO}_3 + \text{SO}_2 \rightarrow \text{CaSO}_3 + \text{CO}_2$, πάλι $1 : 1$.

   Mol $\text{SO}_2$: $\frac{40000}{64} = 625$ mol. Χρειάζονται $625$ mol $\text{CaCO}_3$, δηλαδή $625 \cdot 100 = 62500$ g $= 62{,}5$ kg ασβεστόλιθου.
4. Για κάθε τόνο λιγνίτη, $62{,}5$ kg ασβεστόλιθου. Στην πράξη μπαίνει λίγο περισσότερος, γιατί η επαφή αερίου και στερεού δεν είναι τέλεια.

### Παράδειγμα 3: Ένα βαφείο υφασμάτων έχει στα απόβλητά του \$980\$ kg θειικό οξύ. Πόσο υδροξείδιο του ασβεστίου χρειάζεται για να το εξουδετερώσει;

1. Η εξουδετέρωση:

   $\text{Ca(OH)}_2 + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{CaSO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}$

   Αναλογία $1 : 1$ ανάμεσα στη βάση και το οξύ.
2. $M_r$ του $\text{H}_2\text{SO}_4$: $2 + 32 + 64 = 98$. Σε kg η αναλογία είναι ίδια με τα g, άρα:

   $\frac{980}{98} = 10$ kmol οξέος.
3. Χρειάζονται $10$ kmol $\text{Ca(OH)}_2$, με $M_r = 40 + 2 \cdot 17 = 74$:

   $10 \cdot 74 = 740$ kg σβησμένος ασβέστης.
4. Ο ασβέστης προτιμάται από την καυστική σόδα γιατί είναι φθηνότερος, και ο γύψος που σχηματίζεται κατακάθεται και απομακρύνεται ως λάσπη. Το pH της εκροής ελέγχεται πάντα με μέτρηση πριν το νερό φύγει.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο αέριο, που προέρχεται από το θείο των καυσίμων, είναι από τις κύριες αιτίες της όξινης βροχής;
   - Διοξείδιο του θείου
   - Μονοξείδιο του άνθρακα
   - Μεθάνιο
   - Όζον
2. Η όξινη βροχή πέφτει σε ένα μαρμάρινο άγαλμα. Τι σχηματίζεται στην επιφάνειά του;
   - Γύψος, που ξεφλουδίζει
   - Σκουριά, που κοκκινίζει
   - Ασβέστης, που γυαλίζει
   - Αλάτι, που λιώνει
3. Τι χρειάζεται για να σχηματιστεί το φωτοχημικό νέφος σε μια πόλη;
   - Οξείδια του αζώτου, υδρογονάνθρακες και ήλιος
   - Διοξείδιο του θείου, υγρασία και ομίχλη το πρωί
   - Διοξείδιο του άνθρακα, αέρας και κρύο του χειμώνα
   - Σκόνη από εργοτάξια, άνεμος και βροχή
4. Γιατί η δεξαμενή βιολογικού καθαρισμού αερίζεται συνεχώς;
   - Τα βακτήρια που τρώνε την οργανική ύλη θέλουν οξυγόνο
   - Ο αέρας διώχνει τις άσχημες μυρωδιές από τα λύματα
   - Το οξυγόνο του αέρα σκοτώνει όλα τα μικρόβια του νερού
   - Οι φυσαλίδες κάνουν τα στερεά να κατακαθίσουν γρηγορότερα
5. Νερό από λιπασμένα χωράφια καταλήγει σε μια λίμνη. Ποιο είναι το πιο πιθανό αποτέλεσμα;
   - Τα φύκια πολλαπλασιάζονται και το οξυγόνο πέφτει
   - Το νερό γίνεται πιο διαυγές από τη λίπανση
   - Τα ψάρια μεγαλώνουν γρηγορότερα και πληθαίνουν
   - Το νερό γίνεται πολύ όξινο και διαλύει τις πέτρες
6. Πόσο $\text{CO}_2$ δίνει η πλήρης καύση $12$ kg καθαρού άνθρακα;
   - $44$ kg
   - $12$ kg
   - $28$ kg
   - $32$ kg
7. Η συγκέντρωση του $\text{CO}_2$ στην ατμόσφαιρα είναι περίπου $420$ ppm. Τι σημαίνει αυτό;
   - $420$ μόρια σε κάθε εκατομμύριο μόρια αέρα
   - $420$ γραμμάρια σε κάθε κυβικό μέτρο αέρα
   - $420$ μόρια σε κάθε χίλια μόρια αέρα
   - $420$ τόνοι που εκπέμπονται κάθε δευτερόλεπτο
8. Ένα συνεργείο αλλάζει λάδια. Πού πρέπει να καταλήξει το παλιό λάδι;
   - Σε δοχείο, για αδειοδοτημένο συλλέκτη
   - Στην αποχέτευση, με άφθονο νερό
   - Σε λάκκο στο χώμα, μακριά από σπίτια
   - Στη φωτιά, μαζί με τα ξύλα της σόμπας

## Ασκήσεις

1. Ποιος ρύπος του αέρα σχηματίζεται όταν το άζωτο του αέρα ενώνεται με οξυγόνο στη μεγάλη θερμοκρασία ενός κινητήρα ντίζελ;
2. Ο υπολογιστής ενός φορτηγού δείχνει ότι σε ένα δρομολόγιο βγήκαν $132$ kg $\text{CO}_2$. Το πετρέλαιο κίνησης είναι περίπου $86\%$ άνθρακας κατά μάζα. Πόσα kg καυσίμου κάηκαν;
3. Ένας κανονισμός για τα πλοία θέλει να βγαίνουν το πολύ $10$ kg $\text{SO}_2$ για κάθε τόνο καυσίμου που καίγεται. Πόσο θείο, ως ποσοστό κατά μάζα, μπορεί να έχει το καύσιμο το πολύ;
4. Ένα εργοστάσιο έχει στα απόβλητά του $98$ kg θειικό οξύ. Μπορεί να το εξουδετερώσει με σβησμένο ασβέστη, $\text{Ca(OH)}_2$, στα $0{,}15$ € το kg, ή με καυστική σόδα, $\text{NaOH}$, στα $0{,}60$ € το kg. Οι τιμές είναι ενδεικτικές.
   α) Πόσα kg χρειάζονται από το καθένα;
   β) Πόσο κοστίζει η κάθε επιλογή; Ποια συμφέρει;
5. Η όξινη βροχή ενός χρόνου φέρνει πάνω σε ένα μαρμάρινο μνημείο $1{,}96$ kg θειικού οξέος. Θεώρησε ότι όλο το οξύ αντιδρά με το μάρμαρο.
   α) Πόσο μάρμαρο, $\text{CaCO}_3$, διαλύεται, και πόσος γύψος, $\text{CaSO}_4$, σχηματίζεται;
   β) Η κρούστα ζυγίζει περισσότερο από το μάρμαρο που χάθηκε. Από πού ήρθε η επιπλέον μάζα;
6. Εκτίμησε πόσο $\text{CO}_2$ βγάζει σε έναν χρόνο ένα συνηθισμένο αυτοκίνητο βενζίνης, που κάνει τις καθημερινές διαδρομές μιας οικογένειας. Τα δεδομένα τα διαλέγεις εσύ.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/chemistry-environment
