# Αλκοόλες και οξέα

> Δύο ομάδες που συναντάς σε διαλύτες και συντηρητικά.

Χημεία, Β΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/alcohols-acids

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις αλκοόλες και τα καρβοξυλικά οξέα από τη χαρακτηριστική τους ομάδα.
- Να ξέρεις τις χρήσεις και τους κινδύνους της μεθανόλης, της αιθανόλης, της ισοπροπανόλης και της γλυκόλης.
- Να γράφεις τη ζύμωση της γλυκόζης και την οξείδωση της αιθανόλης σε οξικό οξύ.
- Να υπολογίζεις πόσο οξύ χρειάζεται για να διαλύσει πουρί ή να εξουδετερωθεί από μια βάση.
- Να γράφεις την εστεροποίηση και να ονομάζεις τον εστέρα που προκύπτει.

## Οι αλκοόλες

Αλκοόλη είναι κάθε οργανική ένωση με ομάδα **υδροξυλίου**, $-\text{OH}$, δεμένη σε κορεσμένο άνθρακα. Ο γενικός τύπος των απλών αλκοολών είναι $\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+1}\text{OH}$ και το όνομα τελειώνει σε **-όλη**.

| Αλκοόλη                    | Τύπος                               | Πού τη βρίσκεις                       | Προσοχή                         |
| -------------------------- | ----------------------------------- | ------------------------------------- | ------------------------------- |
| μεθανόλη                   | $\text{CH}_3\text{OH}$              | βιομηχανικός διαλύτης, υγρό παρμπρίζ  | **δηλητήριο**: τύφλωση, θάνατος |
| αιθανόλη                   | $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$     | οινόπνευμα, ποτά, βιοκαύσιμο          | εύφλεκτη                        |
| 2-προπανόλη (ισοπροπανόλη) | $\text{CH}_3\text{CH(OH)CH}_3$      | καθαρισμός ηλεκτρονικών, απολυμαντικά | εύφλεκτη, τοξική αν πιωθεί      |
| αιθανοδιόλη (γλυκόλη)      | $\text{HOCH}_2\text{CH}_2\text{OH}$ | αντιψυκτικό αυτοκινήτου               | γλυκιά γεύση, **τοξική**        |
| προπανοτριόλη (γλυκερίνη)  | $\text{C}_3\text{H}_5(\text{OH})_3$ | καλλυντικά, σαπούνια                  | ακίνδυνη                        |

Το $-\text{OH}$ κάνει τις μικρές αλκοόλες να **ανακατεύονται με το νερό** και να βράζουν πολύ ψηλότερα από τους υδρογονάνθρακες ίδιου μεγέθους, γιατί τα μόριά τους συνδέονται με **δεσμούς υδρογόνου**. Η αλυσίδα, από την άλλη, τις κάνει να διαλύουν και λίπη, ρητίνες και μελάνια. Γι' αυτό είναι τόσο καλοί διαλύτες: «πιάνουν» και από τις δύο μεριές.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **μεθανόλη** μοιάζει, μυρίζει και καίγεται ακριβώς σαν την αιθανόλη. Μέσα στον οργανισμό όμως μετατρέπεται σε ουσίες που καταστρέφουν το οπτικό νεύρο. Λίγα mL μπορούν να τυφλώσουν, λίγο περισσότερα να σκοτώσουν.
>
> Κάθε χρόνο υπάρχουν δηλητηριάσεις από ποτά παράνομης απόσταξης ή νοθευμένα με μεθανόλη. Μια αλκοόλη που δεν ξέρεις τι είναι **δεν πίνεται** και δεν μπαίνει σε τρόφιμα.

## Η αιθανόλη: από το σταφύλι στο απολυμαντικό

Η αιθανόλη παράγεται με **αλκοολική ζύμωση**: οι ζυμομύκητες «τρώνε» τα σάκχαρα του μούστου ή της μελάσας, χωρίς αέρα, και αφήνουν αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα.

$$
\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 \rightarrow 2\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} + 2\text{CO}_2
$$

Το $\text{CO}_2$ είναι οι φυσαλίδες στο βαρέλι που «βράζει» — και ο λόγος που ένα κλειστό υπόγειο με μούστο σε ζύμωση είναι **επικίνδυνο**: το αέριο είναι βαρύτερο από τον αέρα, μαζεύεται χαμηλά και μπορεί να πνίξει.

Η ζύμωση σταματάει γύρω στο $15\%$ αλκοόλη, γιατί πάνω από εκεί η αλκοόλη σκοτώνει τους ίδιους τους ζυμομύκητες. Για πιο δυνατό προϊόν χρειάζεται **απόσταξη**, όπως στο καζάνι του τσίπουρου.

Αν το κρασί μείνει ανοιχτό στον αέρα, κάποια βακτήρια **οξειδώνουν** την αιθανόλη σε **οξικό οξύ**: το κρασί γίνεται ξίδι.

$$
\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CH}_3\text{COOH} + \text{H}_2\text{O}
$$

## Τα καρβοξυλικά οξέα

Τα **καρβοξυλικά οξέα** έχουν την ομάδα **καρβοξυλίου**, $-\text{COOH}$, και το όνομά τους τελειώνει σε **-ικό οξύ**. Είναι **ασθενή** οξέα: μέσα στο νερό μόνο ένα μικρό μέρος των μορίων τους δίνει ιόντα $\text{H}^+$. Γι' αυτό το ξίδι τρώγεται, ενώ ένα διάλυμα υδροχλωρικού ίδιας περιεκτικότητας καίει.

| Οξύ                                        | Πού το βρίσκεις                                           |
| ------------------------------------------ | --------------------------------------------------------- |
| μεθανικό (μυρμηκικό), $\text{HCOOH}$       | τσίμπημα μυρμηγκιού, μελισσοκομία κατά του ακάρεως βαρρόα |
| αιθανικό (οξικό), $\text{CH}_3\text{COOH}$ | ξίδι, $4$ ως $6\%$, συντήρηση τουρσιών                    |
| γαλακτικό                                  | γιαούρτι, κουρασμένοι μύες                                |
| κιτρικό                                    | λεμόνι, αφαλατικά για βραστήρες και καφετιέρες            |
| σορβικό, βενζοϊκό                          | συντηρητικά τροφίμων ($\text{E}200$, $\text{E}210$)       |

Ό,τι κάνουν τα οξέα, το κάνουν και αυτά, πιο ήπια:

- **εξουδετερώνονται** από βάσεις και δίνουν άλας και νερό:

$$
\text{CH}_3\text{COOH} + \text{NaOH} \rightarrow \text{CH}_3\text{COONa} + \text{H}_2\text{O}
$$

- **διαλύουν το πουρί**, που είναι ανθρακικό ασβέστιο, και αφρίζουν από το $\text{CO}_2$:

$$
\begin{aligned}
2\text{CH}_3\text{COOH} + \text{CaCO}_3 &\rightarrow (\text{CH}_3\text{COO})_2\text{Ca} \\
&\hphantom{{}\rightarrow{}} + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2
\end{aligned}
$$

> **Κλειδί**
>
> Το $-\text{OH}$ και το $-\text{COOH}$ μοιάζουν, αλλά κάνουν άλλη δουλειά.
>
> Η **αλκοόλη** είναι πρακτικά **ουδέτερη**: δεν αλλάζει το pH του νερού, δεν αντιδρά με το ανθρακικό ασβέστιο. Το **καρβοξυλικό οξύ** είναι **όξινο**: κοκκινίζει τον δείκτη, εξουδετερώνεται από βάσεις, διαλύει το πουρί.
>
> Η διαφορά είναι το δεύτερο οξυγόνο του καρβοξυλίου, που τραβάει ηλεκτρόνια και κάνει το υδρογόνο του $-\text{OH}$ να φεύγει πιο εύκολα.

## Ποια ουσία για ποια δουλειά

Διάλεξε μια δουλειά και μετά μια ουσία. Μερικές δουλειές έχουν δύο σωστές απαντήσεις, άλλες μόνο μία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αλκοόλες και οξέα στη δουλειά*

## Οξύ και αλκοόλη: οι εστέρες

Ένα καρβοξυλικό οξύ αντιδρά με μια αλκοόλη, με λίγο θειικό οξύ ως καταλύτη, και δίνει **εστέρα** και νερό. Η αντίδραση λέγεται **εστεροποίηση**:

$$
\text{CH}_3\text{COOH} + \text{C}_2\text{H}_5\text{OH} \rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COOC}_2\text{H}_5 + \text{H}_2\text{O}
$$

Το διπλό βέλος σημαίνει ότι η αντίδραση **δεν ολοκληρώνεται**: ένα μέρος του εστέρα ξαναγίνεται οξύ και αλκοόλη, και στο τέλος συνυπάρχουν και τα τέσσερα.

Το όνομα του εστέρα έχει δύο κομμάτια: πρώτα το οξύ με κατάληξη **-ικός**, μετά η αλκοόλη ως **-υλεστέρας**. Από αιθανικό οξύ και αιθανόλη: **αιθανικός αιθυλεστέρας**, ο γνωστός διαλύτης βερνικιών.

> **Το σαπούνι**
>
> Τα λίπη και τα λάδια είναι εστέρες της γλυκερίνης με μακριά λιπαρά οξέα. Αν τα βράσεις με καυστική σόδα, ο εστέρας σπάει: βγαίνει γλυκερίνη και το άλας του λιπαρού οξέος, δηλαδή **σαπούνι**. Η αντίδραση λέγεται **σαπωνοποίηση**, και είναι ο τρόπος που φτιάχνεται το πράσινο σαπούνι από πυρηνέλαιο.

Οι εστέρες με μικρά μόρια έχουν φρουτώδη οσμή: πολλά αρώματα φρούτων στα τρόφιμα είναι εστέρες. Είναι επίσης καλοί διαλύτες για βερνίκια, κόλλες και μελάνια.

> **Θυμήσου**
>
> **Αλκοόλη** $-\text{OH}$: ουδέτερη, διαλύτης, καίγεται. **Καρβοξυλικό οξύ** $-\text{COOH}$: ασθενές οξύ, εξουδετερώνεται, διαλύει ανθρακικά. **Οξύ + αλκοόλη** $\rightleftharpoons$ **εστέρας + νερό**. Και η μεθανόλη δεν πίνεται ποτέ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα μικρό οινοποιείο έχει μούστο με \$18\$ kg γλυκόζη. Πόση αιθανόλη μπορεί να δώσει η ζύμωση, σε kg και σε λίτρα; Η πυκνότητα της αιθανόλης είναι \$0{,}79\$ kg/L.

1. Η εξίσωση: $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 \rightarrow 2\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} + 2\text{CO}_2$

   Σχετικές μοριακές μάζες: γλυκόζη $6 \cdot 12 + 12 + 6 \cdot 16 = 180$, αιθανόλη $46$.
2. Mol γλυκόζης: $\frac{18000}{180} = 100$ mol.

   Από τους συντελεστές, κάθε mol γλυκόζης δίνει $2$ mol αιθανόλης: $200$ mol.
3. Μάζα αιθανόλης: $200 \cdot 46 = 9200$ g $= 9{,}2$ kg.

   Όγκος: $\frac{9{,}2}{0{,}79} \approx 11{,}6$ L καθαρής αιθανόλης.
4. Αυτό είναι το **θεωρητικό** μέγιστο. Στην πράξη οι ζυμομύκητες χρησιμοποιούν λίγο σάκχαρο για τον εαυτό τους, και η απόδοση βγαίνει κάπως μικρότερη.

### Παράδειγμα 2: Η κρούστα πουριού σε ένα θερμαντικό στοιχείο είναι \$50\$ g ανθρακικό ασβέστιο. Πόσο ξίδι \$6\\%\$ w/v χρειάζεται για να διαλυθεί όλη;

1. Η αντίδραση:

   $2\text{CH}_3\text{COOH} + \text{CaCO}_3 \rightarrow (\text{CH}_3\text{COO})_2\text{Ca} + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$
2. $M_r$ του $\text{CaCO}_3$: $40 + 12 + 3 \cdot 16 = 100$. Mol: $\frac{50}{100} = 0{,}5$ mol.

   Κάθε mol $\text{CaCO}_3$ θέλει $2$ mol οξύ: $1$ mol οξικό οξύ.
3. $M_r$ του οξικού οξέος: $2 \cdot 12 + 4 + 2 \cdot 16 = 60$. Άρα χρειάζονται $60$ g οξύ.
4. Το ξίδι $6\%$ w/v έχει $6$ g οξύ σε κάθε $100$ mL:

   $\frac{60}{6} \cdot 100 = 1000$ mL, δηλαδή **$1$ λίτρο ξίδι**.

   Στην πράξη βάζεις λίγο περισσότερο, γιατί καθώς λιγοστεύει το οξύ η αντίδραση επιβραδύνεται.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα εργαστήριο αρωμάτων αναμειγνύουν \$30\$ g οξικό οξύ με περίσσεια αιθανόλης και λίγο θειικό οξύ. Πόσος εστέρας θα σχηματιζόταν το πολύ, και γιατί παίρνουν λιγότερο;

1. Η εστεροποίηση:

   $\text{CH}_3\text{COOH} + \text{C}_2\text{H}_5\text{OH} \rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COOC}_2\text{H}_5 + \text{H}_2\text{O}$

   Αναλογία $1 : 1$ ανάμεσα στο οξύ και τον εστέρα.
2. Mol οξέος: $\frac{30}{60} = 0{,}5$ mol. Θεωρητικά, $0{,}5$ mol εστέρα.
3. $M_r$ του εστέρα $\text{C}_4\text{H}_8\text{O}_2$: $4 \cdot 12 + 8 + 2 \cdot 16 = 88$.

   Μέγιστη μάζα: $0{,}5 \cdot 88 = 44$ g.
4. Παίρνουν λιγότερο γιατί η αντίδραση είναι **αμφίδρομη**: ο εστέρας και το νερό ξαναδίνουν οξύ και αλκοόλη. Η περίσσεια αιθανόλης και η απομάκρυνση του νερού σπρώχνουν την αντίδραση προς τον εστέρα, αλλά δεν τη φτάνουν ως το $100\%$.

## Ερωτήσεις

1. Ποια χαρακτηριστική ομάδα έχουν όλες οι αλκοόλες;
   - $-\text{OH}$
   - $-\text{COOH}$
   - $-\text{CHO}$
   - $-\text{NH}_2$
2. Γιατί είναι επικίνδυνο ένα «σπιτικό» ποτό που περιέχει μεθανόλη;
   - Μπορεί να προκαλέσει τύφλωση ή θάνατο
   - Έχει πολύ περισσότερους βαθμούς από το κρασί
   - Μυρίζει άσχημα και χαλάει τη γεύση του
   - Αναφλέγεται μόνη της σε θερμοκρασία δωματίου
3. Ποιο αέριο βγαίνει όταν ο μούστος ζυμώνεται, και γιατί κάνει επικίνδυνο ένα κλειστό κελάρι;
   - $\text{CO}_2$, που μαζεύεται χαμηλά και πνίγει
   - $\text{CO}$, που είναι άοσμο δηλητήριο της ατελούς καύσης
   - $\text{H}_2$, που είναι εύφλεκτο και εκρήγνυται
   - $\text{O}_2$, που ευνοεί τη φωτιά στο κελάρι
4. Ένα ανοιχτό μπουκάλι κρασί ξινίζει μετά από μερικές μέρες. Τι έγινε η αιθανόλη;
   - Οξειδώθηκε σε οξικό οξύ
   - Εξατμίστηκε όλη
   - Έγινε μεθανόλη
   - Έγινε ξανά γλυκόζη
5. Ένας τεχνικός ρίχνει οινόπνευμα σε έναν βραστήρα με πουρί. Τι θα γίνει;
   - Τίποτα, το πουρί μένει
   - Το πουρί αφρίζει και διαλύεται
   - Το πουρί γίνεται σαπούνι
   - Βγαίνει υδρογόνο από το μέταλλο
6. Ποια είναι η σχετική μοριακή μάζα του οξικού οξέος, $\text{CH}_3\text{COOH}$;
   - $60$
   - $46$
   - $56$
   - $59$
7. Ποιος εστέρας σχηματίζεται από αιθανικό οξύ και μεθανόλη;
   - Αιθανικός μεθυλεστέρας
   - Μεθανικός αιθυλεστέρας
   - Αιθανικός αιθυλεστέρας
   - Μεθανικός μεθυλεστέρας
8. Γιατί το ξίδι τρώγεται, ενώ υδροχλωρικό οξύ ίδιας περιεκτικότητας καίει;
   - Το οξικό είναι ασθενές οξύ
   - Το οξικό δεν έχει υδρογόνο
   - Το ξίδι είναι βάση
   - Το ξίδι έχει αλκοόλη μέσα

## Ασκήσεις

1. Ποια αλκοόλη χρησιμοποιείται ως αντιψυκτικό στο ψυγείο του αυτοκινήτου;
2. Ένα φαρμακείο φτιάχνει $1$ L απολυμαντικό αιθανόλης $70\%$ v/v. Πόσα γραμμάρια αιθανόλης μπαίνουν; Η πυκνότητα της αιθανόλης είναι $0{,}79$ g/mL.
3. Ο μεθανικός αιθυλεστέρας δίνει το άρωμα του ρουμιού σε γλυκά. Από ποιο οξύ και ποια αλκοόλη φτιάχνεται; Γράψε τον τύπο του και βρες τη σχετική μοριακή του μάζα.
4. Ένα κρασί έχει $12\%$ v/v αιθανόλη, με πυκνότητα $0{,}79$ g/mL. Αφήνεται ανοιχτό και όλη η αιθανόλη του οξειδώνεται σε οξικό οξύ. Πόση είναι η περιεκτικότητα % w/v του ξιδιού που βγαίνει; Θεώρησε ότι ο όγκος δεν αλλάζει.
5. Δύο ίδια μπουκάλια έχουν χάσει την ετικέτα τους. Το ένα έχει ισοπροπανόλη για καθαρισμό ηλεκτρονικών και το άλλο ξίδι $6\%$ w/v.
   α) Ρίχνεις ένα κομματάκι μάρμαρο σε λίγο υγρό από το καθένα. Τι βλέπεις, και πώς τα ξεχωρίζεις;
   β) Πόσα γραμμάρια μαρμάρου, $\text{CaCO}_3$, μπορούν να διαλυθούν το πολύ σε $100$ mL από το ξίδι;
6. Ένα βαρέλι με μούστο ζυγίζει $230{,}0$ kg όταν ξεκινά η ζύμωση και $208{,}0$ kg όταν τελειώνει. Θεώρησε ότι το σάκχαρο του μούστου είναι μόνο γλυκόζη, και ότι το μόνο που φεύγει από το βαρέλι είναι διοξείδιο του άνθρακα.
   α) Πόσο $\text{CO}_2$ βγήκε, σε kg και σε mol;
   β) Πόση γλυκόζη ζυμώθηκε;
   γ) Το κρασί που μένει είναι $200$ L. Πόση είναι η περιεκτικότητά του σε αιθανόλη % v/v; Η πυκνότητα της αιθανόλης είναι $0{,}79$ kg/L.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-b/chemistry/alcohols-acids
