# Έργο, ενέργεια και ισχύς

> Απόδοση: πόση από την ενέργεια που βάζεις βγαίνει χρήσιμη.

Φυσική, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/work-energy-power

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις το έργο μιας δύναμης και την ενέργεια που χρειάζεται για να ανυψώσεις ή να επιταχύνεις ένα φορτίο.
- Να εξηγείς γιατί η διπλάσια ταχύτητα τετραπλασιάζει την απόσταση φρεναρίσματος.
- Να ξεχωρίζεις την ισχύ (kW) από την ενέργεια (kWh) σε πινακίδες και λογαριασμούς.
- Να υπολογίζεις την απόδοση ενός μηχανήματος και πού πηγαίνουν οι απώλειες.

## Τι λέει ο φυσικός «έργο»

Στο συνεργείο «δουλειά» είναι ό,τι σε κουράζει. Στη Φυσική η λέξη είναι πιο αυστηρή: **έργο** παράγεται μόνο όταν μια δύναμη **μετακινεί** κάτι, και μόνο κατά το κομμάτι της κίνησης που γίνεται **στη διεύθυνση της δύναμης**.

$$
W = F \cdot d
$$

όπου $F$ η δύναμη σε N, $d$ η μετατόπιση στη διεύθυνσή της σε m, και $W$ το έργο σε **joule** (J). Ένα joule είναι το έργο δύναμης $1$ N που μετακινεί κάτι κατά $1$ m.

Τρεις περιπτώσεις που το έργο είναι **μηδέν**, όσο κι αν ιδρώνεις:

- Κρατάς ένα βαρύ εξάρτημα ακίνητο στον αέρα — υπάρχει δύναμη, αλλά όχι μετατόπιση.
- Σπρώχνεις έναν τοίχο — ίδια περίπτωση.
- Κουβαλάς ένα κιβώτιο οριζόντια — η δύναμη που το κρατάει είναι κατακόρυφη, η κίνηση οριζόντια.

Για να **ανυψώσεις** ένα φορτίο μάζας $m$ κατά ύψος $h$ με σταθερή ταχύτητα, ασκείς δύναμη ίση με το βάρος του, $m \cdot g$. Το έργο είναι:

$$
W = m \cdot g \cdot h
$$

Στα προβλήματα παίρνουμε $g = 10$ m/s², δηλαδή κάθε κιλό ζυγίζει περίπου $10$ N.

## Ενέργεια: το απόθεμα που ξοδεύεται για έργο

**Ενέργεια** είναι η ικανότητα ενός σώματος να παράγει έργο. Μετριέται κι αυτή σε joule. Στη μηχανική σε ενδιαφέρουν δύο μορφές:

| Μορφή                   | Από πού προέρχεται | Τύπος                   |
| ----------------------- | ------------------ | ----------------------- |
| **Δυναμική** (βαρυτική) | από το ύψος        | $U = m g h$             |
| **Κινητική**            | από την ταχύτητα   | $K = \frac{1}{2} m v^2$ |

Μια παλέτα πάνω στο ράφι έχει δυναμική ενέργεια: αν πέσει, το ύψος γίνεται ταχύτητα. Ένα φορτηγό που τρέχει έχει κινητική ενέργεια: για να σταματήσει, κάποιος πρέπει να την «απορροφήσει» — τα φρένα.

> **Πρόσεχε**
>
> Στην κινητική ενέργεια η ταχύτητα είναι **στο τετράγωνο**. Διπλάσια ταχύτητα σημαίνει **τετραπλάσια** ενέργεια, όχι διπλάσια.
>
> Τα φρένα σταματούν το αυτοκίνητο μετατρέποντας αυτή την ενέργεια σε θερμότητα στους δίσκους. Με την ίδια δύναμη φρεναρίσματος, τετραπλάσια ενέργεια θέλει **τετραπλάσια απόσταση**. Από τα $50$ στα $100$ km/h η απόσταση φρεναρίσματος δεν διπλασιάζεται — τετραπλασιάζεται.

## Η ενέργεια δεν χάνεται — αλλάζει μορφή

Όταν ένα φορτίο κατεβαίνει, η δυναμική του ενέργεια γίνεται κινητική. Αν δεν υπήρχαν τριβές, το άθροισμα θα έμενε ακριβώς ίδιο σε κάθε σημείο. Στην πράξη υπάρχουν πάντα τριβές, και ένα μέρος της ενέργειας γίνεται **θερμότητα**: στα ρουλεμάν, στα γρανάζια, στα λάστιχα, στον αέρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού πηγαίνει η ενέργεια ενός φορτίου που κατεβαίνει*

Αυτή η «θερμότητα που δεν ξαναχρησιμοποιείται» είναι ο λόγος που κάθε μηχάνημα καταναλώνει περισσότερη ενέργεια απ' όση αποδίδει. Θα τη μετρήσουμε σε λίγο με την **απόδοση**.

## Ισχύς: πόσο γρήγορα γίνεται η δουλειά

Ένας εργάτης με τροχαλία και ένα ηλεκτρικό παλάγκο μπορούν να ανεβάσουν το ίδιο φορτίο στο ίδιο ύψος. Το έργο είναι ίδιο. Η διαφορά είναι ο **χρόνος**. Αυτό μετράει η **ισχύς**:

$$
P = \frac{W}{t}
$$

Μονάδα είναι το **watt** (W): $1$ W σημαίνει $1$ J κάθε δευτερόλεπτο. Στα μηχανήματα χρησιμοποιούμε κυρίως το **kW** ($1000$ W). Στα αυτοκίνητα ακούς ακόμα για **ίππους**: ένας ίππος (PS) είναι περίπου $0{,}74$ kW, οπότε ένας κινητήρας $100$ ίππων δίνει περίπου $74$ kW.

> **Θυμήσου**
>
> Η **πινακίδα** ενός μηχανήματος γράφει **ισχύ**: kW. Ο **λογαριασμός** ρεύματος χρεώνει **ενέργεια**: kWh — ισχύ επί ώρες λειτουργίας.
>
> $$
> 1 \; \text{kWh} = 1000 \; \text{W} \cdot 3600 \; \text{s} = 3\,600\,000 \; \text{J}
> $$
>
> Ένα κομπρεσέρ $2$ kW που δουλεύει $3$ ώρες καταναλώνει $6$ kWh.

## Απόδοση: πόση από την ενέργεια βγαίνει χρήσιμη

Ένας ηλεκτροκινητήρας παίρνει ηλεκτρική ενέργεια από την πρίζα. Ένα μέρος της γίνεται **χρήσιμο** μηχανικό έργο — γυρίζει τον άξονα. Το υπόλοιπο γίνεται θερμότητα στα τυλίγματα και στα ρουλεμάν. Γι' αυτό ζεσταίνεται ο κινητήρας.

Η **απόδοση** είναι το ποσοστό που βγαίνει χρήσιμο:

$$
\eta = \frac{E_{out}}{E_{in}} = \frac{P_{out}}{P_{in}}
$$

Το $E_{out}$ είναι η χρήσιμη ενέργεια που δίνει το μηχάνημα και το $E_{in}$ η ενέργεια που του δίνεις. Η απόδοση γράφεται συνήθως ως ποσοστό.

| Μηχάνημα                     | Τυπική απόδοση |
| ---------------------------- | -------------- |
| Ηλεκτροκινητήρας βιομηχανίας | $85$–$95$ %    |
| Αντλία νερού με κινητήρα     | $50$–$75$ %    |
| Βενζινοκινητήρας αυτοκινήτου | $25$–$30$ %    |
| Λάμπα πυρακτώσεως (σε φως)   | περίπου $5$ %  |

> **Κλειδί**
>
> Η απόδοση είναι **πάντα μικρότερη από $100$ %**. Κανένα μηχάνημα δεν αποδίδει περισσότερη ενέργεια απ' όση παίρνει, και κανένα δεν τη μετατρέπει όλη σε χρήσιμη μορφή.
>
> Η ενέργεια που λείπει **δεν χάθηκε**: έγινε θερμότητα, θόρυβος, κραδασμοί. Κάθε φορά που ένα μηχάνημα ζεσταίνεται χωρίς να είναι θερμάστρα, αυτό που νιώθεις είναι οι απώλειές του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλαρκ ανεβάζει παλέτα 600 kg στο ράφι, σε ύψος 3 m, σε 6 s. Πόσο έργο παράγει στην παλέτα και με πόση ισχύ;

1. Η δύναμη που χρειάζεται είναι το βάρος της παλέτας:
   $$
   F = m \cdot g = 600 \cdot 10 = 6000 \; \text{N}
   $$
2. Το έργο:
   $$
   W = F \cdot h = 6000 \cdot 3 = 18\,000 \; \text{J}
   $$
3. Η ισχύς:
   $$
   P = \frac{W}{t} = \frac{18\,000}{6} = 3000 \; \text{W} = 3 \; \text{kW}
   $$
   Αυτή είναι η ισχύς που πάει **στην παλέτα**. Ο κινητήρας του κλαρκ πρέπει να δίνει περισσότερη, γιατί ανεβάζει και τα πιρούνια και έχει απώλειες στην υδραυλική αντλία.

### Παράδειγμα 2: Αυτοκίνητο 1200 kg φρενάρει με σταθερή δύναμη 6000 N. Πόση απόσταση χρειάζεται για να σταματήσει όταν τρέχει με 15 m/s (54 km/h) και πόση με 30 m/s (108 km/h);

1. Κινητική ενέργεια στα $15$ m/s:
   $$
   K_1 = \frac{1}{2} \cdot 1200 \cdot 15^2 = 600 \cdot 225 = 135\,000 \; \text{J}
   $$
2. Τα φρένα πρέπει να «φάνε» όλη αυτή την ενέργεια με έργο. Από $W = F \cdot d$:
   $$
   d_1 = \frac{K_1}{F} = \frac{135\,000}{6000} = 22{,}5 \; \text{m}
   $$
3. Στα $30$ m/s:
   $$
   K_2 = \frac{1}{2} \cdot 1200 \cdot 30^2 = 600 \cdot 900 = 540\,000 \; \text{J}
   $$
   $$
   d_2 = \frac{540\,000}{6000} = 90 \; \text{m}
   $$
4. Διπλάσια ταχύτητα, **τετραπλάσια** απόσταση φρεναρίσματος: $90$ m αντί για $22{,}5$ m. Και σε αυτά προστίθεται η απόσταση που διανύεις στον χρόνο αντίδρασης, πριν καν πατήσεις το φρένο.

### Παράδειγμα 3: Ο ηλεκτρικός κινητήρας ενός ανυψωτικού συνεργείου απορροφά 4 kW από το δίκτυο. Ανεβάζει αυτοκίνητο 1500 kg κατά 1,8 m σε 9 s. Ποια είναι η απόδοση του ανυψωτικού;

1. Χρήσιμο έργο — η ενέργεια που πήγε στο αυτοκίνητο:
   $$
   W = m g h = 1500 \cdot 10 \cdot 1{,}8 = 27\,000 \; \text{J}
   $$
2. Χρήσιμη ισχύς:
   $$
   P_{out} = \frac{27\,000}{9} = 3000 \; \text{W}
   $$
3. Απόδοση:
   $$
   \eta = \frac{P_{out}}{P_{in}} = \frac{3000}{4000} = 0{,}75 = 75 \; \%
   $$
4. Τα υπόλοιπα $1000$ W γίνονται θερμότητα στον κινητήρα, στην αντλία του λαδιού και στις τριβές των οδηγών. Γι' αυτό ένα ανυψωτικό που ανεβοκατεβαίνει όλη μέρα έχει ζεστό κινητήρα και ζεστό λάδι.

### Παράδειγμα 4: Αντλία άρδευσης ανεβάζει 36 m³ νερό την ώρα σε δεξαμενή 20 m ψηλότερα. Η απόδοσή της είναι 60 %. Πόση ηλεκτρική ισχύ απορροφά;

1. Ένα κυβικό μέτρο νερό έχει μάζα $1000$ kg, άρα σε μία ώρα ανεβαίνουν $36\,000$ kg.

   Χρήσιμο έργο σε μία ώρα:
   $$
   W = m g h = 36\,000 \cdot 10 \cdot 20 = 7\,200\,000 \; \text{J}
   $$
2. Μία ώρα είναι $3600$ s. Χρήσιμη ισχύς:
   $$
   P_{out} = \frac{7\,200\,000}{3600} = 2000 \; \text{W}
   $$
3. Από την απόδοση, $P_{in} = P_{out} / \eta$:
   $$
   P_{in} = \frac{2000}{0{,}6} \approx 3333 \; \text{W} \approx 3{,}3 \; \text{kW}
   $$
4. Σε μία ώρα λειτουργίας η αντλία γράφει στον μετρητή περίπου $3{,}3$ kWh. Από αυτές, μόνο οι $2$ kWh ανέβασαν νερό.

## Ερωτήσεις

1. Ένας μηχανικός κρατάει ακίνητο ένα κιβώτιο ταχυτήτων $40$ kg για δύο λεπτά, ώσπου ο συνάδελφός του να βάλει τις βίδες. Πόσο έργο παράγει στο κιβώτιο;
   - Μηδέν, γιατί το κιβώτιο δεν μετακινείται
   - $400$ J, όσο είναι το βάρος του κιβωτίου
   - $48\,000$ J, βάρος επί τα $120$ δευτερόλεπτα
   - Πολύ, γιατί ο μηχανικός κουράζεται αρκετά
2. Ένα παλάγκο ανεβάζει κινητήρα $200$ kg κατά $1{,}5$ m. Πόσο έργο παράγει στον κινητήρα; ($g = 10$ m/s²)
   - $3000$ J
   - $300$ J
   - $2000$ J
   - $1333$ J
3. Ένα φορτηγάκι περνάει από τα $40$ στα $80$ km/h. Τι παθαίνει η κινητική του ενέργεια;
   - Τετραπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Οκταπλασιάζεται
4. Δύο γερανοί ανεβάζουν το ίδιο φορτίο τούβλων στον ίδιο όροφο. Ο πρώτος χρειάζεται $20$ s, ο δεύτερος $40$ s. Τι ισχύει;
   - Ίδιο έργο, ο πρώτος έχει διπλάσια ισχύ
   - Ο πρώτος παράγει διπλάσιο έργο από τον άλλο
   - Ίδιο έργο, ο δεύτερος έχει διπλάσια ισχύ
   - Ίδιο έργο και ίδια ισχύς, αλλάζει μόνο ο χρόνος
5. Στην πινακίδα ενός ηλεκτρικού τροχού γράφει $2{,}2$ kW. Τι δείχνει αυτός ο αριθμός;
   - Πόση ενέργεια παίρνει κάθε δευτερόλεπτο που δουλεύει
   - Πόση ενέργεια καταναλώνει συνολικά σε μία μέρα
   - Πόσα χρήματα κοστίζει η κάθε ώρα λειτουργίας
   - Πόση μηχανική δύναμη ασκεί ο δίσκος στο μέταλλο
6. Ένα δράπανο απορροφά $600$ W από την πρίζα και δίνει στο τρυπάνι $450$ W μηχανική ισχύ. Ποια είναι η απόδοσή του;
   - $75$ %
   - $133$ %
   - $25$ %
   - $150$ %
7. Ένας ηλεκτροκινητήρας έχει απόδοση $90$ %. Τι γίνεται το υπόλοιπο $10$ % της ενέργειας που παίρνει;
   - Γίνεται κυρίως θερμότητα στον κινητήρα
   - Εξαφανίζεται, γιατί δεν χρησιμοποιήθηκε
   - Επιστρέφει πίσω στο δίκτυο του ρεύματος
   - Μένει αποθηκευμένη μέσα στα τυλίγματα
8. Ένας πωλητής διαφημίζει αντλία που «δίνει στο νερό περισσότερη ενέργεια απ' όση παίρνει από το ρεύμα». Τι λες;
   - Είναι αδύνατο, η απόδοση είναι πάντα κάτω από $100$ %
   - Είναι δυνατό, αν η αντλία είναι πολύ καινούρια
   - Είναι δυνατό, αν ο κινητήρας της έχει μεγάλη ισχύ
   - Είναι δυνατό, αν ανεβάζει νερό σε μικρό ύψος

## Ασκήσεις

1. Ένας αποθηκάριος σπρώχνει καρότσι με οριζόντια δύναμη $80$ N και το μετακινεί $25$ m στην ίδια κατεύθυνση. Πόσο έργο παράγει;
2. Μια μοτοσικλέτα διανομής με τον οδηγό της έχει μάζα $150$ kg και κινητική ενέργεια $30\,000$ J. Με πόσα km/h τρέχει;
3. Ένας γωνιακός τροχός απορροφά $800$ W από την πρίζα και έχει απόδοση $70$ %. Ο τεχνίτης τον δουλεύει $15$ λεπτά. Πόση ενέργεια, σε kJ, χάνεται σε θερμότητα και θόρυβο;
4. Ένα αυτοκίνητο με $36$ km/h σταματάει σε $12$ m φρενάροντας. Σε πόση απόσταση σταματάει με $72$ km/h, αν η δύναμη φρεναρίσματος είναι ίδια;
5. Ηλεκτρικό βαρούλκο με απόδοση $60$ % ανεβάζει σακιά τσιμέντο συνολικής μάζας $300$ kg σε ύψος $2$ m. Πόση ηλεκτρική ενέργεια καταναλώνει; ($g = 10$ m/s²)
6. Σε ένα συσκευαστήριο φρούτων, ένας ιμάντας ανεβάζει κιβώτια των $20$ kg σε ύψος $3$ m, με σταθερή ταχύτητα. Ανεβαίνει ένα κιβώτιο κάθε δευτερόλεπτο, και ο κινητήρας του ιμάντα απορροφά $750$ W από το δίκτυο. ($g = 10$ m/s²)
   α) Πόσο έργο χρειάζεται για να ανέβει ένα κιβώτιο;
   β) Πόση είναι η χρήσιμη ισχύς του ιμάντα;
   γ) Ποια είναι η απόδοση του κινητήρα;
   δ) Πόση ενέργεια γίνεται θερμότητα σε μια βάρδια $8$ ωρών, σε kWh;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/work-energy-power
