# Μεγέθη και μονάδες στην τεχνική πράξη

> SI, υποπολλαπλάσια και η αβεβαιότητα κάθε μέτρησης.

Φυσική, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/units-technical

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις μονάδες του SI που θα βρεις σε πινακίδες, εγχειρίδια και όργανα.
- Να μετατρέπεις με προθέματα (k, M, m, μ) και να προσέχεις τα τετράγωνα και τους κύβους.
- Να γράφεις μια μέτρηση με τα σωστά ψηφία και την αβεβαιότητά της.
- Να κρίνεις αν ένα κομμάτι είναι μέσα στην ανοχή του σχεδίου.

## Ένας αριθμός χωρίς μονάδα δεν λέει τίποτα

Στο συνεργείο, στο εργοτάξιο και στον πίνακα ενός ηλεκτρολόγου θα διαβάζεις συνέχεια νούμερα: «$2{,}4$» στο μανόμετρο, «$2{,}5$» στο καρούλι του καλωδίου, «$3{,}5$» στο κλιματιστικό. Μόνα τους δεν σημαίνουν τίποτα. Το $2{,}4$ bar είναι σωστή πίεση ελαστικού· το $2{,}4$ kPa είναι σκασμένο λάστιχο.

Κάθε μέτρηση έχει τρία κομμάτια: **αριθμό**, **μονάδα** και **πόσο σίγουρος είσαι γι' αυτόν**. Αυτή η ενότητα είναι για τα τρία.

## Το Διεθνές Σύστημα (SI)

Όλος ο κόσμος —εκτός από λίγες εξαιρέσεις που θα δεις παρακάτω— μετράει με τις ίδιες βασικές μονάδες. Αυτές που θα χρησιμοποιείς στην τεχνική πράξη:

| Μέγεθος         | Μονάδα       | Σύμβολο |
| --------------- | ------------ | ------- |
| μήκος           | μέτρο        | m       |
| μάζα            | χιλιόγραμμο  | kg      |
| χρόνος          | δευτερόλεπτο | s       |
| ένταση ρεύματος | αμπέρ        | A       |
| θερμοκρασία     | κέλβιν       | K       |

Από αυτές χτίζονται οι **παράγωγες** μονάδες που γράφουν οι πινακίδες των μηχανημάτων: **newton** (N) για τη δύναμη, **pascal** (Pa) για την πίεση, **joule** (J) για την ενέργεια, **watt** (W) για την ισχύ, **volt** (V) για την τάση.

> **Γιατί kg και όχι g**
>
> Η μονάδα μάζας του SI είναι το χιλιόγραμμο, όχι το γραμμάριο — η μόνη βασική μονάδα που έχει ήδη πρόθεμα στο όνομά της.

Στη δουλειά θα συναντήσεις και μονάδες **εκτός SI**, που επιβιώνουν επειδή είναι βολικές: το **bar** στα μανόμετρα ($1$ bar $= 100\,000$ Pa), την **κιλοβατώρα** στον λογαριασμό του ρεύματος ($1$ kWh $= 3{,}6$ MJ), την **ίντσα** στους σωλήνες και στα κλειδιά ($1$ in $= 25{,}4$ mm), το **λίτρο** στα υγρά ($1$ L $= 1$ dm³).

## Τα προθέματα

Ένα πρόθεμα μπροστά από τη μονάδα είναι ένας πολλαπλασιαστής. Δεν αλλάζει το μέγεθος, αλλάζει μόνο πόσα μηδενικά γράφεις.

| Πρόθεμα  | Σύμβολο | Επί       | Πού θα το δεις                |
| -------- | ------- | --------- | ----------------------------- |
| γίγα     | G       | $10^9$    | ετήσια παραγωγή σταθμού (GWh) |
| μέγα     | M       | $10^6$    | ανεμογεννήτρια $3$ MW         |
| κιλό     | k       | $10^3$    | κινητήρας $15$ kW             |
| εκατοστό | c       | $10^{-2}$ | cm                            |
| χιλιοστό | m       | $10^{-3}$ | mm, mA, mL                    |
| μικρο    | μ       | $10^{-6}$ | πάχος επιμετάλλωσης σε μm     |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ίδια ποσότητα, τρία ονόματα*

> **Πρόσεχε**
>
> **Κεφαλαίο και μικρό γράμμα είναι άλλο πράγμα.** Το m είναι χιλιοστό, το M εκατομμύριο: $5$ mW είναι φωτάκι ένδειξης, $5$ MW είναι ανεμογεννήτρια. Το κιλό γράφεται πάντα **k**, μικρό.
>
> **Στα τετράγωνα και στους κύβους ο συντελεστής υψώνεται κι αυτός.** $1$ m $= 1000$ mm, αλλά $1$ m² $= 1\,000\,000$ mm² και $1$ m³ $= 1\,000$ L. Ένα καλώδιο «$2{,}5$ τετραγωνικών» έχει διατομή $2{,}5$ mm², δηλαδή $0{,}0000025$ m² — όχι $0{,}0025$.

## Καμία μέτρηση δεν είναι ακριβής

Μέτρα τον ίδιο άξονα με μετροταινία, με παχύμετρο και με μικρόμετρο: θα πάρεις τρεις διαφορετικούς αριθμούς, και κανένας δεν είναι «ο αληθινός». Κάθε όργανο έχει **ανάλυση**, τη μικρότερη διαφορά που μπορεί να δείξει:

| Όργανο               | Τυπική ανάλυση            |
| -------------------- | ------------------------- |
| μετροταινία, χάρακας | $1$ mm                    |
| παχύμετρο            | $0{,}05$ mm ή $0{,}02$ mm |
| μικρόμετρο           | $0{,}01$ mm               |

*Μικρόμετρο από τα μέσα του 20ού αιώνα, για μετρήσεις από 0 ως 25 mm. Το 0.01 που είναι χαραγμένο πάνω του είναι η ανάλυσή του: 0,01 mm. Το κομμάτι σφίγγεται ανάμεσα στις δύο επιφάνειες, και η ένδειξη διαβάζεται από τις χαραγές του κυλίνδρου που γυρίζει.*

Γι' αυτό μια μέτρηση γράφεται με την **αβεβαιότητά** της:

$$
d = 25{,}40 \pm 0{,}05\ \text{mm}
$$

Αυτό σημαίνει: «η διάμετρος είναι κάπου ανάμεσα σε $25{,}35$ και $25{,}45$ mm». Και τα ψηφία που γράφεις δείχνουν πόσο καλά μέτρησες: το $25{,}40$ λέει ότι μέτρησες ως το εκατοστό του χιλιοστού, το $25{,}4$ όχι. Μην γράφεις ποτέ περισσότερα ψηφία από όσα δίνει το όργανο — ούτε όσα βγάζει το κομπιουτεράκι από μια διαίρεση.

> **Κλειδί**
>
> Μια τεχνική μέτρηση είναι **αριθμός + μονάδα + αβεβαιότητα**.
>
> Χωρίς μονάδα ο αριθμός δεν σημαίνει τίποτα. Χωρίς αβεβαιότητα δεν ξέρεις αν δύο μετρήσεις διαφέρουν πραγματικά ή μόνο λόγω οργάνου.

## Ανοχή: πόσο λάθος σηκώνει το κομμάτι

Το σχέδιο ενός μηχανολόγου δεν γράφει «$30$ mm». Γράφει «$30 \pm 0{,}05$ mm»: αυτή είναι η **ανοχή**, το εύρος μέσα στο οποίο το κομμάτι δουλεύει. Ένας άξονας $30{,}07$ mm δεν θα μπει στο ρουλεμάν του. Ο τεχνίτης μετράει, συγκρίνει με την ανοχή, και το κομμάτι ή **περνά** ή **απορρίπτεται**.

Για να συγκρίνεις δύο μετρήσεις με διαφορετικά μεγέθη, χρησιμοποιείς τη **σχετική** αβεβαιότητα: την αβεβαιότητα διά την τιμή, συνήθως σε ποσοστό. Ένα χιλιοστό λάθος σε σωλήνα $6$ m είναι αμελητέο· σε βίδα $5$ mm είναι το $20\%$ της.

> **Θυμήσου**
>
> - km/h σε m/s: διαιρείς με $3{,}6$.
> - $1$ bar $= 100$ kPa $= 100\,000$ Pa.
> - $1$ kWh $= 3{,}6$ MJ.
> - $1$ L $= 1$ dm³ $= 1000$ cm³, και $1000$ L $= 1$ m³.
> - $1$ m² $= 10\,000$ cm² $= 1\,000\,000$ mm².

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το εγχειρίδιο ενός αυτοκινήτου ζητά πίεση ελαστικών 2,4 bar. Το μανόμετρο του πρατηρίου δείχνει kPa. Ποια ένδειξη πρέπει να δεις, και πόσα pascal είναι αυτά;

1. $1$ bar $= 100$ kPa, οπότε:
   $$
   2{,}4\ \text{bar} = 2{,}4 \cdot 100 = 240\ \text{kPa}
   $$
2. $1$ kPa $= 1000$ Pa:
   $$
   240\ \text{kPa} = 240\,000\ \text{Pa}
   $$
3. **Στην πράξη:** φουσκώνεις ώσπου το μανόμετρο να δείξει $240$. Αν δεις «$24$», κάποιος σου μίλησε σε λάθος μονάδα — τόση πίεση είναι σχεδόν άδειο λάστιχο.

### Παράδειγμα 2: Ένα ρολό μονόκλωνου καλωδίου έχει μήκος 100 m και διατομή χαλκού 2,5 mm². Πόσος χαλκός είναι αυτός σε όγκο και σε μάζα; (Πυκνότητα χαλκού 8,96 g/cm³.)

1. Βάζουμε όλα σε μέτρα. Η διατομή είναι επιφάνεια, οπότε ο συντελεστής υψώνεται στο τετράγωνο: $1$ mm² $= 10^{-6}$ m².
   $$
   2{,}5\ \text{mm}^2 = 2{,}5 \cdot 10^{-6}\ \text{m}^2
   $$
2. Όγκος σύρματος = διατομή επί μήκος:
   $$
   V = 2{,}5 \cdot 10^{-6} \cdot 100 = 2{,}5 \cdot 10^{-4}\ \text{m}^3
   $$
3. Η πυκνότητα δίνεται σε g/cm³, οπότε γυρνάμε σε cm³. $1$ m³ $= 1\,000\,000$ cm³:
   $$
   2{,}5 \cdot 10^{-4} \cdot 10^6 = 250\ \text{cm}^3
   $$
4. Μάζα:
   $$
   m = 8{,}96 \cdot 250 = 2240\ \text{g} \approx 2{,}24\ \text{kg}
   $$
   Περίπου $2{,}2$ κιλά χαλκού — γι' αυτό τα καρούλια των χοντρών καλωδίων είναι βαριά, και γι' αυτό τα κλέβουν από τα εργοτάξια.

### Παράδειγμα 3: Μετράς τη διάμετρο ενός άξονα με παχύμετρο ανάλυσης 0,05 mm, πέντε φορές σε διαφορετικά σημεία: 24,95 – 25,00 – 25,05 – 25,00 – 25,00 mm. Το σχέδιο γράφει 25,00 ± 0,10 mm. Περνά το κομμάτι;

1. Καλύτερη εκτίμηση είναι ο **μέσος όρος**:
   $$
   \begin{aligned}
   &\frac{24{,}95 + 25{,}00 + 25{,}05 + 25{,}00 + 25{,}00}{5} \\
   &= \frac{125{,}00}{5} = 25{,}00\ \text{mm}
   \end{aligned}
   $$
2. Οι μετρήσεις απλώνονται από $24{,}95$ ως $25{,}05$, δηλαδή $\pm 0{,}05$ mm γύρω από τον μέσο όρο — όσο και η ανάλυση του οργάνου. Γράφουμε $d = 25{,}00 \pm 0{,}05$ mm.
3. Η ανοχή επιτρέπει από $24{,}90$ ως $25{,}10$ mm. **Όλες** οι μετρήσεις είναι μέσα, με περιθώριο.
4. Το κομμάτι **περνά**. Αν μία μέτρηση έβγαινε $25{,}15$, θα έψαχνες μήπως ο άξονας είναι οβάλ ή φθαρμένος σε εκείνο το σημείο — γι' αυτό μετράμε σε πολλά σημεία και όχι σε ένα.

### Παράδειγμα 4: Ζυγίζεις ένα σακί τσιμέντο 25 kg σε ζυγαριά ανάλυσης 0,1 kg, και μια βίδα 4,2 g σε ζυγαριά ανάλυσης 0,1 g. Ποια από τις δύο μετρήσεις είναι πιο ακριβής;

1. Τα $0{,}1$ και $0{,}1$ φαίνονται ίδια, αλλά είναι σε διαφορετικές μονάδες και για πολύ διαφορετικά μεγέθη. Συγκρίνουμε τη **σχετική** αβεβαιότητα.
2. Σακί:
   $$
   \frac{0{,}1}{25} = 0{,}004 = 0{,}4\%
   $$
3. Βίδα:
   $$
   \frac{0{,}1}{4{,}2} \approx 0{,}024 = 2{,}4\%
   $$
4. Το σακί είναι ζυγισμένο με **έξι φορές μικρότερη** σχετική αβεβαιότητα, άρα πιο ακριβώς. Για τη βίδα, αν χρειαζόσουν ακρίβεια, θα ζύγιζες εκατό βίδες μαζί και θα διαιρούσες.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η μονάδα μάζας στο Διεθνές Σύστημα (SI);
   - Το χιλιόγραμμο (kg)
   - Το γραμμάριο (g)
   - Ο τόνος (t)
   - Το newton (N)
2. Ένα καλώδιο έχει διατομή $1$ mm². Πόσα m² είναι αυτά;
   - $0{,}000001$ m²
   - $0{,}001$ m²
   - $0{,}01$ m²
   - $0{,}0001$ m²
3. Ένας λέβητας καλοριφέρ δουλεύει με πίεση νερού $1{,}5$ bar. Πόσα kPa είναι αυτά;
   - $150$ kPa
   - $15$ kPa
   - $1500$ kPa
   - $0{,}15$ kPa
4. Μια ανεμογεννήτρια έχει ισχύ $3$ MW. Τι σημαίνει το M;
   - Επί ένα εκατομμύριο
   - Επί ένα χιλιοστό
   - Επί χίλια
   - Επί ένα δισεκατομμύριο
5. Μετράς μια ροδέλα με παχύμετρο ανάλυσης $0{,}05$ mm. Ποια γραφή του αποτελέσματος είναι σωστή;
   - $12{,}35$ mm
   - $12{,}3$ mm
   - $12{,}352$ mm
   - $12$ mm
6. Το σχέδιο γράφει $40 \pm 0{,}2$ mm. Ποιο από τα παρακάτω κομμάτια απορρίπτεται;
   - Αυτό που μετράει $40{,}25$ mm
   - Αυτό που μετράει $39{,}85$ mm
   - Αυτό που μετράει $40{,}15$ mm
   - Αυτό που μετράει $40{,}00$ mm
7. Πόσα joule είναι μία κιλοβατώρα ($1$ kWh) του λογαριασμού ρεύματος;
   - $3{,}6$ MJ
   - $1000$ J
   - $3600$ J
   - $60$ kJ
8. Δύο μετρήσεις έχουν η καθεμιά αβεβαιότητα $\pm 1$ mm: μια βίδα $10$ mm και ένας σωλήνας $2$ m. Ποια είναι πιο ακριβής;
   - Του σωλήνα, με σχετική $0{,}05\%$
   - Της βίδας, γιατί είναι μικρότερη
   - Είναι ίδιες, αφού και οι δύο ±1 mm
   - Της βίδας, με σχετική $1\%$

## Ασκήσεις

1. Η πινακίδα ενός δραπάνου γράφει ισχύ $1{,}5$ kW και ο φορτιστής της μπαταρίας του έξοδο $750$ mA. Γράψε την ισχύ σε W και το ρεύμα σε A.
2. Ο κινητήρας ενός αυτοκινήτου θέλει $4{,}2$ L λάδι. Στο ράφι έχεις ένα ανοιγμένο δοχείο με $2500$ cm³ και κλειστά μπουκάλια του $0{,}5$ L. Πόσα μπουκάλια πρέπει να ανοίξεις;
3. Το δοχείο ενός αεροσυμπιεστή συνεργείου γράφει μέγιστη πίεση $8$ bar. Το μανόμετρό του δείχνει τώρα $0{,}65$ MPa. Πόσα bar μπορεί ακόμα να ανέβει η πίεση;
4. Ένα δάπεδο έχει διαστάσεις $3{,}2$ m επί $4{,}5$ m και θα στρωθεί με πλακάκια $60$ cm επί $60$ cm. Πόσα πλακάκια χρειάζονται με βάση το εμβαδόν, χωρίς να υπολογίσεις φύρα;
5. Το σχέδιο ενός πείρου γράφει $30 \pm 0{,}05$ mm. Μετράς τρία κομμάτια με μικρόμετρο: $29{,}96$ mm, $30{,}07$ mm και $30{,}02$ mm. Ποια απορρίπτονται;
6. Μια ορθογώνια δεξαμενή πετρελαίου θέρμανσης έχει εσωτερικές διαστάσεις $1{,}20$ m, $0{,}80$ m και ύψος $1{,}10$ m. Πόσα λίτρα χωράει γεμάτη, και πόσα έχει όταν η στάθμη είναι στα $45$ cm;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/units-technical
