# Πίεση και ρευστά

> Υδραυλικά συστήματα και γιατί πολλαπλασιάζουν τη δύναμη.

Φυσική, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/pressure-fluids

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις πίεση από δύναμη και εμβαδόν και να μετατρέπεις ανάμεσα σε Pa, kPa και bar.
- Να υπολογίζεις την πίεση του νερού σε βάθος ή κάτω από μια δεξαμενή.
- Να εξηγείς με την αρχή του Pascal πώς ένα υδραυλικό σύστημα πολλαπλασιάζει τη δύναμη.
- Να δείχνεις τι πληρώνεις για αυτόν τον πολλαπλασιασμό: διαδρομή, όχι ενέργεια.

## Ίδια δύναμη, άλλη πίεση

Ένα πόδι σκαλωσιάς πατημένο κατευθείαν στο χώμα βουλιάζει. Το ίδιο πόδι πάνω σε μια μεταλλική πλάκα, ή σε ένα σανίδι, στέκεται. Το βάρος δεν άλλαξε. Άλλαξε το **εμβαδόν** πάνω στο οποίο μοιράζεται.

Αυτό μετράει η **πίεση**: πόση δύναμη πέφτει σε κάθε τετραγωνικό μέτρο.

$$
p = \frac{F}{A}
$$

Με τη δύναμη σε N και το εμβαδόν σε m², η πίεση βγαίνει σε **pascal** (Pa): $1$ Pa $= 1$ N/m². Το pascal είναι πολύ μικρή μονάδα, γι' αυτό στην πράξη θα δεις:

| Μονάδα  | Σε pascal        | Πού τη συναντάς                        |
| ------- | ---------------- | -------------------------------------- |
| **kPa** | $1000$ Pa        | τεχνικά φυλλάδια, αντοχή εδάφους       |
| **bar** | $100\,000$ Pa    | λάστιχα, λέβητες, κομπρεσέρ, υδραυλικά |
| **MPa** | $1\,000\,000$ Pa | υδραυλικά συστήματα υψηλής πίεσης      |

> **Η ατμόσφαιρα**
>
> Ο αέρας πάνω μας πιέζει με περίπου $101$ kPa, δηλαδή περίπου $1$ bar. Δεν το νιώθουμε γιατί πιέζει παντού, και από μέσα μας, το ίδιο.

Όταν ο βουλκανιζατέρ λέει «$2{,}2$ bar» για ένα λάστιχο, εννοεί πίεση **πάνω από** την ατμοσφαιρική. Αυτό δείχνουν σχεδόν όλα τα μανόμετρα: την **υπερπίεση**. Ένα άδειο λάστιχο δείχνει μηδέν, παρόλο που μέσα του υπάρχει αέρας στο $1$ bar της ατμόσφαιρας.

## Η πίεση μέσα στο νερό

Μέσα σε ένα υγρό, η πίεση οφείλεται στο βάρος του υγρού **από πάνω σου**. Όσο πιο βαθιά, τόσο περισσότερο υγρό πιέζει:

$$
p = \rho \cdot g \cdot h
$$

όπου $\rho$ η πυκνότητα του υγρού (για το νερό $1000$ kg/m³), $g = 10$ m/s² και $h$ το **βάθος** κάτω από την ελεύθερη επιφάνεια, σε m.

Για το νερό αυτό δίνει έναν κανόνα που κάθε υδραυλικός ξέρει απ' έξω: **κάθε $10$ m νερού προσθέτουν περίπου $1$ bar**.

Τρία πράγματα που προκύπτουν από τον τύπο:

- Μετράει μόνο το **ύψος** της στήλης, όχι πόσο νερό έχει η δεξαμενή. Ένα λεπτό σωληνάκι $10$ m και μια πισίνα βάθους $10$ m δίνουν την ίδια πίεση στον πάτο.
- Στο ίδιο βάθος η πίεση είναι ίδια **προς όλες τις κατευθύνσεις** — γι' αυτό τα τοιχώματα μιας δεξαμενής πιέζονται πλάγια, και περισσότερο κοντά στον πάτο.
- Γι' αυτό μια δεξαμενή στην ταράτσα δίνει καλή πίεση στο ισόγειο και ελάχιστη στον τελευταίο όροφο.

## Η αρχή του Pascal

Τα υγρά δεν συμπιέζονται σχεδόν καθόλου. Αν σπρώξεις ένα έμβολο σε κλειστό δοχείο γεμάτο λάδι, το λάδι δεν «μαζεύεται» — μεταφέρει το σπρώξιμο παντού.

> **Κλειδί**
>
> **Αρχή του Pascal:** μια πίεση που ασκείς σε κλειστό υγρό μεταδίδεται **αμείωτη** σε κάθε σημείο του υγρού και στα τοιχώματα του δοχείου.
>
> Αυτό σημαίνει ότι σε δύο έμβολα συνδεδεμένα με το ίδιο λάδι, η **πίεση είναι ίδια**. Η **δύναμη** όμως είναι πίεση επί εμβαδόν — άρα στο μεγάλο έμβολο βγαίνει μεγαλύτερη, τόσες φορές όσες μεγαλύτερο είναι το εμβαδόν του.

## Το υδραυλικό σύστημα: μικρή δύναμη μέσα, μεγάλη έξω

Ένας υδραυλικός γρύλος, ένα ανυψωτικό συνεργείου, τα φρένα του αυτοκινήτου, ο βραχίονας ενός εκσκαφέα: όλα έχουν ένα μικρό έμβολο (εμβαδόν $A_1$), όπου σπρώχνεις, και ένα μεγάλο ($A_2$), που σηκώνει.

*Ο βραχίονας ενός εκσκαφέα κινείται με υδραυλικούς κυλίνδρους. Όταν στέλνεται λάδι υπό πίεση μέσα στον κύλινδρο, σπρώχνει ένα μεγάλο έμβολο και βγαίνει το γυαλιστερό στέλεχος· οι μαύροι σωλήνες φέρνουν το λάδι. Η δύναμη που βγάζει είναι η πίεση του λαδιού επί το εμβαδόν του εμβόλου.*

Αφού η πίεση είναι ίδια:

$$
\frac{F_1}{A_1} = \frac{F_2}{A_2}
$$

ή, λυμένο ως προς τη δύναμη που βγαίνει:

$$
F_2 = F_1 \cdot \frac{A_2}{A_1}
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσο πολλαπλασιάζει ένα υδραυλικό σύστημα*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα έμβολα είναι κύκλοι, και το εμβαδόν κύκλου είναι $A = \pi D^2 / 4$. Άρα ο λόγος των εμβαδών είναι ο λόγος των διαμέτρων **στο τετράγωνο**:
>
> $$
> \frac{A_2}{A_1} = \left( \frac{D_2}{D_1} \right)^2
> $$
>
> Έμβολο με **τριπλάσια** διάμετρο έχει **εννεαπλάσιο** εμβαδόν. Αν πάρεις απλώς τον λόγο των διαμέτρων, βγάζεις δύναμη τρεις φορές μικρότερη από την πραγματική.

## Τι πληρώνεις για τον πολλαπλασιασμό

Το υδραυλικό σύστημα πολλαπλασιάζει τη **δύναμη**, όχι την **ενέργεια**. Το λάδι που φεύγει από τον μικρό κύλινδρο είναι όσο το λάδι που μπαίνει στον μεγάλο. Αν το μεγάλο έμβολο έχει $16$ φορές μεγαλύτερο εμβαδόν, για να ανέβει $1$ cm το μικρό πρέπει να κατέβει $16$ cm.

Το έργο που βάζεις, $F_1 \cdot d_1$, είναι το ίδιο με αυτό που παίρνεις, $F_2 \cdot d_2$ — στην πράξη λίγο μικρότερο, λόγω τριβών. Γι' αυτό ο γρύλος θέλει πολλές τρομπαρισιές για λίγα εκατοστά ανύψωση.

> **Θυμήσου**
>
> Στα υδραυλικά ο **αέρας** είναι εχθρός. Ο αέρας συμπιέζεται, το λάδι σχεδόν όχι. Αν μπει αέρας στα υγρά φρένων, ένα μέρος από τη διαδρομή του πεντάλ ξοδεύεται στο να συμπιέσει τις φυσαλίδες: το πεντάλ «βουλιάζει» και το αυτοκίνητο φρενάρει λιγότερο. Η **εξαέρωση** των φρένων υπάρχει ακριβώς γι' αυτό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κάθε πόδι μιας σκαλωσιάς σηκώνει 4500 N. Ο σωλήνας του ποδιού πατάει στο έδαφος με εμβαδόν 4,5 cm². Πόση πίεση ασκεί στο έδαφος χωρίς πέλμα και πόση με μεταλλικό πέλμα 15 cm × 15 cm;

1. Μετατρέπω σε m². Ένα cm² είναι $0{,}0001$ m², άρα:
   $$
   A_1 = 4{,}5 \; \text{cm}^2 = 0{,}00045 \; \text{m}^2
   $$
2. Χωρίς πέλμα:
   $$
   p_1 = \frac{4500}{0{,}00045} = 10\,000\,000 \; \text{Pa} = 10 \; \text{MPa}
   $$
   Δηλαδή $100$ bar — ο σωλήνας θα καρφωθεί στο χώμα.
3. Με πέλμα, το εμβαδόν είναι $0{,}15 \cdot 0{,}15 = 0{,}0225$ m²:
   $$
   p_2 = \frac{4500}{0{,}0225} = 200\,000 \; \text{Pa} = 200 \; \text{kPa}
   $$
4. Η πίεση έπεσε $50$ φορές. Σε μαλακό έδαφος μπαίνει επιπλέον και σανίδι κάτω από το πέλμα, για να μοιραστεί το βάρος σε ακόμα μεγαλύτερη επιφάνεια.

### Παράδειγμα 2: Η δεξαμενή νερού μιας πολυκατοικίας είναι στην ταράτσα, 14 m πάνω από τη βρύση του ισογείου. Πόση υπερπίεση έχει η βρύση του ισογείου και πόση μια βρύση του τρίτου ορόφου, 5 m κάτω από τη δεξαμενή;

1. Στο ισόγειο, το βάθος κάτω από την επιφάνεια του νερού είναι $14$ m:
   $$
   p = \rho g h = 1000 \cdot 10 \cdot 14 = 140\,000 \; \text{Pa} = 1{,}4 \; \text{bar}
   $$
2. Στον τρίτο όροφο:
   $$
   p = 1000 \cdot 10 \cdot 5 = 50\,000 \; \text{Pa} = 0{,}5 \; \text{bar}
   $$
3. Έλεγχος με τον κανόνα: $14$ m νερού είναι λίγο πάνω από $10$ m, άρα λίγο πάνω από $1$ bar. Σωστό.

   Στην πράξη, όταν η βρύση τρέχει, η πίεση πέφτει λίγο ακόμα από τις τριβές στις σωληνώσεις. Γι' αυτό στους ψηλούς ορόφους μπαίνει πιεστικό.

### Παράδειγμα 3: Γρύλος-μποτίλια έχει μικρό έμβολο διαμέτρου 1 cm και μεγάλο διαμέτρου 4 cm. Πρέπει να σηκώσει τη γωνία ενός βαν που πιέζει με 8000 N. Πόση δύναμη χρειάζεται στο μικρό έμβολο, και πόσες τρομπαρισιές των 2 cm για να ανέβει το βαν 10 cm;

1. Λόγος διαμέτρων $4 / 1 = 4$, άρα λόγος εμβαδών:
   $$
   \frac{A_2}{A_1} = 4^2 = 16
   $$
2. Δύναμη στο μικρό έμβολο:
   $$
   F_1 = \frac{F_2}{16} = \frac{8000}{16} = 500 \; \text{N}
   $$
   Η λαβή του γρύλου είναι μοχλός, οπότε το χέρι ασκεί ακόμα λιγότερη δύναμη από τα $500$ N.
3. Για να ανέβει το μεγάλο έμβολο $10$ cm, το μικρό πρέπει να διανύσει συνολικά:
   $$
   d_1 = 16 \cdot 10 = 160 \; \text{cm}
   $$
4. Κάθε τρομπαρισιά είναι $2$ cm:
   $$
   160 : 2 = 80
   $$
   Χρειάζονται $80$ τρομπαρισιές.

   Μικρή δύναμη, πολλή διαδρομή: αυτό είναι το αντάλλαγμα.

### Παράδειγμα 4: Σε ένα απλοποιημένο σύστημα φρένων χωρίς σέρβο, το πεντάλ σπρώχνει την αντλία των φρένων με 400 N. Το έμβολο της αντλίας έχει εμβαδόν 5 cm² και το έμβολο της δαγκάνας 25 cm². Πόση πίεση αποκτά το υγρό και με πόση δύναμη πιέζει η δαγκάνα τα τακάκια;

1. Εμβαδόν εμβόλου αντλίας: $5$ cm² $= 0{,}0005$ m².
   $$
   p = \frac{400}{0{,}0005} = 800\,000 \; \text{Pa} = 8 \; \text{bar}
   $$
2. Η ίδια πίεση φτάνει στη δαγκάνα. Εμβαδόν: $25$ cm² $= 0{,}0025$ m².
   $$
   F_2 = p \cdot A_2 = 800\,000 \cdot 0{,}0025 = 2000 \; \text{N}
   $$
3. Η δύναμη πενταπλασιάστηκε, όσο και το εμβαδόν. Στα πραγματικά αυτοκίνητα ο σέρβο και ο μοχλός του πεντάλ πολλαπλασιάζουν τη δύναμη πολύ περισσότερο, αλλά η αρχή είναι η ίδια.

## Ερωτήσεις

1. Σε χωμάτινο δάπεδο, ο μηχανικός βάζει μια φαρδιά σανίδα κάτω από τον γρύλο. Γιατί;
   - Μοιράζει το ίδιο βάρος σε μεγαλύτερο εμβαδόν
   - Μειώνει το βάρος που πέφτει πάνω στο έδαφος
   - Αυξάνει την πίεση για να πατήσει πιο σταθερά
   - Δίνει ύψος ώστε να χρειαστεί λιγότερη τρόμπα
2. Μια μηχανή $12\,000$ N στηρίζεται σε τέσσερα πέλματα, με συνολικό εμβαδόν $0{,}06$ m². Πόση πίεση ασκεί στο δάπεδο;
   - $200\,000$ Pa
   - $720$ Pa
   - $50\,000$ Pa
   - $800\,000$ Pa
3. Ο λέβητας του καλοριφέρ δείχνει $1{,}5$ bar. Πόσα pascal είναι αυτά;
   - $150\,000$ Pa
   - $1500$ Pa
   - $15\,000$ Pa
   - $1\,500\,000$ Pa
4. Μια πλατιά δεξαμενή $2000$ λίτρων και ένας λεπτός σωλήνας είναι γεμάτα νερό ως το ίδιο ύψος, $3$ m. Πού είναι μεγαλύτερη η πίεση στον πάτο;
   - Είναι ίδια, γιατί μετράει μόνο το ύψος του νερού
   - Στη δεξαμενή, γιατί περιέχει πολύ περισσότερο νερό
   - Στον σωλήνα, γιατί το νερό είναι πιο στριμωγμένο
   - Εξαρτάται από το σχήμα που έχει ο πάτος του καθενός
5. Ένα ξεφούσκωτο λάστιχο ποδηλάτου δείχνει $0$ στο μανόμετρο. Τι σημαίνει αυτό;
   - Η πίεση μέσα είναι ίση με την ατμοσφαιρική
   - Μέσα στο λάστιχο δεν υπάρχει καθόλου αέρας
   - Η πίεση μέσα είναι μικρότερη από την ατμοσφαιρική
   - Το μανόμετρο είναι χαλασμένο και θέλει αλλαγή
6. Σε ένα ανυψωτικό, το μεγάλο έμβολο έχει $3$ φορές μεγαλύτερη διάμετρο από το μικρό. Πόσες φορές πολλαπλασιάζεται η δύναμη;
   - $9$ φορές
   - $3$ φορές
   - $6$ φορές
   - $1$ φορά
7. Ένας υδραυλικός γρύλος πολλαπλασιάζει τη δύναμη $20$ φορές. Τι ισχύει για τη διαδρομή;
   - Το μικρό έμβολο κινείται $20$ φορές περισσότερο
   - Τα δύο έμβολα κινούνται την ίδια ακριβώς απόσταση
   - Το μεγάλο έμβολο κινείται $20$ φορές περισσότερο
   - Το μικρό έμβολο κινείται $400$ φορές περισσότερο
8. Μετά από αλλαγή δαγκάνας, το πεντάλ του φρένου πατιέται πολύ βαθιά και «σφουγγαρωτά». Ποια είναι η πιθανότερη αιτία;
   - Μπήκε αέρας στο κύκλωμα των υγρών φρένων
   - Το υγρό φρένων είναι περισσότερο απ' όσο πρέπει
   - Η νέα δαγκάνα έχει μεγαλύτερο έμβολο από την παλιά
   - Η πίεση μεταδίδεται πιο αργά στις πίσω ρόδες

## Ασκήσεις

1. Ένα κιβώτιο με εργαλεία βάρους $600$ N ακουμπάει στο δάπεδο με εμβαδόν $0{,}2$ m². Πόση πίεση ασκεί;
2. Μια αρδευτική δεξαμενή σε χωράφι είναι γεμάτη νερό ως τα $2{,}5$ m. Η βάνα του σωλήνα ποτίσματος είναι στο πλάι, $40$ cm πάνω από τον πάτο. Πόση πίεση δέχεται η βάνα από το νερό, σε kPa, χωρίς την ατμοσφαιρική; ($g = 10$ m/s²)
3. Ένας μάγειρας κόβει με δύναμη $50$ N. Η κόψη του μαχαιριού έχει πάχος $0{,}5$ mm και μήκος $10$ cm. Πόση πίεση ασκεί η κόψη, σε MPa;
4. Μια υδραυλική πρέσα συνεργείου έχει μικρό έμβολο $10$ cm² και μεγάλο $400$ cm². Ο τεχνίτης σπρώχνει το μικρό με $250$ N. Με πόση δύναμη πιέζει το μεγάλο έμβολο το ρουλεμάν;
5. Ένα χωριό θέλει υπερπίεση $3$ bar στις βρύσες των σπιτιών, χωρίς αντλίες. Πόσο ψηλότερα από τις βρύσες πρέπει να είναι η επιφάνεια του νερού στον υδατόπυργο; ($g = 10$ m/s²)
6. Σε ένα ανυψωτικό, το μεγάλο έμβολο έχει διάμετρο $25$ cm και το μικρό $2{,}5$ cm. Το αυτοκίνητο πιέζει το μεγάλο με $20\,000$ N. Πόση δύναμη χρειάζεται στο μικρό έμβολο, και πόση απόσταση πρέπει να διανύσει συνολικά για να ανέβει το αυτοκίνητο $1{,}5$ m;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/pressure-fluids
