# Δυνάμεις και νόμοι του Νεύτωνα

> Ανάλυση δυνάμεων σε σώμα που ισορροπεί ή επιταχύνει.

Φυσική, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/newtons-laws

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τη συνισταμένη δύναμη σε σώμα και να κρίνεις αν ισορροπεί ή επιταχύνει.
- Να εφαρμόζεις τον δεύτερο νόμο (συνισταμένη = μάζα × επιτάχυνση) σε οχήματα, φορτία και ανυψώσεις.
- Να ξεχωρίζεις μάζα από βάρος και δράση από αντίδραση.
- Να εξηγείς με την αδράνεια γιατί ένα φορτίο πρέπει να είναι δεμένο.

## Δυνάμεις σε κάθε δουλειά

Ένας γερανός σηκώνει έναν κινητήρα. Ένα ρυμουλκό τραβάει ένα χαλασμένο αυτοκίνητο. Ένα βαν φρενάρει με τα εργαλεία ξεδέτα στην καρότσα. Σε όλα αυτά το ερώτημα είναι το ίδιο: **ποιες δυνάμεις ασκούνται στο σώμα, και τι θα κάνει το σώμα εξαιτίας τους;**

Η απάντηση είναι τρεις νόμοι που διατύπωσε ο Νεύτωνας πριν από τριακόσια χρόνια και που ακόμα σχεδιάζουν γερανούς, φρένα και ζώνες ασφαλείας.

## Η συνισταμένη

Σε ένα σώμα ασκούνται σχεδόν πάντα **πολλές** δυνάμεις μαζί. Αυτό που μετράει για την κίνησή του είναι το άθροισμά τους, η **συνισταμένη** $\Sigma F$:

- Δυνάμεις στην **ίδια** κατεύθυνση **προστίθενται**.
- Δυνάμεις σε **αντίθετες** κατευθύνσεις **αφαιρούνται**, και η συνισταμένη έχει τη φορά της μεγαλύτερης.

Η δύναμη μετριέται σε **newton** (N). Για να έχεις μια αίσθηση: ένα σακί τσιμέντο $25$ kg το τραβάει η Γη με περίπου $250$ N.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καρότσι ανάμεσα σε δύο δυνάμεις*

## Πρώτος νόμος: η αδράνεια

**Ένα σώμα μένει ακίνητο, ή συνεχίζει να κινείται με σταθερή ταχύτητα σε ευθεία, όσο η συνισταμένη δύναμη πάνω του είναι μηδέν.**

Αυτή η ιδιότητα λέγεται **αδράνεια**. Όταν ένα βαν φρενάρει, τα αδέσποτα εργαλεία στην καρότσα **δεν φρενάρουν μαζί του**: συνεχίζουν μπροστά με την ταχύτητα που είχαν, ώσπου να βρουν κάτι να τα σταματήσει — συνήθως το μπροστινό τοίχωμα ή την καμπίνα. Για τον ίδιο λόγο φοράς ζώνη: το σώμα σου θέλει να συνεχίσει με $50$ km/h όταν το αυτοκίνητο έχει ήδη σταματήσει.

## Δεύτερος νόμος: πόσο επιταχύνει

Όταν η συνισταμένη **δεν** είναι μηδέν, το σώμα επιταχύνει:

$$
\Sigma F = m \cdot \alpha
$$

με τη δύναμη σε N, τη μάζα σε kg και την επιτάχυνση σε m/s². Δηλαδή $1$ N είναι η δύναμη που δίνει σε $1$ kg επιτάχυνση $1$ m/s².

Η σχέση λέει δύο πράγματα που ξέρει κάθε οδηγός φορτηγού: με την **ίδια** δύναμη, ένα **φορτωμένο** όχημα επιταχύνει και φρενάρει **πιο αργά** από ένα άδειο· και η επιτάχυνση έχει πάντα την κατεύθυνση της **συνισταμένης**.

> **Κλειδί**
>
> Η δύναμη **δεν χρειάζεται για να κινείται** κάτι. Χρειάζεται για να **αλλάζει** η κίνησή του.
>
> Ένα φορτίο που ανεβαίνει με **σταθερή** ταχύτητα έχει συνισταμένη **μηδέν**: η τάση του συρματόσχοινου είναι ακριβώς ίση με το βάρος. Μόνο όταν ο γερανός **επιταχύνει** το φορτίο προς τα πάνω, η τάση ξεπερνά το βάρος.

*Φορτίο κρεμασμένο από συρματόσχοινο, με την τάση T προς τα πάνω και το βάρος W προς τα κάτω, ίσα σε μήκος.*

## Μάζα και βάρος

Η **μάζα** $m$ λέει πόση ύλη έχει ένα σώμα και πόσο δύσκολα αλλάζει την κίνησή του. Μετριέται σε kg και είναι ίδια παντού.

Το **βάρος** $W$ είναι η **δύναμη** με την οποία η Γη τραβάει το σώμα προς τα κάτω:

$$
W = m \cdot g
$$

όπου $g \approx 9{,}81$ m/s², που στους υπολογισμούς μας στρογγυλεύουμε σε $10$ m/s². Ένας κινητήρας $200$ kg έχει βάρος περίπου $2000$ N.

> **Τα «κιλά» στις πινακίδες**
>
> Στους γερανούς και στους ιμάντες το όριο γράφεται συνήθως σε kg ή t. Εννοεί το βάρος της μάζας αυτής: ένας ιμάντας «$1$ t» αντέχει φορτίο $1000$ kg, δηλαδή περίπου $10\,000$ N.

## Τρίτος νόμος: δράση και αντίδραση

**Όταν ένα σώμα ασκεί δύναμη σε ένα άλλο, το δεύτερο ασκεί στο πρώτο δύναμη ίση και αντίθετη.**

Το ρυμουλκό τραβάει το αυτοκίνητο μέσω του συρματόσχοινου, και το αυτοκίνητο τραβάει το ρυμουλκό προς τα πίσω με ίση δύναμη. Ο γρύλος σπρώχνει το αυτοκίνητο προς τα πάνω, και το αυτοκίνητο σπρώχνει τον γρύλο προς τα κάτω — γι' αυτό ο γρύλος θέλει σταθερό έδαφος.

> **Πρόσεχε**
>
> Δράση και αντίδραση ασκούνται σε **διαφορετικά σώματα**, γι' αυτό **δεν** αλληλοαναιρούνται.
>
> Όταν μελετάς την κίνηση ενός σώματος, μετράς **μόνο** τις δυνάμεις που ασκούνται **πάνω του**. Για το αυτοκίνητο που ρυμουλκείται μετράει η έλξη του σχοινιού και οι αντιστάσεις — όχι η δύναμη που ασκεί το αυτοκίνητο στο ρυμουλκό.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς λύνεις κάθε πρόβλημα δυνάμεων:
>
> 1. Διάλεξε **ένα** σώμα.
> 2. Σχεδίασε **όλες** τις δυνάμεις που ασκούνται **πάνω του**: βάρος, τάσεις σχοινιών, ωθήσεις, αντιστάσεις.
> 3. Διάλεξε θετική φορά και βρες τη συνισταμένη.
> 4. Ακίνητο ή σταθερή ταχύτητα: $\Sigma F = 0$. Επιταχύνει: $\Sigma F = m \alpha$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια γερανογέφυρα συνεργείου σηκώνει ένα μπλοκ κινητήρα 200 kg. Πόση είναι η τάση της αλυσίδας όταν το κρατάει ακίνητο, όταν το ανεβάζει με σταθερή ταχύτητα, και όταν το ξεκινά προς τα πάνω με επιτάχυνση 0,5 m/s²; (g = 10 m/s²)

1. Δυνάμεις στο μπλοκ: το **βάρος** προς τα κάτω, $W = 200 \cdot 10 = 2000$ N, και η **τάση** $T$ της αλυσίδας προς τα πάνω. Θετική φορά προς τα πάνω.
2. **Ακίνητο** και **σταθερή ταχύτητα** είναι για τον πρώτο νόμο η ίδια περίπτωση: $\Sigma F = 0$, άρα
   $$
   T - W = 0
   $$
   δηλαδή $T = W = 2000$ N.
3. **Επιτάχυνση προς τα πάνω:** $\Sigma F = m\alpha$, άρα
   $$
   T - 2000 = 200 \cdot 0{,}5
   $$
   οπότε $T = 2000 + 100 = 2100$ N.
4. **Στην πράξη:** το απότομο ξεκίνημα φορτώνει την αλυσίδα περισσότερο από το ίδιο το βάρος. Ένα τράνταγμα με μεγάλη επιτάχυνση μπορεί να ξεπεράσει το όριό της — γι' αυτό τα φορτία σηκώνονται ομαλά.

### Παράδειγμα 2: Ένας αποθηκάριος σπρώχνει ένα καρότσι παλετών που μαζί με το φορτίο έχει μάζα 400 kg, με δύναμη 300 N. Οι αντιστάσεις στους τροχούς είναι 100 N. Πόση είναι η επιτάχυνση, και τι ταχύτητα θα έχει το καρότσι σε 4 s αν ξεκινά από στάση;

*Καρότσι με τη δύναμη F = 300 N προς τα εμπρός και τις αντιστάσεις 100 N προς τα πίσω.*

1. Συνισταμένη στην οριζόντια διεύθυνση (το βάρος και η αντίδραση του δαπέδου αλληλοαναιρούνται στην κατακόρυφη):
   $$
   \Sigma F = 300 - 100 = 200\ \text{N}
   $$
2. Δεύτερος νόμος:
   $$
   \alpha = \frac{\Sigma F}{m} = \frac{200}{400} = 0{,}5\ \text{m/s}^2
   $$
3. Ταχύτητα μετά από $4$ s: $v = 0 + 0{,}5 \cdot 4 = 2$ m/s.
4. Για να συνεχίσει με σταθερά $2$ m/s, αρκεί να σπρώχνει με $100$ N — όσο οι αντιστάσεις. Η παραπάνω δύναμη χρειαζόταν μόνο για να **αλλάξει** η ταχύτητα.

### Παράδειγμα 3: Ένα βαν κινείται με 54 km/h και φρενάρει ως τη στάση σε 3 s. Στην καρότσα του υπάρχει εργαλειοθήκη 30 kg. Πόση οριζόντια δύναμη χρειάζεται για να μείνει στη θέση της; (Αγνόησε την τριβή με το δάπεδο.)

1. Ταχύτητα: $54 / 3{,}6 = 15$ m/s. Επιβράδυνση του βαν:
   $$
   \alpha = \frac{15}{3} = 5\ \text{m/s}^2
   $$
2. Για να σταματήσει η εργαλειοθήκη **μαζί** με το βαν, πρέπει να αποκτήσει κι αυτή επιβράδυνση $5$ m/s². Χρειάζεται συνισταμένη:
   $$
   \Sigma F = m\alpha = 30 \cdot 5 = 150\ \text{N}
   $$
   προς τα πίσω.
3. Αυτή τη δύναμη τη δίνει ο **ιμάντας πρόσδεσης**. Χωρίς αυτόν, λόγω αδράνειας, η εργαλειοθήκη συνεχίζει μπροστά με $15$ m/s ώσπου να χτυπήσει την καμπίνα.

### Παράδειγμα 4: Ένα φορτίο 1000 kg κρέμεται ακίνητο από γάντζο γερανού με δύο ιμάντες. Πόση δύναμη δέχεται κάθε ιμάντας όταν σχηματίζει γωνία 30° με την κατακόρυφη, και πόση στις 60°; (g = 10 m/s², συν30° ≈ 0,87, συν60° = 0,5)

1. Βάρος: $W = 1000 \cdot 10 = 10\,000$ N. Το φορτίο ισορροπεί, άρα οι δύο τάσεις μαζί πρέπει να δίνουν $10\,000$ N **προς τα πάνω**.
2. Κάθε ιμάντας τραβάει λοξά. Μόνο το κατακόρυφο κομμάτι της τάσης του, $T \cdot \sigma\upsilon\nu\theta$, κρατάει το φορτίο:
   $$
   2 \cdot T \cdot \sigma\upsilon\nu\theta = W
   $$
3. Στις $30^\circ$:
   $$
   T = \frac{10\,000}{2 \cdot 0{,}87} \approx 5750\ \text{N}
   $$
4. Στις $60^\circ$:
   $$
   T = \frac{10\,000}{2 \cdot 0{,}5} = 10\,000\ \text{N}
   $$
   **Κάθε** ιμάντας σηκώνει τώρα όσο ολόκληρο το φορτίο. Όσο ανοίγουν οι ιμάντες, τόσο αυξάνεται η τάση τους — γι' αυτό οι κανόνες ανύψωσης δεν επιτρέπουν γωνία πάνω από $60^\circ$ με την κατακόρυφη.

*Φορτίο που σηκώνεται με τέσσερις αλυσίδες από τον ίδιο γάντζο. Καμία αλυσίδα δεν είναι κατακόρυφη, οπότε το βάρος το κρατάει μόνο η κατακόρυφη συνιστώσα της τάσης τους, T·συνθ. Εδώ οι γωνίες με την κατακόρυφη είναι μικρές· αν οι αλυσίδες άνοιγαν περισσότερο, η τάση σε καθεμιά θα μεγάλωνε.*

## Ερωτήσεις

1. Ένα φορτηγό κινείται σε ευθεία εθνική οδό με σταθερά $80$ km/h. Τι ισχύει για τη συνισταμένη δύναμη πάνω του;
   - Είναι μηδέν
   - Είναι προς τα εμπρός
   - Είναι προς τα πίσω
   - Ισούται με το βάρος του
2. Με τι ισούται $1$ N σε βασικές μονάδες του SI;
   - $1$ kg·m/s²
   - $1$ kg·m/s
   - $1$ kg
   - $10$ kg
3. Ένας τεχνίτης έχει μάζα $80$ kg. Πόσο είναι το βάρος του; ($g = 10$ m/s²)
   - $800$ N
   - $80$ N
   - $8$ N
   - $80$ kg
4. Ο ίδιος κινητήρας δίνει την ίδια συνισταμένη σε ένα φορτηγό άδειο και σε διπλάσια μάζα φορτωμένο. Πώς συγκρίνονται οι επιταχύνσεις;
   - Το φορτωμένο έχει τη μισή
   - Το φορτωμένο έχει τη διπλάσια
   - Έχουν την ίδια επιτάχυνση
   - Το φορτωμένο έχει το ένα τέταρτο
5. Ένας γερανός ανεβάζει μια παλέτα τούβλα με σταθερή ταχύτητα. Πώς συγκρίνεται η τάση του συρματόσχοινου με το βάρος της παλέτας;
   - Είναι ίση με το βάρος
   - Είναι μεγαλύτερη από το βάρος
   - Είναι μικρότερη από το βάρος
   - Εξαρτάται από την ταχύτητα
6. Τη στιγμή που ο γερανός ξεκινά να ανεβάζει την παλέτα, αυτή επιταχύνεται προς τα πάνω. Τι ισχύει για την τάση του συρματόσχοινου;
   - Είναι μεγαλύτερη από το βάρος
   - Είναι ίση με το βάρος
   - Είναι μικρότερη από το βάρος
   - Είναι ίση με το μισό βάρος
7. Ένα ρυμουλκό τραβάει ένα αυτοκίνητο με δύναμη $1500$ N μέσω συρματόσχοινου. Πόση δύναμη ασκεί το αυτοκίνητο στο ρυμουλκό;
   - $1500$ N προς τα πίσω
   - Καμία, γιατί το ρυμουλκό τραβάει
   - Λιγότερη, αφού το αυτοκίνητο κινείται
   - $1500$ N προς τα εμπρός
8. Ένα φορτίο κρέμεται από δύο ιμάντες. Αν ανοίξεις τη γωνία τους, απομακρύνοντας τα σημεία πρόσδεσης, τι γίνεται με την τάση σε κάθε ιμάντα;
   - Μεγαλώνει, γιατί τραβάνε πιο λοξά
   - Μικραίνει, γιατί το βάρος μοιράζεται
   - Μένει ίδια, γιατί το βάρος δεν αλλάζει
   - Μηδενίζεται όταν γίνουν οριζόντιοι

## Ασκήσεις

1. Πόσο είναι το βάρος ενός σακιού τσιμέντου $25$ kg; ($g = 10$ m/s²)
2. Δύο μηχανικοί σπρώχνουν ένα χαλασμένο αυτοκίνητο $1000$ kg προς τα εμπρός με $350$ N και $250$ N. Οι αντιστάσεις κύλισης είναι $400$ N. Πόση επιτάχυνση αποκτά το αυτοκίνητο;
   *Αυτοκίνητο με δύο δυνάμεις προς τα εμπρός, 350 N και 250 N, και τις αντιστάσεις κύλισης 400 N προς τα πίσω.*
3. Ένα αυτοκίνητο μάζας $1200$ kg ξεκινά από στάση και φτάνει τα $54$ km/h σε $10$ s, με σταθερή επιτάχυνση. Πόση συνισταμένη δύναμη ασκείται πάνω του;
4. Ένα βαρούλκο οικοδομής ξεκινά να ανεβάζει παλέτα με πλακάκια $300$ kg με επιτάχυνση $0{,}4$ m/s². Πόση είναι η τάση του συρματόσχοινου; ($g = 10$ m/s²)
5. Ένα ρυμουλκό ξεκινά να τραβάει αυτοκίνητο $1000$ kg με επιτάχυνση $0{,}5$ m/s². Οι αντιστάσεις στο αυτοκίνητο είναι $300$ N. Πόση είναι η τάση του σχοινιού;
   *Αυτοκίνητο με την τάση T του σχοινιού προς τα εμπρός και τις αντιστάσεις 300 N προς τα πίσω.*
6. Ένα φορτίο $800$ kg κρέμεται ακίνητο από δύο ιμάντες, που ο καθένας σχηματίζει $45^\circ$ με την κατακόρυφη. Κάθε ιμάντας έχει όριο $5000$ N. Είναι ασφαλής η ανύψωση; ($g = 10$ m/s², $\sigma\upsilon\nu 45^\circ \approx 0{,}71$)
   *Φορτίο με βάρος 8000 N, κρεμασμένο από δύο ιμάντες με τάσεις T_1 και T_2, που ο καθένας σχηματίζει 45° με την κατακόρυφη.*

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/newtons-laws
