# Ευθύγραμμες κινήσεις

> Ταχύτητα, επιτάχυνση και τα διαγράμματά τους.

Φυσική, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/motion

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις ταχύτητα και επιτάχυνση και να μετατρέπεις km/h σε m/s.
- Να χρησιμοποιείς τις σχέσεις της ομαλής και της ομαλά μεταβαλλόμενης κίνησης.
- Να διαβάζεις διάγραμμα ταχύτητας–χρόνου: κλίση για την επιτάχυνση, εμβαδόν για την απόσταση.
- Να υπολογίζεις απόσταση ακινητοποίησης οχήματος, με τον χρόνο αντίδρασης μέσα.

## Γιατί ένας τεχνίτης νοιάζεται για την κίνηση

Ο οδηγός κλαρκ σε αποθήκη έχει όριο ταχύτητας. Ο μηχανικός αυτοκινήτων ελέγχει φρένα και ξέρει ότι «φρένα που πιάνουν» σημαίνει συγκεκριμένα μέτρα ακινητοποίησης. Ο υπεύθυνος μιας ταινίας μεταφοράς ρυθμίζει πόσα κιβώτια περνούν ανά λεπτό.

Όλα αυτά είναι δύο μεγέθη: **πόσο γρήγορα** κινείται κάτι και **πόσο γρήγορα αλλάζει** αυτή η ταχύτητα. Εδώ μένουμε σε **ευθεία γραμμή**, που είναι και η πιο συνηθισμένη περίπτωση στη δουλειά.

## Ταχύτητα

Η ταχύτητα λέει πόση απόσταση καλύπτεις ανά μονάδα χρόνου:

$$
v = \frac{\Delta x}{\Delta t}
$$

Στο SI μετριέται σε **m/s**. Στους δρόμους και στα ταχύμετρα μετριέται σε **km/h**. Η μετατροπή γίνεται με έναν αριθμό:

$$
1\ \text{m/s} = \frac{3600\ \text{m}}{1\ \text{h}} = 3{,}6\ \text{km/h}
$$

Από km/h σε m/s **διαιρείς** με $3{,}6$· ανάποδα πολλαπλασιάζεις. $36$ km/h είναι $10$ m/s, $90$ km/h είναι $25$ m/s.

*Το ταχύμετρο του αυτοκινήτου γράφει km/h, όχι m/s. Για να βάλεις την ένδειξή του σε τύπο, διαιρείς με 3,6: τα 72 km/h είναι 20 m/s και τα 108 km/h είναι 30 m/s.*

Όταν η ταχύτητα μένει **σταθερή**, η κίνηση λέγεται **ευθύγραμμη ομαλή** και η απόσταση απλώς μεγαλώνει ανάλογα με τον χρόνο: $x = v \cdot t$.

## Επιτάχυνση

Όταν η ταχύτητα αλλάζει, μετράμε **πόσο αλλάζει κάθε δευτερόλεπτο**:

$$
\alpha = \frac{\Delta v}{\Delta t}
$$

Μονάδα: m/s ανά s, δηλαδή **m/s²**. Επιτάχυνση $2$ m/s² σημαίνει ότι κάθε δευτερόλεπτο η ταχύτητα ανεβαίνει κατά $2$ m/s.

Στο φρενάρισμα η ταχύτητα μικραίνει, και η επιτάχυνση έχει **αντίθετη φορά** από την κίνηση. Τη γράφουμε αρνητική ή λέμε απλώς **επιβράδυνση** $5$ m/s².

Όταν η επιτάχυνση είναι σταθερή, η κίνηση λέγεται **ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη** και ισχύουν δύο σχέσεις (με $v_0$ την αρχική ταχύτητα):

$$
v = v_0 + \alpha t \qquad x = v_0 t + \tfrac{1}{2}\alpha t^2
$$

Και μία χρήσιμη για το φρενάρισμα: όταν ένα όχημα σταματά από ταχύτητα $v_0$ με επιβράδυνση $\alpha$, η **απόσταση φρεναρίσματος** είναι

$$
x = \frac{v_0^2}{2\alpha}
$$

> **Κλειδί**
>
> Η απόσταση φρεναρίσματος πάει με το **τετράγωνο** της ταχύτητας.
>
> Διπλάσια ταχύτητα, με το ίδιο φρενάρισμα, δεν δίνει διπλάσια απόσταση: δίνει **τετραπλάσια**. Από $50$ σε $100$ km/h τα μέτρα φρεναρίσματος γίνονται τέσσερις φορές περισσότερα.

## Τα διαγράμματα

Ένα διάγραμμα **ταχύτητας–χρόνου** ($v$–$t$) λέει όλη την ιστορία μιας κίνησης με μια ματιά:

- **Οριζόντια γραμμή**: σταθερή ταχύτητα, επιτάχυνση μηδέν.
- **Γραμμή που ανεβαίνει**: επιταχύνει. Όσο πιο απότομη, τόσο μεγαλύτερη η επιτάχυνση — η **κλίση** είναι η επιτάχυνση.
- **Γραμμή που κατεβαίνει**: φρενάρει.
- Το **εμβαδόν** κάτω από τη γραμμή είναι η **απόσταση** που διανύθηκε: m/s επί s δίνει m.

Στο διάγραμμα θέσης–χρόνου ($x$–$t$), η ομαλή κίνηση είναι ευθεία γραμμή με κλίση την ταχύτητα, και η επιταχυνόμενη καμπύλη που γίνεται όλο και πιο απότομη.

*Διαγράμματα θέσης–χρόνου και ταχύτητας–χρόνου για όχημα που επιταχύνει ως τα 8 m/s σε 4 s, κινείται σταθερά για 4 s και σταματά σε 2 s, με σκιασμένο το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή ταχύτητας.*

## Πόσο πριν σταματήσεις

Όταν ο οδηγός βλέπει ένα εμπόδιο, το όχημα δεν αρχίζει να φρενάρει αμέσως. Περνά πρώτα ο **χρόνος αντίδρασης** — να το δεις, να αποφασίσεις, να μετακινήσεις το πόδι — συνήθως γύρω στο $1$ s, πολύ περισσότερο αν είσαι κουρασμένος ή κοιτάς το κινητό. Όλο αυτό το διάστημα το όχημα τρέχει με την αρχική του ταχύτητα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη στιγμή που βλέπεις το εμπόδιο*

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο χρόνος αντίδρασης δεν είναι λεπτομέρεια.** Στα $50$ km/h ($14$ m/s) με $1$ s αντίδραση, το αυτοκίνητο κάνει $14$ m πριν καν πατηθεί το φρένο — όσο και το ίδιο το φρενάρισμα σε στεγνό δρόμο. Με το βλέμμα στο κινητό, τα $14$ γίνονται $28$.
>
> Και οι τύποι της ομαλά μεταβαλλόμενης θέλουν **m/s**, όχι km/h. Βάζοντας $50$ αντί για $14$ στο $v_0^2$, το αποτέλεσμα βγαίνει πάνω από δώδεκα φορές μεγαλύτερο.

> **Θυμήσου**
>
> - $v = \dfrac{\Delta x}{\Delta t}$, σε m/s. Από km/h σε m/s διαιρείς με $3{,}6$.
> - $\alpha = \dfrac{\Delta v}{\Delta t}$, σε m/s².
> - Σταθερή ταχύτητα: $x = v t$.
> - Σταθερή επιτάχυνση: $v = v_0 + \alpha t$ και $x = v_0 t + \tfrac{1}{2}\alpha t^2$.
> - Διάγραμμα $v$–$t$: κλίση $=$ επιτάχυνση, εμβαδόν $=$ απόσταση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα περονοφόρο (κλαρκ) κινείται σε αποθήκη με το όριο των 9 km/h. Πόσο χρόνο χρειάζεται για να διασχίσει έναν διάδρομο 45 m;

1. Πρώτα σε m/s:
   $$
   v = \frac{9}{3{,}6} = 2{,}5\ \text{m/s}
   $$
2. Σταθερή ταχύτητα, άρα $x = v t$ και:
   $$
   t = \frac{x}{v} = \frac{45}{2{,}5} = 18\ \text{s}
   $$
3. **Στην πράξη:** $9$ km/h μοιάζει αργό, αλλά είναι $2{,}5$ μέτρα κάθε δευτερόλεπτο — σχεδόν το διπλάσιο του κανονικού περπατήματος. Γι' αυτό οι διάδρομοι των πεζών στις αποθήκες είναι βαμμένοι χωριστά.

### Παράδειγμα 2: Ένα φορτηγάκι ξεκινά από φανάρι και φτάνει τα 54 km/h σε 6 s, με σταθερή επιτάχυνση. Πόση είναι η επιτάχυνση και πόση απόσταση διανύει μέχρι τότε;

1. Τελική ταχύτητα σε m/s: $54 / 3{,}6 = 15$ m/s. Ξεκινά από στάση, άρα $v_0 = 0$.
2. Επιτάχυνση:
   $$
   \alpha = \frac{\Delta v}{\Delta t} = \frac{15 - 0}{6} = 2{,}5\ \text{m/s}^2
   $$
3. Απόσταση:
   $$
   x = \tfrac{1}{2} \alpha t^2 = \tfrac{1}{2} \cdot 2{,}5 \cdot 6^2 = 45\ \text{m}
   $$
4. **Έλεγχος με το διάγραμμα:** η γραμμή $v$–$t$ ανεβαίνει από $0$ σε $15$ m/s σε $6$ s. Το εμβαδόν κάτω της είναι τρίγωνο: $\tfrac{1}{2} \cdot 6 \cdot 15 = 45$ m. Ίδιο αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 3: Ένας οδηγός κινείται με 72 km/h σε βρεγμένο δρόμο και βλέπει ξαφνικά εμπόδιο. Ο χρόνος αντίδρασής του είναι 1 s και το αυτοκίνητο επιβραδύνει με 5 m/s². Σε πόσα μέτρα σταματά;

1. Ταχύτητα: $72 / 3{,}6 = 20$ m/s.
2. **Απόσταση αντίδρασης** — σταθερή ταχύτητα για $1$ s:
   $$
   x_1 = 20 \cdot 1 = 20\ \text{m}
   $$
3. **Απόσταση φρεναρίσματος:**
   $$
   x_2 = \frac{v_0^2}{2\alpha} = \frac{20^2}{2 \cdot 5} = \frac{400}{10} = 40\ \text{m}
   $$
4. Συνολικά $20 + 40 = 60$ m — σχεδόν δεκαπέντε μήκη αυτοκινήτου. Το ένα τρίτο το έφαγε η αντίδραση, πριν αγγίξει καν το φρένο.

### Παράδειγμα 4: Σε πίστα δοκιμών, ένα όχημα ξεκινά από στάση και φτάνει τα 12 m/s σε 4 s, κινείται σταθερά με 12 m/s για 6 s, και μετά φρενάρει ομαλά και σταματά σε 3 s. Βρες την επιτάχυνση σε κάθε φάση και τη συνολική απόσταση.

*Διάγραμμα ταχύτητας–χρόνου: η ταχύτητα ανεβαίνει από 0 σε 12 m/s σε 4 s, μένει 12 m/s για 6 s και πέφτει στο 0 σε 3 s.*

1. **Επιτάχυνση ανά φάση** — η κλίση του διαγράμματος $v$–$t$:

   Φάση 1: $\alpha_1 = 12 / 4 = 3$ m/s². Φάση 2: $\alpha_2 = 0$. Φάση 3: $\alpha_3 = (0 - 12)/3 = -4$ m/s².
2. **Απόσταση** — το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή, κομμάτι-κομμάτι:

   Τρίγωνο: $\tfrac{1}{2} \cdot 4 \cdot 12 = 24$ m. Ορθογώνιο: $6 \cdot 12 = 72$ m. Τρίγωνο: $\tfrac{1}{2} \cdot 3 \cdot 12 = 18$ m.
3. Σύνολο:
   $$
   24 + 72 + 18 = 114\ \text{m}
   $$
   σε $13$ s συνολικά.

## Ερωτήσεις

1. Ένα όχημα κινείται με $36$ km/h. Πόσο είναι αυτό σε m/s;
   - $10$ m/s
   - $129{,}6$ m/s
   - $36$ m/s
   - $0{,}6$ m/s
2. Ένα αυτοκίνητο επιταχύνει με $2$ m/s². Τι σημαίνει αυτό;
   - Η ταχύτητά του αυξάνεται $2$ m/s κάθε δευτερόλεπτο
   - Ξεκινώντας από στάση, σε $10$ s έχει κάνει $20$ m
   - Κινείται με σταθερή ταχύτητα $2$ μέτρων το δευτερόλεπτο
   - Χρειάζεται $2$ δευτερόλεπτα για να φτάσει το $1$ m/s
3. Το διάγραμμα θέσης–χρόνου ενός κλαρκ είναι ευθεία γραμμή που ανεβαίνει. Τι κάνει το κλαρκ;
   - Κινείται με σταθερή ταχύτητα
   - Επιταχύνει ομαλά προς τα εμπρός
   - Ανεβαίνει σε μια ράμπα φόρτωσης
   - Στέκεται ακίνητο στη θέση του
4. Στο διάγραμμα ταχύτητας–χρόνου μιας ταινίας μεταφοράς η γραμμή είναι οριζόντια στα $0{,}5$ m/s. Πόση είναι η επιτάχυνση;
   - Μηδέν
   - $0{,}5$ m/s²
   - $2$ m/s²
   - Δεν ξέρουμε χωρίς την απόσταση
5. Τι μας δίνει το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή ενός διαγράμματος ταχύτητας–χρόνου;
   - Την απόσταση που διανύθηκε
   - Την επιτάχυνση του οχήματος
   - Τη μέγιστη ταχύτητα που έπιασε
   - Τον συνολικό χρόνο της κίνησης
6. Με την ίδια επιβράδυνση, πώς αλλάζει η απόσταση φρεναρίσματος αν διπλασιάσεις την ταχύτητα;
   - Τετραπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Τριπλασιάζεται
7. Τι κάνει το αυτοκίνητο κατά τον χρόνο αντίδρασης του οδηγού;
   - Συνεχίζει με την ίδια ταχύτητα
   - Έχει ήδη αρχίσει να φρενάρει
   - Μένει ακίνητο στη θέση του
   - Επιβραδύνει μόνο του από την τριβή
8. Ένα φορτηγό κινείται προς τα εμπρός και φρενάρει. Προς τα πού είναι η επιτάχυνσή του;
   - Προς τα πίσω, αντίθετα από την κίνηση
   - Προς τα εμπρός, όπως κινείται
   - Δεν έχει, αφού δεν επιταχύνει
   - Προς τα κάτω, προς τον δρόμο

## Ασκήσεις

1. Ένας διανομέας με μηχανάκι καλύπτει $6$ km σε $12$ λεπτά. Ποια είναι η μέση ταχύτητά του σε km/h και σε m/s;
2. Μια ταινία μεταφοράς μήκους $18$ m σε εργοστάσιο εμφιάλωσης κινείται σταθερά με $1{,}8$ km/h. Πόσο χρόνο κάνει ένα κιβώτιο να τη διασχίσει;
3. Ένα αστικό λεωφορείο ξεκινά από στάση και φτάνει τα $36$ km/h σε $8$ s. Πόση είναι η μέση επιτάχυνσή του;
4. Ένας συρμός προαστιακού κινείται με $90$ km/h και φρενάρει με σταθερή επιβράδυνση $0{,}5$ m/s² ως τη στάση. Πόσο χρόνο και πόση απόσταση χρειάζεται;
5. Το καροτσάκι μιας γερανογέφυρας κινείται σταθερά με $0{,}8$ m/s για $5$ s και μετά επιβραδύνει ομαλά και σταματά σε $4$ s. Πόση απόσταση διανύει συνολικά;
   *Διάγραμμα ταχύτητας–χρόνου: η ταχύτητα μένει 0,8 m/s για 5 s και μετά πέφτει ομαλά στο 0 σε 4 s.*
6. Ένας κουρασμένος οδηγός φορτηγού κινείται με $54$ km/h και έχει χρόνο αντίδρασης $1{,}5$ s. Το φορτωμένο φορτηγό επιβραδύνει με $3$ m/s². Ένα εμπόδιο εμφανίζεται $55$ m μπροστά του. Προλαβαίνει να σταματήσει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/motion
