# Θερμότητα και θερμικές μηχανές

> Από την καύση στην κίνηση — και τι χάνεται στη διαδρομή.

Φυσική, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/heat-engines

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις θερμοκρασία από θερμότητα και να υπολογίζεις τη θερμότητα για να ζεστάνεις νερό.
- Να εξηγείς γιατί ο ατμός καίει περισσότερο από το βραστό νερό και γιατί δεν ανοίγουμε ζεστό ψυγείο αυτοκινήτου.
- Να περιγράφεις πώς μια θερμική μηχανή μετατρέπει μέρος της θερμότητας της καύσης σε κίνηση.
- Να υπολογίζεις την απόδοση ενός κινητήρα και τη θερμότητα που αποβάλλει.

## Θερμοκρασία δεν είναι θερμότητα

Στην καθημερινή γλώσσα οι δύο λέξεις μπερδεύονται. Στο εργαστήριο δεν επιτρέπεται:

|                 | Τι είναι                                                                          | Μονάδα        |
| --------------- | --------------------------------------------------------------------------------- | ------------- |
| **Θερμοκρασία** | πόσο ζεστό είναι ένα σώμα — πόσο γρήγορα κινούνται κατά μέσο όρο τα σωματίδιά του | $^\circ$C ή K |
| **Θερμότητα**   | ενέργεια που **περνάει** από ένα σώμα σε άλλο λόγω διαφοράς θερμοκρασίας          | J             |

Μια σπίθα από τον τροχό έχει θερμοκρασία πάνω από $1000\;^\circ$C και στο χέρι μόλις που τη νιώθεις. Ένας θερμοσίφωνας στους $60\;^\circ$C μπορεί να ζεστάνει ένα ολόκληρο μπάνιο. Η σπίθα είναι καυτή αλλά ελάχιστη· το νερό του θερμοσίφωνα είναι χλιαρό μπροστά της, αλλά πολύ, και κρατάει πολλή ενέργεια.

Η θερμότητα ρέει **πάντα από το θερμότερο στο ψυχρότερο**, μέχρι να εξισωθούν οι θερμοκρασίες. Ποτέ ανάποδα από μόνη της.

## Πόση θερμότητα χρειάζεται

Για να ζεστάνεις μάζα $m$ ενός υλικού κατά $\Delta T$ βαθμούς:

$$
Q = m \cdot c \cdot \Delta T
$$

Το $c$ λέγεται **ειδική θερμότητα** και λέει πόσα joule χρειάζεται $1$ kg του υλικού για να ανέβει $1\;^\circ$C.

| Υλικό        | Ειδική θερμότητα σε J/(kg·°C) |
| ------------ | ----------------------------- |
| Νερό         | $4200$                        |
| Λάδι μηχανής | περίπου $2000$                |
| Αλουμίνιο    | $900$                         |
| Χάλυβας      | $450$                         |

Το νερό έχει από τις μεγαλύτερες ειδικές θερμότητες. Απορροφά πολλή θερμότητα χωρίς να ζεσταθεί πολύ — γι' αυτό είναι το υγρό του καλοριφέρ και η βάση του ψυκτικού υγρού στις μηχανές.

## Όταν η θερμοκρασία σταματά να ανεβαίνει

Όταν το νερό φτάσει στους $100\;^\circ$C και βράζει, η εστία συνεχίζει να δίνει ενέργεια, αλλά η θερμοκρασία **δεν** ανεβαίνει. Η ενέργεια πηγαίνει στο να σπάσει τους δεσμούς ανάμεσα στα μόρια και να τα κάνει ατμό.

Για να γίνει ατμός $1$ kg νερού που είναι ήδη στους $100\;^\circ$C χρειάζονται περίπου $2260$ kJ. Για να το φέρεις από τους $0$ στους $100\;^\circ$C χρειάζονται μόλις $420$ kJ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα κιλό πάγου, από τους −20 °C ως τον ατμό*

Η ίδια ενέργεια **επιστρέφει** όταν ο ατμός ξαναγίνει νερό. Αυτό έχει δύο συνέπειες στη δουλειά:

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο ατμός καίει πολύ χειρότερα από το βραστό νερό.** Όταν ατμός $100\;^\circ$C ακουμπήσει το δέρμα, πρώτα υγροποιείται και δίνει όλη την ενέργεια της αλλαγής κατάστασης, και μετά κρυώνει σαν ζεστό νερό. Στην κουζίνα, στο πλυντήριο σκευών, στον λέβητα: ο ατμός θέλει περισσότερο σεβασμό από το νερό.
>
> **Μην ανοίγεις ποτέ την τάπα του ψυγείου με ζεστή μηχανή.** Το ψυκτικό υγρό είναι υπό πίεση και πάνω από τους $100\;^\circ$C χωρίς να βράζει. Μόλις ανοίξεις, η πίεση πέφτει, το υγρό βράζει απότομα και πετάγεται καυτό μαζί με ατμό. Περιμένεις να κρυώσει η μηχανή.

## Από την καύση στην κίνηση

Όταν καίγεται ένα καύσιμο, η χημική του ενέργεια γίνεται θερμότητα. Περίπου:

| Καύσιμο                    | Ενέργεια ανά λίτρο |
| -------------------------- | ------------------ |
| Βενζίνη                    | $32$ MJ            |
| Πετρέλαιο κίνησης (diesel) | $36$ MJ            |

Ένα λίτρο πετρέλαιο δίνει δηλαδή $36$ MJ, όσο $10$ kWh — όσο ένα κλιματιστικό $1$ kW που δουλεύει δέκα ώρες.

Μια **θερμική μηχανή** παίρνει θερμότητα από κάτι πολύ ζεστό, μετατρέπει ένα μέρος της σε έργο, και διώχνει το υπόλοιπο σε κάτι πιο κρύο. Στον τετράχρονο κινητήρα αυτοκινήτου αυτό γίνεται σε τέσσερις κινήσεις του εμβόλου:

1. **Εισαγωγή** — το έμβολο κατεβαίνει και ρουφάει αέρα (με καύσιμο, στη βενζινομηχανή).
2. **Συμπίεση** — ανεβαίνει και συμπιέζει το μείγμα, που ζεσταίνεται.
3. **Καύση και εκτόνωση** — το καύσιμο καίγεται, τα καυσαέρια σε πολύ υψηλή θερμοκρασία και πίεση σπρώχνουν το έμβολο κάτω. Αυτή είναι η μόνη κίνηση που **δίνει** έργο.
4. **Εξαγωγή** — το έμβολο ανεβαίνει και διώχνει τα ζεστά καυσαέρια στην εξάτμιση.

*Κομμένος πετρελαιοκινητήρας V8 φορτηγού στο Deutsches Museum του Μονάχου. Μέσα στους κυλίνδρους βλέπεις τα έμβολα, και από πάνω τους τα μπεκ που ψεκάζουν το πετρέλαιο και τις βαλβίδες εισαγωγής και εξαγωγής. Κάθε έμβολο περνά από τις τέσσερις κινήσεις του κύκλου, και μόνο στην εκτόνωση δίνει έργο.*

Ο λογαριασμός της ενέργειας είναι απλός:

$$
Q_{in} = W + Q_{out}
$$

Η θερμότητα της καύσης $Q_{in}$ μοιράζεται σε χρήσιμο έργο $W$ και σε θερμότητα $Q_{out}$ που φεύγει από την εξάτμιση, από το ψυγείο και από τις τριβές. Η απόδοση είναι:

$$
\eta = \frac{W}{Q_{in}}
$$

> **Κλειδί**
>
> Μια θερμική μηχανή **δεν μπορεί** να μετατρέψει όλη τη θερμότητα σε έργο, όσο καλά κι αν φτιαχτεί. Δουλεύει μόνο επειδή η θερμότητα περνάει από το ζεστό στο κρύο, και ένα μέρος της πρέπει να φτάσει στο κρύο. Αυτός είναι νόμος της φύσης, όχι ελάττωμα της κατασκευής.
>
> Γι' αυτό κάθε κινητήρας έχει εξάτμιση και σύστημα ψύξης: από εκεί φεύγει η θερμότητα που δεν έγινε κίνηση — και είναι το **μεγαλύτερο** μέρος.

| Μηχανή                                    | Τυπική απόδοση |
| ----------------------------------------- | -------------- |
| Βενζινοκινητήρας αυτοκινήτου              | $25$–$30$ %    |
| Πετρελαιοκινητήρας αυτοκινήτου ή φορτηγού | $35$–$45$ %    |
| Μεγάλος ναυτικός πετρελαιοκινητήρας       | περίπου $50$ % |

Όσο πιο ζεστό είναι το «ζεστό» σε σχέση με το «κρύο», τόσο μεγαλύτερη απόδοση μπορεί να φτάσει μια μηχανή. Ο πετρελαιοκινητήρας συμπιέζει πολύ περισσότερο, δουλεύει με μεγαλύτερες θερμοκρασίες και πιέσεις, και γι' αυτό αποδίδει καλύτερα από τον βενζινοκινητήρα.

> **Το κλιματιστικό**
>
> Η αντλία θερμότητας κάνει το αντίστροφο μιας θερμικής μηχανής: **ξοδεύει** έργο για να μεταφέρει θερμότητα από το κρύο στο ζεστό. Επειδή μεταφέρει θερμότητα αντί να την παράγει, για κάθε $1$ kWh ρεύματος δίνει συνήθως $3$ ως $4$ kWh θερμότητας στο δωμάτιο.

Το κλιματιστικό δεν παραβιάζει τον κανόνα: η θερμότητα δεν πηγαίνει από το κρύο στο ζεστό **από μόνη της**, αλλά επειδή ο συμπιεστής ξοδεύει ηλεκτρική ενέργεια γι' αυτό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ηλεκτρικός θερμοσίφωνας 4 kW έχει 80 λίτρα νερό στους 15 °C. Πόση θερμότητα χρειάζεται για να φτάσει στους 55 °C, και σε πόσο χρόνο, αν όλη η ηλεκτρική ενέργεια πηγαίνει στο νερό;

1. Ένα λίτρο νερό έχει μάζα $1$ kg, άρα $m = 80$ kg. Η μεταβολή θερμοκρασίας είναι $\Delta T = 55 - 15 = 40\;^\circ$C.
2. $$
   Q = m c \Delta T = 80 \cdot 4200 \cdot 40 = 13\,440\,000 \; \text{J}
   $$
   Δηλαδή περίπου $13{,}4$ MJ.
3. Ο χρόνος, από $P = Q / t$:
   $$
   t = \frac{Q}{P} = \frac{13\,440\,000}{4000} = 3360 \; \text{s}
   $$
   Αυτό είναι $56$ λεπτά.
4. Στον λογαριασμό: $4$ kW επί $56/60$ της ώρας κάνουν περίπου $3{,}7$ kWh. Στην πράξη λίγο παραπάνω, γιατί ένα μέρος της θερμότητας φεύγει από τα τοιχώματα του θερμοσίφωνα.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα μαγειρείο, 10 g ατμού στους 100 °C πέφτουν στο χέρι ενός μάγειρα. Πόση θερμότητα δίνουν στο δέρμα μέχρι να κρυώσουν στους 40 °C; Σύγκρινε με 10 g βραστού νερού.

1. Μάζα: $10$ g $= 0{,}01$ kg.

   **Βραστό νερό**, από $100$ σε $40\;^\circ$C:
   $$
   Q_1 = 0{,}01 \cdot 4200 \cdot 60 = 2520 \; \text{J}
   $$
2. **Ατμός**: πρώτα υγροποιείται, δίνοντας $2260$ kJ ανά kg:
   $$
   0{,}01 \cdot 2\,260\,000 = 22\,600 \; \text{J}
   $$
   Μετά είναι νερό στους $100\;^\circ$C και κρυώνει όπως πριν, δίνοντας άλλα $2520$ J.
3. Σύνολο για τον ατμό:
   $$
   Q_2 = 22\,600 + 2520 = 25\,120 \; \text{J}
   $$
   Δέκα φορές περισσότερη θερμότητα από την ίδια ποσότητα βραστού νερού, στο ίδιο σημείο του δέρματος.

### Παράδειγμα 3: Ένα βαν με πετρελαιοκινητήρα καίει 6 λίτρα στα 100 km. Κάθε λίτρο δίνει 36 MJ και η απόδοση του κινητήρα είναι 35 %. Πόση ενέργεια γίνεται κίνηση στα 100 km και πόση φεύγει ως θερμότητα;

1. Θερμότητα από την καύση:
   $$
   Q_{in} = 6 \cdot 36 = 216 \; \text{MJ}
   $$
2. Χρήσιμο έργο:
   $$
   W = \eta \cdot Q_{in} = 0{,}35 \cdot 216 = 75{,}6 \; \text{MJ}
   $$
3. Θερμότητα που αποβάλλεται:
   $$
   Q_{out} = Q_{in} - W = 216 - 75{,}6 = 140{,}4 \; \text{MJ}
   $$
4. Από τα $6$ λίτρα, τα τέσσερα περίπου πληρώνονται για να ζεστάνουν την εξάτμιση, το ψυκτικό υγρό και τον αέρα γύρω από τη μηχανή. Αυτή τη θερμότητα πρέπει να τη διώξει το σύστημα ψύξης — αν χαλάσει ο ανεμιστήρας ή λείψει υγρό, η μηχανή υπερθερμαίνεται μέσα σε λίγα λεπτά.

## Ερωτήσεις

1. Ένα καρφί στους $300\;^\circ$C πέφτει σε κουβά με $10$ λίτρα νερό στους $20\;^\circ$C. Τι ισχύει;
   - Θερμότητα περνάει από το καρφί στο νερό
   - Θερμότητα περνάει από το νερό στο καρφί
   - Κρύο περνάει από το νερό προς το καρφί
   - Τίποτα, αφού το νερό δεν αρχίζει να βράζει
2. Πόση θερμότητα χρειάζεται για να ζεσταθούν $3$ kg νερό από $20$ σε $50\;^\circ$C; ($c = 4200$ J/(kg·°C))
   - $378\,000$ J
   - $630\,000$ J
   - $126\,000$ J
   - $882\,000$ J
3. Γιατί το νερό είναι η βάση του υγρού στα καλοριφέρ και στην ψύξη των μηχανών;
   - Κρατάει πολλή θερμότητα ανά κιλό και βαθμό
   - Ζεσταίνεται πολύ γρήγορα με λίγη θερμότητα
   - Βράζει σε πολύ χαμηλότερη θερμοκρασία από το λάδι
   - Δεν μεταφέρει καθόλου θερμότητα στα τοιχώματα
4. Μια κατσαρόλα νερό βράζει στο μάτι, στο δυνατό. Γιατί η θερμοκρασία μένει στους $100\;^\circ$C;
   - Η ενέργεια πηγαίνει στο να γίνει το νερό ατμός
   - Το μάτι σταματά να δίνει ενέργεια όταν βράσει
   - Όλη η ενέργεια φεύγει στον αέρα της κουζίνας
   - Το νερό δεν μπορεί να ζεσταθεί ποτέ πάνω από τους $100\;^\circ$C
5. Η μηχανή ενός αυτοκινήτου μόλις σταμάτησε και η θερμοκρασία είναι στο κόκκινο. Τι κάνεις με την τάπα του ψυγείου;
   - Την αφήνεις κλειστή ώσπου να κρυώσει η μηχανή
   - Την ανοίγεις αμέσως για να φύγει η πίεση
   - Την ανοίγεις και ρίχνεις γρήγορα κρύο νερό
   - Την ανοίγεις μισή στροφή με γάντι εργασίας
6. Ένας κινητήρας παίρνει από το καύσιμο $80$ kW και δίνει στον άξονα $24$ kW. Ποια είναι η απόδοσή του;
   - $30$ %
   - $70$ %
   - $56$ %
   - $333$ %
7. Γιατί ακόμα και ο καλύτερος θερμικός κινητήρας δεν φτάνει ποτέ απόδοση $100$ %;
   - Μέρος της θερμότητας πρέπει να φύγει προς το κρύο
   - Γιατί τα σημερινά υλικά δεν είναι αρκετά καλά
   - Γιατί ένα μέρος του καυσίμου δεν καίγεται ποτέ
   - Γιατί η ενέργεια χάνεται λίγη λίγη μέσα στη μηχανή
8. Σε ποια από τις τέσσερις κινήσεις του εμβόλου ο τετράχρονος κινητήρας **δίνει** έργο;
   - Στην καύση και εκτόνωση
   - Στη συμπίεση του μείγματος
   - Στην εισαγωγή του αέρα
   - Στην εξαγωγή των αερίων

## Ασκήσεις

1. Σε ένα κομμωτήριο ζεσταίνουν $2$ kg νερό από $20$ σε $70\;^\circ$C για το λούσιμο. Πόση θερμότητα χρειάζεται; ($c = 4200$ J/(kg·°C))
2. Ο κινητήρας ενός τρακτέρ καίει σε μία ώρα καύσιμο που δίνει $216$ MJ θερμότητα. Όλη αυτή την ώρα δίνει στον άξονα σταθερά $21$ kW. Ποια είναι η απόδοσή του;
3. Ένας ατμομάγειρας έχει θερμαντικό στοιχείο $2{,}5$ kW και το νερό του είναι ήδη στους $100\;^\circ$C. Κάθε κιλό νερό θέλει $2260$ kJ για να γίνει ατμός. Πόσο νερό κάνει ατμό σε μισή ώρα, αν όλη η ενέργεια πάει στο νερό;
4. Ένας βενζινοκινητήρας με απόδοση $25$ % δίνει $20$ kW μηχανική ισχύ. Με πόσο ρυθμό αποβάλλει θερμότητα, σε kW;
5. Μια γεννήτρια βενζίνης σε εργοτάξιο έχει συνολική απόδοση $25$ %. Κάθε λίτρο βενζίνη δίνει $32$ MJ. Πόση ηλεκτρική ενέργεια βγάζει από ένα λίτρο, σε kWh;
6. Ένας κινητήρας φορτηγού αποβάλλει στο ψυκτικό υγρό $40$ kW. Το υγρό μπαίνει στο ψυγείο στους $90\;^\circ$C και βγαίνει στους $80\;^\circ$C. Αν θεωρήσεις ότι είναι νερό, πόσα κιλά πρέπει να περνούν από το ψυγείο κάθε δευτερόλεπτο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/physics/heat-engines
