# Τριγωνομετρικοί αριθμοί

> Υπολογίζεις κλίσεις και ύψη χωρίς να τα φτάσεις.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/trigonometry-basics

## Τι θα μάθεις

- Να μετατρέπεις μια κλίση από ποσοστό σε γωνία και αντίστροφα.
- Να διαλέγεις ημίτονο, συνημίτονο ή εφαπτομένη ανάλογα με το τι ξέρεις και τι ζητάς.
- Να υπολογίζεις ύψη και αποστάσεις που δεν μπορείς να μετρήσεις απευθείας.
- Να χρησιμοποιείς σωστά το κομπιουτεράκι σε μοίρες, και για να βρεις γωνία.

## Μετράς αυτό που φτάνεις, βρίσκεις αυτό που δεν φτάνεις

Ένας ηλεκτρολόγος πρέπει να ξέρει πόσο ψηλός είναι ένας στύλος πριν στείλει το καλαθοφόρο. Ένας μηχανικός θέλει να ξέρει αν η ράμπα μιας εισόδου βγαίνει στο μήκος της αυλής. Ένας μάστορας στέγης πρέπει να κόψει δοκάρια στο σωστό μήκος.

Κανείς τους δεν ανεβαίνει να μετρήσει. Μετράει κάτι **στο έδαφος** — μια απόσταση, μια γωνία — και τα υπόλοιπα τα βγάζει με ένα ορθογώνιο τρίγωνο. Αυτό είναι η τριγωνομετρία στη δουλειά: λίγα νούμερα και ένα κομπιουτεράκι.

## Κλίση: το ίδιο πράγμα, τρεις τρόποι να το πεις

Η κλίση λέει πόσο **ανεβαίνεις** για κάθε μέτρο που προχωράς **οριζόντια**. Αν η κατακόρυφη άνοδος είναι $h$ και η οριζόντια απόσταση $d$, η κλίση είναι ο λόγος

$$
\frac{h}{d}
$$

Στην πράξη θα τη συναντήσεις γραμμένη με τρεις τρόπους:

| Γραφή   | Τι σημαίνει                    | Παράδειγμα                      |
| ------- | ------------------------------ | ------------------------------- |
| ποσοστό | ύψος ανά $100$ οριζόντια       | $5\%$: $5$ cm άνοδος ανά $1$ m  |
| λόγος   | $1$ πάνω, τόσα οριζόντια       | $1:20$: $1$ m άνοδος ανά $20$ m |
| γωνία   | η γωνία με το οριζόντιο έδαφος | περίπου $2{,}9^\circ$           |

Και οι τρεις περιγράφουν την ίδια ράμπα: $1:20 = 0{,}05 = 5\%$. Οι πινακίδες των δρόμων γράφουν ποσοστό, τα σχέδια των μηχανικών συχνά λόγο, οι στέγες και τα εργαλεία (αλφάδια με μοιρογνωμόνιο, εφαρμογές κινητού) γωνία.

> **Ράμπα προσβασιμότητας**
>
> Οι ελληνικές προδιαγραφές για ράμπες αμαξιδίου ζητούν κλίση περίπου έως $5\%$ ($1:20$) για τα μεγάλα μήκη. Οι μικρές ράμπες επιτρέπεται να είναι λίγο πιο απότομες.

Γιατί μας νοιάζει η γωνία, αφού το ποσοστό είναι τόσο βολικό; Γιατί από τη γωνία βγαίνουν **όλες** οι πλευρές του τριγώνου — και εκεί μπαίνουν οι τρεις λόγοι.

## Οι τρεις λόγοι

Σε ορθογώνιο τρίγωνο με οξεία γωνία $\omega$, ονόμασε $\alpha$ την **απέναντι** κάθετη (δεν ακουμπά τη γωνία $\omega$), $\beta$ την **προσκείμενη** κάθετη (την ακουμπά) και $\gamma$ την **υποτείνουσα** (απέναντι από την ορθή):

$$
\eta\mu\omega = \frac{\alpha}{\gamma} \qquad
\sigma\upsilon\nu\omega = \frac{\beta}{\gamma} \qquad
\varepsilon\varphi\omega = \frac{\alpha}{\beta}
$$

*Ορθογώνιο τρίγωνο με οξεία γωνία ω στο Β: η απέναντι κάθετη α, η προσκείμενη κάθετη β και η υποτείνουσα γ.*

Κοίτα την εφαπτομένη: απέναντι προς προσκείμενη είναι **άνοδος προς οριζόντια απόσταση**. Δηλαδή η κλίση που είδες πριν **είναι** η εφαπτομένη της γωνίας. Κλίση $5\%$ σημαίνει $\varepsilon\varphi\omega = 0{,}05$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η γωνία ορίζει, το μέγεθος όχι*

> **Κλειδί**
>
> Οι τριγωνομετρικοί αριθμοί είναι **λόγοι πλευρών** και εξαρτώνται **μόνο από τη γωνία**.
>
> Μια ράμπα $2$ m και μια ράμπα $20$ m με την ίδια γωνία έχουν το ίδιο ημίτονο, το ίδιο συνημίτονο και την ίδια εφαπτομένη.
>
> Γι' αυτό αρκεί **μία γωνία και μία πλευρά** για να βρεις όλες τις άλλες πλευρές.

## Τιμές και κομπιουτεράκι

Κανείς δεν τις θυμάται όλες απέξω. Τις δίνει το κομπιουτεράκι (πλήκτρα sin, cos, tan) ή η άσκηση. Εδώ μερικές που θα χρειαστείς, **στρογγυλεμένες στο δεύτερο δεκαδικό**:

| $\omega$   | $\eta\mu\omega$ | $\sigma\upsilon\nu\omega$ | $\varepsilon\varphi\omega$ |
| ---------- | --------------- | ------------------------- | -------------------------- |
| $10^\circ$ | $0{,}17$        | $0{,}98$                  | $0{,}18$                   |
| $20^\circ$ | $0{,}34$        | $0{,}94$                  | $0{,}36$                   |
| $30^\circ$ | $0{,}50$        | $0{,}87$                  | $0{,}58$                   |
| $35^\circ$ | $0{,}57$        | $0{,}82$                  | $0{,}70$                   |
| $45^\circ$ | $0{,}71$        | $0{,}71$                  | $1{,}00$                   |
| $60^\circ$ | $0{,}87$        | $0{,}50$                  | $1{,}73$                   |
| $75^\circ$ | $0{,}97$        | $0{,}26$                  | $3{,}73$                   |

Και το αντίστροφο: αν ξέρεις την κλίση και θέλεις τη **γωνία**, πατάς **SHIFT** και μετά **tan** (στην οθόνη γράφει $\tan^{-1}$). Για $\varepsilon\varphi\omega = 0{,}05$ βγάζει $\omega \approx 2{,}9^\circ$.

> **Πρόσεχε**
>
> **Κλίση $5\%$ δεν είναι $5^\circ$.**
>
> $5\%$ σημαίνει $\varepsilon\varphi\omega = 0{,}05$, δηλαδή γωνία κάτω από $3^\circ$. Μια ράμπα στις $5^\circ$ έχει κλίση σχεδόν $9\%$ — πολύ απότομη για αμαξίδιο.
>
> Και ένα δεύτερο, πολύ συχνό: το κομπιουτεράκι πρέπει να δείχνει **D** ή **DEG** (μοίρες). Αν δείχνει **R** ή **RAD**, το $\eta\mu 30^\circ$ βγαίνει $-0{,}988$ αντί για $0{,}5$.

> **Θυμήσου**
>
> Ποιον λόγο διαλέγεις; Σημείωσε ποια πλευρά **ξέρεις** και ποια **ζητάς**:
>
> Υποτείνουσα και απέναντι (π.χ. μήκος ράμπας και ύψος) $\Rightarrow$ ημίτονο.
>
> Υποτείνουσα και προσκείμενη (π.χ. μήκος σκάλας και απόσταση από τον τοίχο) $\Rightarrow$ συνημίτονο.
>
> Οι δύο κάθετες, χωρίς υποτείνουσα (π.χ. ύψος και οριζόντια απόσταση) $\Rightarrow$ εφαπτομένη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η είσοδος ενός καταστήματος είναι 40 cm πάνω από το πεζοδρόμιο. Θέλουμε ράμπα αμαξιδίου με κλίση 5%. Πόση οριζόντια απόσταση πιάνει, πόσο μακριά είναι πάνω στην κλίση και ποια γωνία σχηματίζει;

1. Κλίση $5\%$ σημαίνει ότι η άνοδος διά την οριζόντια απόσταση κάνει $0{,}05$. Η άνοδος είναι $0{,}40$ m, οπότε η οριζόντια απόσταση $d$ είναι:
   $$
   d = \frac{0{,}40}{0{,}05} = 8 \; \text{m}
   $$
2. Το μήκος πάνω στην κλίση είναι η υποτείνουσα. Με το Πυθαγόρειο:
   $$
   \sqrt{8^2 + 0{,}40^2} = \sqrt{64{,}16} \approx 8{,}01 \; \text{m}
   $$
   Σχεδόν ίσο με το οριζόντιο — στις μικρές κλίσεις η διαφορά είναι λίγα εκατοστά.
3. Γωνία: $\varepsilon\varphi\omega = 0{,}05$, και με SHIFT tan βγαίνει $\omega \approx 2{,}9^\circ$.
4. **Στην πράξη:** για $40$ cm ύψος χρειάζεσαι $8$ μέτρα μπροστά από την είσοδο. Αν δεν τα έχεις, η ράμπα γίνεται με πλατύσκαλο και γύρισμα.

### Παράδειγμα 2: Ένας ηλεκτρολόγος στέκεται 12 m από τη βάση ενός στύλου και βλέπει την κορυφή του με γωνία 35° από το ύψος των ματιών του, που είναι 1,60 m. Πόσο ψηλός είναι ο στύλος; (εφ35° ≈ 0,70)

1. Το τρίγωνο ξεκινά από τα μάτια του, όχι από το έδαφος. Ξέρουμε την **οριζόντια** απόσταση ($12$ m) και ζητάμε το **ύψος** πάνω από τα μάτια: δύο κάθετες, άρα εφαπτομένη.
2. $$
   \varepsilon\varphi 35^\circ = \frac{x}{12}
   $$
   οπότε $x = 12 \cdot 0{,}70 = 8{,}40$ m.
3. Προσθέτουμε το ύψος των ματιών:
   $$
   8{,}40 + 1{,}60 = 10{,}00 \; \text{m}
   $$
4. Ο στύλος είναι περίπου $10$ m. Το $1{,}60$ που ξεχνιέται εύκολα είναι εδώ το $16\%$ του αποτελέσματος.

### Παράδειγμα 3: Μια φορητή σκάλα 5 m στήνεται σε τοίχο με γωνία 75° ως προς το έδαφος, όπως συστήνεται για ασφάλεια. Πόσο μακριά από τον τοίχο πατά και σε τι ύψος φτάνει; (συν75° ≈ 0,259, ημ75° ≈ 0,966)

*Σκάλα ΒΑ μήκους 5 m υπό γωνία 75° με το έδαφος, ακουμπισμένη σε κατακόρυφο τοίχο, με την απόσταση από τον τοίχο σημειωμένη x και το ύψος y.*

1. Η σκάλα είναι η **υποτείνουσα**. Η απόσταση από τον τοίχο ακουμπά τη γωνία των $75^\circ$ (προσκείμενη), το ύψος είναι απέναντι.
2. Απόσταση βάσης:
   $$
   5 \cdot \sigma\upsilon\nu 75^\circ = 5 \cdot 0{,}259 \approx 1{,}30 \; \text{m}
   $$
3. Ύψος στον τοίχο:
   $$
   5 \cdot \eta\mu 75^\circ = 5 \cdot 0{,}966 \approx 4{,}83 \; \text{m}
   $$
4. **Έλεγχος:** $1{,}30$ είναι περίπου το ένα τέταρτο του $4{,}83$. Αυτός είναι ο πρακτικός κανόνας των συνεργείων: «ένα μέτρο έξω για κάθε τέσσερα πάνω».

### Παράδειγμα 4: Μια δίρριχτη στέγη καλύπτει σπίτι πλάτους 10 m, με κλίση 30% σε κάθε πλευρά. Πόσο ψηλά είναι ο κορφιάς πάνω από τους τοίχους, ποια γωνία έχει η στέγη και πόσο μακριά πρέπει να είναι κάθε δοκάρι;

1. Κάθε πλευρά της στέγης καλύπτει το **μισό** πλάτος: $5$ m οριζόντια.
2. Ύψος κορφιά: $0{,}30 \cdot 5 = 1{,}50$ m.
3. Γωνία: $\varepsilon\varphi\omega = 0{,}30$, και με SHIFT tan βγαίνει $\omega \approx 16{,}7^\circ$, δηλαδή περίπου $17^\circ$.
4. Δοκάρι (υποτείνουσα), χωρίς την προεξοχή του γείσου:
   $$
   \sqrt{5^2 + 1{,}5^2} = \sqrt{27{,}25} \approx 5{,}22 \; \text{m}
   $$
   Στην παραγγελία προσθέτεις ό,τι προεξέχει από τον τοίχο.

## Ερωτήσεις

1. Ξέρεις το μήκος μιας σκάλας και τη γωνία της με το έδαφος. Θέλεις την απόσταση της βάσης της από τον τοίχο. Ποιον λόγο χρησιμοποιείς;
   - Το συνημίτονο της γωνίας
   - Το ημίτονο της γωνίας
   - Την εφαπτομένη της γωνίας
   - Το Πυθαγόρειο θεώρημα
2. Μια πινακίδα γράφει ότι ο δρόμος έχει κλίση $8\%$. Τι σημαίνει αυτό;
   - Ανεβαίνεις $8$ cm για κάθε $1$ m οριζόντια
   - Ανεβαίνεις $8$ m για κάθε $1$ m οριζόντια
   - Ο δρόμος σχηματίζει $8^\circ$ με το οριζόντιο
   - Ανεβαίνεις $1$ m για κάθε $8$ m οριζόντια
3. Ένας συνάδελφος κάνει υπολογισμούς για μια ράμπα και του βγαίνει $\eta\mu\omega = 1{,}25$. Τι συμπεραίνεις;
   - Έκανε λάθος, γιατί το ημίτονο είναι κάτω από $1$
   - Η ράμπα έχει γωνία πάνω από $45^\circ$
   - Η ράμπα είναι πολύ μεγάλη σε μήκος
   - Η κλίση της ράμπας είναι $125\%$
4. Στέκεσαι $20$ m από ένα κτίριο και βλέπεις την κορυφή του με γωνία $40^\circ$ από το έδαφος. Πόσο ψηλό είναι; ($\eta\mu 40^\circ \approx 0{,}64$, $\sigma\upsilon\nu 40^\circ \approx 0{,}77$, $\varepsilon\varphi 40^\circ \approx 0{,}84$)
   - Περίπου $16{,}8$ m
   - Περίπου $12{,}8$ m
   - Περίπου $15{,}4$ m
   - Περίπου $23{,}8$ m
5. Ένα σκαλοπάτι εισόδου έχει ύψος $30$ cm. Πόση οριζόντια απόσταση χρειάζεται μια ράμπα με κλίση $5\%$;
   - $6$ m
   - $1{,}5$ m
   - $60$ m
   - $0{,}6$ m
6. Σε ποια γωνία αντιστοιχεί κλίση $100\%$;
   - $45^\circ$
   - $90^\circ$
   - $100^\circ$
   - $60^\circ$
7. Σκάλα μήκους $4$ m ακουμπά σε τοίχο και σχηματίζει $60^\circ$ με το έδαφος. Πόσο απέχει η βάση της από τον τοίχο;
   - $2$ m
   - $3{,}46$ m
   - $8$ m
   - $6{,}93$ m
8. Πληκτρολογείς στο κομπιουτεράκι το ημίτονο του $30$ και βγαίνει $-0{,}988$. Τι φταίει;
   - Είναι ρυθμισμένο σε ακτίνια (RAD), όχι μοίρες
   - Το ημίτονο των $30^\circ$ είναι πράγματι αρνητικό
   - Έπρεπε να πατήσεις πρώτα SHIFT και μετά sin
   - Χρειάζεται στρογγυλοποίηση στο πρώτο δεκαδικό

## Ασκήσεις

1. Ένας επαρχιακός δρόμος ανεβαίνει $9$ m σε οριζόντια απόσταση $150$ m. Ποια είναι η κλίση του σε ποσοστό;
2. Ταινία μεταφοράς σε αποθήκη έχει μήκος $9$ m και σχηματίζει γωνία $20^\circ$ με το δάπεδο. Τα κιβώτια πρέπει να φτάσουν σε πατάρι ύψους $3{,}5$ m. Φτάνει η ταινία; Αν όχι, πόσο λείπει; ($\eta\mu 20^\circ \approx 0{,}34$)
3. Ένας γερανός οικοδομής ρίχνει σκιά $28$ m, όταν οι ακτίνες του ήλιου σχηματίζουν $55^\circ$ με το έδαφος. Ο γερανός πρέπει να ξεπερνά τουλάχιστον κατά $5$ m το κτίριο των $33$ m που χτίζεται. Είναι αρκετά ψηλός; ($\varepsilon\varphi 55^\circ \approx 1{,}43$)
   *Γερανός ΑΒ κατακόρυφος, σκιά ΒΓ 28 m και ακτίνα του ήλιου ΑΓ υπό γωνία 55° με το έδαφος, με το ύψος ΑΒ σημειωμένο x.*
4. Ένα φωτοβολταϊκό πάνελ μήκους $1{,}70$ m στήνεται σε ταράτσα με κλίση $30^\circ$. Πόσο πιο ψηλά βρίσκεται η πάνω άκρη του από την κάτω, και πόσο χώρο πιάνει οριζόντια; ($\sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx 0{,}866$)
   *Πάνελ ΒΑ μήκους 1,7 m υπό κλίση 30°, με την κατακόρυφη απόσταση σημειωμένη x και την οριζόντια y.*
5. Η καρότσα ενός φορτηγού είναι $1{,}20$ m από το έδαφος. Το ηλεκτρικό καρότσι παλετών ανεβαίνει με ασφάλεια ράμπα έως $10^\circ$. Ποιο είναι το ελάχιστο μήκος της ράμπας; ($\eta\mu 10^\circ \approx 0{,}174$)
   *Ράμπα με κλίση 10° ως προς το έδαφος που φτάνει στην καρότσα, 1,20 m πάνω από το έδαφος, με το μήκος της ράμπας σημειωμένο x.*
6. Από ένα σημείο στο έδαφος βλέπεις την κορυφή μιας βιομηχανικής καμινάδας με γωνία $30^\circ$. Πλησιάζεις ευθεία προς αυτήν $20$ m και τη βλέπεις με γωνία $45^\circ$. Πόσο ψηλή είναι; (Αγνόησε το ύψος των ματιών· $\varepsilon\varphi 30^\circ \approx 0{,}577$)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/trigonometry-basics
