# Τρίγωνα και Πυθαγόρειο θεώρημα

> Ο έλεγχος ορθής γωνίας που χρησιμοποιεί κάθε μάστορας.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/triangles-pythagoras

## Τι θα μάθεις

- Να χρησιμοποιείς το άθροισμα γωνιών τριγώνου και να ξεχωρίζεις τα είδη τριγώνων.
- Να βρίσκεις την υποτείνουσα ή μια κάθετη πλευρά με το Πυθαγόρειο θεώρημα.
- Να ελέγχεις αν μια γωνία είναι ορθή με τη μέθοδο 3-4-5.
- Να εντοπίζεις το ορθογώνιο τρίγωνο σε σκάλες, στέγες, ράμπες και διαγωνίους.

## Γιατί οι κατασκευές είναι γεμάτες τρίγωνα

Κοίτα ένα ζευκτό στέγης, έναν γερανό, μια μεταλλική σκαλωσιά. Παντού τρίγωνα. Ο λόγος είναι πρακτικός: ένα **τρίγωνο δεν παραμορφώνεται**. Αν οι τρεις πλευρές του έχουν σταθερό μήκος, το σχήμα του είναι κλειδωμένο. Ένα ορθογώνιο πλαίσιο, αντίθετα, «πλαγιάζει» σε παραλληλόγραμμο με το πρώτο σπρώξιμο — γι' αυτό του βάζουμε **διαγώνιο** και το χωρίζουμε σε δύο τρίγωνα.

## Οι γωνίες ενός τριγώνου

Σε **κάθε** τρίγωνο οι τρεις γωνίες μαζί κάνουν:

$$
\widehat{A} + \widehat{B} + \widehat{C} = 180^\circ
$$

Αν ξέρεις δύο γωνίες, η τρίτη βγαίνει με μια αφαίρεση. Τα τρίγωνα ονομάζονται από τη μεγαλύτερη γωνία τους:

| Τρίγωνο        | Μεγαλύτερη γωνία                  |
| -------------- | --------------------------------- |
| **Οξυγώνιο**   | κάτω από $90^\circ$ — όλες οξείες |
| **Ορθογώνιο**  | ακριβώς $90^\circ$                |
| **Αμβλυγώνιο** | πάνω από $90^\circ$               |

και από τις πλευρές τους: **ισόπλευρο** (τρεις ίσες), **ισοσκελές** (δύο ίσες), **σκαληνό** (όλες διαφορετικές).

Στο ορθογώνιο τρίγωνο, οι δύο οξείες γωνίες μοιράζονται τις $90^\circ$ που περισσεύουν: είναι **συμπληρωματικές**. Αν μια σκάλα σχηματίζει $75^\circ$ με το δάπεδο, σχηματίζει $15^\circ$ με τον τοίχο.

> **Τριγωνική ανισότητα**
>
> Κάθε πλευρά είναι **μικρότερη** από το άθροισμα των άλλων δύο. Με ράβδους $2$ m, $3$ m και $6$ m δεν κλείνει τρίγωνο: οι δύο μικρές μαζί δεν φτάνουν τη μεγάλη.

Δεν φτιάχνουν τρίγωνο οποιαδήποτε τρία κομμάτια. Αν κόψεις λάμες για ένα τριγωνικό στήριγμα, έλεγξε πρώτα ότι οι δύο μικρότερες μαζί ξεπερνούν τη μεγαλύτερη.

## Το Πυθαγόρειο θεώρημα

Στο **ορθογώνιο** τρίγωνο, η πλευρά απέναντι από την ορθή γωνία λέγεται **υποτείνουσα** και είναι πάντα η μεγαλύτερη. Οι άλλες δύο λέγονται **κάθετες πλευρές**. Αν οι κάθετες είναι $\alpha$, $\beta$ και η υποτείνουσα $\gamma$:

$$
\alpha^2 + \beta^2 = \gamma^2
$$

*Ορθογώνιο τρίγωνο με την ορθή γωνία στο Γ, κάθετες πλευρές α και β και υποτείνουσα γ απέναντι από την ορθή γωνία.*

Σε εμβαδά: τα τετράγωνα πάνω στις δύο κάθετες πλευρές, μαζί, καλύπτουν ακριβώς το τετράγωνο πάνω στην υποτείνουσα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε τα δύο μικρά τετράγωνα γεμίζουν το μεγάλο*

Στην πράξη το θεώρημα λύνεται με δύο τρόπους:

- **Ψάχνεις την υποτείνουσα** — προσθέτεις: $\gamma = \sqrt{\alpha^2 + \beta^2}$
- **Ψάχνεις κάθετη πλευρά** — αφαιρείς: $\alpha = \sqrt{\gamma^2 - \beta^2}$

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\alpha^2 + \beta^2$ **δεν** είναι $(\alpha + \beta)^2$. Με κάθετες $3$ m και $4$ m η υποτείνουσα είναι $5$ m, όχι $7$ m.
>
> Και ένας έλεγχος που πιάνει τα περισσότερα λάθη: αν σου βγει κάθετη πλευρά μεγαλύτερη από την υποτείνουσα — π.χ. ύψος σκάλας μεγαλύτερο από τη σκάλα — πρόσθεσες εκεί που έπρεπε να αφαιρέσεις.

## Ο έλεγχος 3-4-5

Το θεώρημα ισχύει και **ανάποδα**: αν οι τρεις πλευρές ενός τριγώνου επαληθεύουν τη σχέση $\alpha^2 + \beta^2 = \gamma^2$, τότε η γωνία απέναντι από τη μεγαλύτερη είναι **ορθή**.

Αυτό είναι το εργαλείο κάθε μάστορα. Για να χαράξει ορθή γωνία στα θεμέλια, σε ένα δάπεδο ή σε ένα πλαίσιο, μετράει $3$ μονάδες στη μία πλευρά, $4$ στην άλλη, και κοιτάει αν η απόσταση ανάμεσα στα δύο σημάδια είναι $5$. Επειδή $3^2 + 4^2 = 9 + 16 = 25 = 5^2$.

| Χώρος             | Μέτρα 3-4-5                        |
| ----------------- | ---------------------------------- |
| Κούφωμα, ντουλάπι | $30$, $40$, $50$ cm                |
| Δωμάτιο           | $60$, $80$, $100$ cm               |
| Θεμέλια, οικόπεδο | $3$, $4$, $5$ m ή $6$, $8$, $10$ m |

Όσο μεγαλύτερο το τρίγωνο, τόσο πιο ακριβής ο έλεγχος: ένα λάθος ενός εκατοστού μετράει λιγότερο σε $5$ m απ' ό,τι σε $50$ cm.

> **Κλειδί**
>
> Σύγκρινε το $\gamma^2$ με το $\alpha^2 + \beta^2$:
>
> - **Ίσα** — η γωνία είναι ορθή.
> - $\gamma^2$ **μεγαλύτερο** — η γωνία έχει ανοίξει πέρα από τις $90^\circ$ (αμβλεία).
> - $\gamma^2$ **μικρότερο** — η γωνία έχει κλείσει κάτω από τις $90^\circ$ (οξεία).
>
> Η διαγώνιος δεν σου λέει μόνο «λάθος». Σου λέει και **προς τα πού** να διορθώσεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο οικοδόμος χαράζει τη γωνία μιας θεμελίωσης. Μετράει 3 m στη μία πλευρά, 4 m στην άλλη, και η απόσταση ανάμεσα στα δύο σημάδια βγαίνει 5,10 m. Είναι ορθή η γωνία; Αν όχι, πώς τη διορθώνει;

*Η γωνία Γ της θεμελίωσης με σημάδια στα 3 m και 4 m πάνω στις δύο πλευρές, η απόσταση των σημαδιών 5,10 m και η γωνία Γ σημειωμένη ;.*

1. Για ορθή γωνία η απόσταση πρέπει να είναι ακριβώς $5$ m, γιατί $3^2 + 4^2 = 25 = 5^2$.
2. Υπολογίζω το τετράγωνο της μέτρησης:
   $$
   5{,}10^2 = 26{,}01
   $$
   Είναι μεγαλύτερο από $25$, άρα η γωνία **δεν** είναι ορθή.
3. Επειδή το $\gamma^2$ βγήκε μεγαλύτερο, η γωνία είναι **αμβλεία**: τα δύο νήματα έχουν ανοίξει πάρα πολύ.
4. Ο οικοδόμος μετακινεί το ένα νήμα **προς τα μέσα**, κρατώντας τα $3$ m και τα $4$ m, ώσπου η απόσταση των σημαδιών να γίνει $5{,}00$ m.

### Παράδειγμα 2: Σκάλα μήκους 6 m στηρίζεται σε τοίχο. Για ασφάλεια, η βάση της πρέπει να απέχει από τον τοίχο το ένα τέταρτο του μήκους της. Σε τι ύψος φτάνει η κορυφή της;

*Σκάλα ΑΓ μήκους 6 m στηριγμένη σε κατακόρυφο τοίχο ΑΒ, με το ύψος ΑΒ σημειωμένο x.*

1. Η βάση απέχει $6 : 4 = 1{,}5$ m από τον τοίχο.

   Τοίχος και δάπεδο σχηματίζουν ορθή γωνία. Η σκάλα είναι η **υποτείνουσα**· η απόσταση από τον τοίχο και το ύψος είναι οι κάθετες πλευρές.
2. Ψάχνω κάθετη πλευρά, άρα **αφαιρώ**:
   $$
   \upsilon^2 = 6^2 - 1{,}5^2 = 36 - 2{,}25 = 33{,}75
   $$
3. $$
   \upsilon = \sqrt{33{,}75} \approx 5{,}81 \; \text{m}
   $$
4. **Έλεγχος:** το ύψος βγήκε μικρότερο από τη σκάλα, όπως πρέπει. Η κορυφή φτάνει περίπου στα $5{,}8$ m.

### Παράδειγμα 3: Ο ηλεκτρολόγος περνάει καλώδιο στο δάπεδο, διαγώνια, από τη μία γωνία ενός δωματίου 4,8 m × 3,6 m στην απέναντι. Αφήνει και 0,5 m περιθώριο σε κάθε άκρο για τις συνδέσεις. Πόσο καλώδιο κόβει;

*Η γωνία του δωματίου με πλευρές 4,8 m και 3,6 m, και η διαγώνιος του δαπέδου σημειωμένη x.*

1. Οι δύο τοίχοι σχηματίζουν ορθή γωνία, άρα η διαγώνιος είναι η **υποτείνουσα** ορθογωνίου τριγώνου με κάθετες $4{,}8$ m και $3{,}6$ m.
2. Ψάχνω υποτείνουσα, άρα **προσθέτω**:
   $$
   d^2 = 4{,}8^2 + 3{,}6^2 = 23{,}04 + 12{,}96 = 36
   $$
   $$
   d = \sqrt{36} = 6 \; \text{m}
   $$
3. Προσθέτω το περιθώριο στα δύο άκρα:
   $$
   6 + 0{,}5 + 0{,}5 = 7 \; \text{m}
   $$
   Κόβει $7$ m καλώδιο.
4. Παρατήρησε ότι $4{,}8$, $3{,}6$, $6$ είναι η τριάδα $3$, $4$, $5$ πολλαπλασιασμένη επί $1{,}2$ — γι' αυτό η ρίζα βγήκε ακέραια.

### Παράδειγμα 4: Δίρριχτη στέγη έχει άνοιγμα 8 m και ο κορφιάς της είναι 1,5 m πάνω από το οριζόντιο δοκάρι. Πόσο μακρύ είναι κάθε κεκλιμένο δοκάρι, από το άκρο ως τον κορφιά;

1. Το ύψος από τον κορφιά πέφτει **κάθετα** στη μέση του ανοίγματος και χωρίζει τη στέγη σε δύο ίδια ορθογώνια τρίγωνα.

   Κάθε τρίγωνο έχει κάθετες πλευρές $8 : 2 = 4$ m (οριζόντια) και $1{,}5$ m (κατακόρυφα).
2. Το κεκλιμένο δοκάρι είναι η υποτείνουσα:
   $$
   \ell^2 = 4^2 + 1{,}5^2 = 16 + 2{,}25 = 18{,}25
   $$
3. $$
   \ell = \sqrt{18{,}25} \approx 4{,}27 \; \text{m}
   $$
   Στην παραγγελία ο ξυλουργός θα ζητήσει κάτι μεγαλύτερο, γιατί το δοκάρι συνήθως προεξέχει για να σχηματίσει τη μαρκίζα.

## Ερωτήσεις

1. Ένα τριγωνικό μεταλλικό στήριγμα ραφιού έχει δύο γωνίες $50^\circ$ και $60^\circ$. Πόση είναι η τρίτη;
   - $70^\circ$
   - $110^\circ$
   - $250^\circ$
   - $90^\circ$
2. Σε ορθογώνιο τρίγωνο, ποια πλευρά είναι η υποτείνουσα;
   - Η απέναντι από την ορθή γωνία
   - Η οριζόντια πλευρά, η βάση
   - Η μικρότερη από τις τρεις
   - Μία από τις δύο πλευρές της ορθής
3. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει κάθετες πλευρές $12$ cm και $16$ cm. Πόση είναι η υποτείνουσα;
   - $20$ cm
   - $28$ cm
   - $400$ cm
   - $\sqrt{112}$ cm
4. Ένας πλακάς μετράει $3$ m και $4$ m στις δύο πλευρές μιας γωνίας, και η απόσταση ανάμεσα στα σημάδια βγαίνει $4{,}90$ m. Τι γωνία έχει στήσει;
   - Οξεία, κάτω από $90^\circ$
   - Ορθή, ακριβώς $90^\circ$
   - Αμβλεία, πάνω από $90^\circ$
   - Δεν κρίνεται χωρίς γωνιόμετρο
5. Σκάλα $2{,}5$ m ακουμπάει σε τοίχο με τη βάση της $0{,}7$ m μακριά από αυτόν. Σε τι ύψος φτάνει;
   - $2{,}4$ m
   - $1{,}8$ m
   - $2{,}6$ m
   - $3{,}2$ m
6. Γιατί ένα ορθογώνιο ξύλινο πλαίσιο δένεται με μια διαγώνια τραβέρσα;
   - Γιατί το τρίγωνο δεν αλλάζει σχήμα
   - Γιατί έτσι το πλαίσιο γίνεται ελαφρύτερο
   - Γιατί χωρίς αυτή δεν ισχύει το $180^\circ$
   - Γιατί οι πλευρές του γίνονται παράλληλες
7. Ποια τριάδα μηκών δίνει ορθογώνιο τρίγωνο;
   - $9$, $40$, $41$
   - $4$, $5$, $6$
   - $7$, $8$, $10$
   - $10$, $11$, $15$
8. Ένας σιδεράς έχει λάμες $2$ m, $3$ m και $6$ m. Μπορεί να τις ενώσει σε τρίγωνο;
   - Όχι, γιατί $2 + 3 < 6$
   - Ναι, κάθε τρεις λάμες κλείνουν
   - Ναι, γιατί $2 \cdot 3 = 6$
   - Ναι, αν η $6$ m μπει βάση

## Ασκήσεις

1. Ένα τρίγωνο έχει δύο γωνίες $48^\circ$ και $67^\circ$. Πόση είναι η τρίτη;
2. Η οθόνη ενός γραφίστα έχει πλάτος $53$ cm και ύψος $30$ cm. Οι οθόνες πουλιούνται με τη διαγώνιο σε ίντσες. Πόσων ιντσών είναι αυτή; ($1$ ίντσα $= 2{,}54$ cm)
3. Ένας πλακάς ελέγχει τη γωνία ενός μπάνιου. Σημαδεύει $0{,}9$ m στον έναν τοίχο και $1{,}2$ m στον άλλο, και μετρά $1{,}47$ m ανάμεσα στα σημάδια. Είναι η γωνία ορθή; Πόσο διαφέρει η μέτρηση από την απόσταση $x$ που θα έδινε ορθή γωνία;
   *Ορθή γωνία στο Β, με σημάδια στα 0,9 m και 1,2 m πάνω στους δύο τοίχους, και η απόσταση των σημαδιών σημειωμένη x.*
4. Μια ράμπα φόρτωσης ανεβαίνει $1$ m σε οριζόντια απόσταση $2{,}4$ m. Πόσο μακριά είναι η κεκλιμένη επιφάνειά της;
   *Ορθογώνιο τρίγωνο με οριζόντια πλευρά 2,4 m, κατακόρυφη 1 m και την κεκλιμένη πλευρά σημειωμένη x.*
5. Κεραία ύψους $12$ m στερεώνεται με συρματόσχοινο $13$ m, δεμένο από την κορυφή της ως το έδαφος. Πόσο μακριά από τη βάση της κεραίας δένεται στο έδαφος;
   *Κατακόρυφη κεραία ΑΒ 12 m, συρματόσχοινο ΑΓ 13 m ως το έδαφος, και η απόσταση ΒΓ στο έδαφος σημειωμένη x.*
6. Μια αποθήκη έχει δάπεδο $6$ m $\times$ $3$ m και ύψος $2$ m. Ένας αεραγωγός πρέπει να πάει ευθεία από μια κάτω γωνία στην απέναντι πάνω γωνία. Πόσο μακρύς είναι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/triangles-pythagoras
