# Συστήματα εξισώσεων

> Δύο μεγέθη που συνδέονται με δύο συνθήκες.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/systems

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις ένα πρόβλημα με δύο άγνωστα μεγέθη σε σύστημα δύο εξισώσεων.
- Να λύνεις σύστημα με αντικατάσταση ή με αντίθετους συντελεστές.
- Να αναγνωρίζεις πότε ένα σύστημα είναι αδύνατο ή αόριστο και τι σημαίνει αυτό για τα δεδομένα.
- Να ελέγχεις τη λύση και στις δύο συνθήκες πριν τη δώσεις ως απάντηση.

## Δύο άγνωστοι, δύο πληροφορίες

Ένα ηλεκτρολογικό συνεργείο χρεώνει με την ώρα: άλλη τιμή για τον **τεχνίτη** και άλλη για τον **βοηθό**. Από δύο παλιά τιμολόγια ξέρεις:

- δουλειά με $4$ ώρες τεχνίτη και $4$ ώρες βοηθού: $200$ €
- δουλειά με $6$ ώρες τεχνίτη και $2$ ώρες βοηθού: $220$ €

Πόσο κοστίζει η ώρα του καθενός;

Με ένα γράμμα δεν βγαίνει, γιατί άγνωστα είναι **δύο** μεγέθη. Βάζεις $x$ για την ωριαία χρέωση του τεχνίτη και $y$ για του βοηθού (σε ευρώ). Κάθε τιμολόγιο γίνεται μία εξίσωση:

$$
\begin{cases}
4x + 4y = 200 \\
6x + 2y = 220
\end{cases}
$$

Δύο εξισώσεις που πρέπει να ισχύουν **ταυτόχρονα** λέγονται **σύστημα**. Η λύση του δεν είναι ένας αριθμός αλλά ένα **ζευγάρι** $(x, y)$ — εδώ, δύο τιμές που βγάζουν σωστά και τα δύο τιμολόγια.

Ο κανόνας είναι απλός: **όσα άγνωστα μεγέθη, τόσες ανεξάρτητες πληροφορίες χρειάζεσαι.** Με ένα μόνο τιμολόγιο θα είχες άπειρους συνδυασμούς.

## Πρώτος δρόμος: αντικατάσταση

Λύνεις τη μία εξίσωση ως προς έναν άγνωστο και βάζεις το αποτέλεσμα στην άλλη.

Η πρώτη διαιρείται με $4$: $x + y = 50$, άρα $y = 50 - x$.

Στη δεύτερη:

$$
\begin{aligned}
6x + 2(50 - x) = 220 &\Rightarrow 6x + 100 - 2x = 220 \\
&\Rightarrow 4x = 120 \Rightarrow x = 30
\end{aligned}
$$

Και πίσω: $y = 50 - 30 = 20$.

Ο τεχνίτης χρεώνει $30$ € την ώρα, ο βοηθός $20$ €.

Η αντικατάσταση βολεύει όταν κάποιος άγνωστος έχει συντελεστή $1$ ή είναι ήδη μόνος του.

## Δεύτερος δρόμος: αντίθετοι συντελεστές

Πολλαπλασιάζεις μία ή και τις δύο εξισώσεις ώστε ένας άγνωστος να αποκτήσει **αντίθετους** συντελεστές. Μετά τις προσθέτεις κατά μέλη, και ο άγνωστος φεύγει.

Στο ίδιο σύστημα, πολλαπλασιάζω τη δεύτερη με $-2$:

$$
\begin{cases}
4x + 4y = 200 \\
-12x - 4y = -440
\end{cases}
$$

Πρόσθεση: $-8x = -240$, δηλαδή $x = 30$. Ίδιο αποτέλεσμα από άλλο δρόμο — όπως πρέπει.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε εξίσωση με δύο αγνώστους είναι μια **ευθεία**: όλα τα ζευγάρια που την ικανοποιούν.
>
> Η λύση του συστήματος είναι το σημείο που ανήκει **και στις δύο** ευθείες ταυτόχρονα — το **σημείο τομής** τους. Αυτό που ψάχνεις αλγεβρικά είναι αυτό που βλέπεις στο σχήμα.

*Οι ευθείες των δύο τιμολογίων, 4x + 4y = 200 και 6x + 2y = 220, που τέμνονται στο σημείο (30, 20).*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού συναντιούνται δύο συνθήκες*

## Τρία πιθανά αποτελέσματα

| Ευθείες     | Σύστημα  | Λύσεις      | Τι σημαίνει στη δουλειά                  |
| ----------- | -------- | ----------- | ---------------------------------------- |
| τέμνονται   | ορισμένο | ακριβώς μία | τα δεδομένα αρκούν                       |
| παράλληλες  | αδύνατο  | καμία       | τα δεδομένα συγκρούονται                 |
| ταυτίζονται | αόριστο  | άπειρες     | η δεύτερη πληροφορία δεν λέει τίποτα νέο |

Δεν χρειάζεσαι σχήμα για να το καταλάβεις. Αν κατά τη λύση φτάσεις σε κάτι ψευδές, όπως $0 = 6$, το σύστημα είναι **αδύνατο**. Αν φτάσεις σε $0 = 0$, είναι **αόριστο**.

Στην πράξη, ένα αδύνατο σύστημα συνήθως σημαίνει λάθος στα δεδομένα: μια τιμή που άλλαξε, μια έκπτωση που δεν γράφτηκε. Ένα αόριστο σημαίνει ότι σου έδωσαν δύο φορές την ίδια πληροφορία με άλλα λόγια — πρέπει να ζητήσεις κάτι ακόμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Μια λύση πρέπει να επαληθεύει **και τις δύο** εξισώσεις. Ένα ζευγάρι που βγάζει σωστό μόνο το ένα τιμολόγιο δεν είναι λύση.
>
> Και κάτι που ξεχνιέται: η απάντηση πρέπει να **έχει νόημα**. Αρνητικές ώρες, $2{,}5$ βίδες ή αρνητικά λίτρα σημαίνουν ότι κάτι στήθηκε λάθος στις εξισώσεις.

> **Θυμήσου**
>
> Από το πρόβλημα στην απάντηση:
>
> 1. **Όρισε** τους δύο αγνώστους, με μονάδες: «$x$ = λίτρα από το πρώτο χρώμα».
> 2. **Γράψε** μία εξίσωση για κάθε συνθήκη του προβλήματος.
> 3. **Λύσε** με όποια μέθοδο βγάζει λιγότερα κλάσματα.
> 4. **Έλεγξε** και στις δύο συνθήκες.
> 5. **Απάντησε** με λόγια και μονάδες, όχι μόνο με το ζευγάρι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας ηλεκτρολόγος κόβει καλώδιο 25 m σε δύο κομμάτια, ώστε το μεγάλο να είναι 4 m μακρύτερο από το διπλάσιο του μικρού. Πόσο είναι κάθε κομμάτι;

1. Άγνωστοι: $x$ το μικρό κομμάτι, $y$ το μεγάλο, σε μέτρα.

   Συνθήκες: τα δύο μαζί κάνουν $25$, και το μεγάλο είναι το διπλάσιο του μικρού συν $4$:
   $$
   \begin{cases}
   x + y = 25 \\
   y = 2x + 4
   \end{cases}
   $$
2. Ο $y$ είναι ήδη μόνος του, οπότε αντικατάσταση:
   $$
   x + (2x + 4) = 25 \Rightarrow 3x = 21 \Rightarrow x = 7
   $$
3. Τότε $y = 2 \cdot 7 + 4 = 18$.
4. **Έλεγχος:** $7 + 18 = 25$ σωστό, και $2 \cdot 7 + 4 = 18$ σωστό.

   Τα κομμάτια είναι $7$ m και $18$ m.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα κομμωτήριο, την Παρασκευή 8 κουρέματα και 6 βαφές έφεραν 360 €. Το Σάββατο 12 κουρέματα και 5 βαφές έφεραν 380 €. Πόσο κοστίζει το καθένα;

1. Άγνωστοι: $x$ η τιμή του κουρέματος, $y$ της βαφής, σε ευρώ.
   $$
   \begin{cases}
   8x + 6y = 360 \\
   12x + 5y = 380
   \end{cases}
   $$
2. Κανένας άγνωστος δεν απομονώνεται χωρίς κλάσματα. Διαλέγω να φύγει ο $x$: το $8$ και το $12$ γίνονται $24$ και $-24$ αν πολλαπλασιάσω την πρώτη με $3$ και τη δεύτερη με $-2$:
   $$
   \begin{cases}
   24x + 18y = 1080 \\
   -24x - 10y = -760
   \end{cases}
   $$
3. Πρόσθεση κατά μέλη: $8y = 320$, άρα $y = 40$.

   Στην πρώτη αρχική: $8x + 6 \cdot 40 = 360 \Rightarrow 8x = 120 \Rightarrow x = 15$.
4. **Έλεγχος:** $8 \cdot 15 + 6 \cdot 40 = 120 + 240 = 360$ σωστό. $12 \cdot 15 + 5 \cdot 40 = 180 + 200 = 380$ σωστό.

   Κούρεμα $15$ €, βαφή $40$ €.

### Παράδειγμα 3: Στο φαρμακείο χρειάζονται 500 mL αντισηπτικό με 70% οινόπνευμα. Υπάρχει διάλυμα 90% και διάλυμα 40%. Πόσο παίρνουν από το καθένα;

1. Άγνωστοι: $x$ τα mL από το $90\%$, $y$ τα mL από το $40\%$.

   Δύο συνθήκες: ο **συνολικός όγκος** και η **ποσότητα καθαρού οινοπνεύματος**. Στο τελικό μείγμα θέλουμε $0{,}70 \cdot 500 = 350$ mL καθαρό οινόπνευμα.
   $$
   \begin{cases}
   x + y = 500 \\
   0{,}9x + 0{,}4y = 350
   \end{cases}
   $$
2. Από την πρώτη: $y = 500 - x$. Στη δεύτερη:
   $$
   \begin{aligned}
   0{,}9x + 0{,}4(500 - x) = 350 &\Rightarrow 0{,}5x + 200 = 350 \\
   &\Rightarrow x = 300
   \end{aligned}
   $$
3. Άρα $y = 500 - 300 = 200$.

   **Έλεγχος:** $0{,}9 \cdot 300 + 0{,}4 \cdot 200 = 270 + 80 = 350$ σωστό.

   Παίρνουν $300$ mL από το δυνατό και $200$ mL από το αδύναμο.

### Παράδειγμα 4: Ένας προμηθευτής λέει ότι 2 σακιά τσιμέντο και 4 σακιά άμμος κοστίζουν 30 €, ενώ 3 σακιά τσιμέντο και 6 σακιά άμμος κοστίζουν 48 €. Τι τιμές βγαίνουν;

1. Άγνωστοι: $x$ η τιμή του σακιού τσιμέντο, $y$ της άμμου.
   $$
   \begin{cases}
   2x + 4y = 30 \\
   3x + 6y = 48
   \end{cases}
   $$
2. Η πρώτη διαιρείται με $2$ και δίνει $x + 2y = 15$. Η δεύτερη διαιρείται με $3$ και δίνει $x + 2y = 16$.
3. Αφαιρώ κατά μέλη: $0 = 1$. Ψευδές. Το σύστημα είναι **αδύνατο**.
4. Το ίδιο καλάθι (ένα τσιμέντο και δύο άμμοι) δεν μπορεί να κοστίζει και $15$ και $16$ €. Οι δύο τιμές δεν προέρχονται από τον ίδιο τιμοκατάλογο — μάλλον η μία παραγγελία είχε έκπτωση ή μεταφορικά. Ρωτάς τον προμηθευτή, δεν «λύνεις» με το ζόρι.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο ζευγάρι είναι λύση του συστήματος $x + y = 12$ και $3x - y = 8$;
   - $(5, 7)$
   - $(7, 5)$
   - $(4, 4)$
   - $(6, 6)$
2. Ένα συνεργείο χρεώνει $x$ € την ώρα τον τεχνίτη και $y$ € τον βοηθό. Τρεις ώρες τεχνίτη και δύο ώρες βοηθού κόστισαν $130$ €. Ποια εξίσωση το περιγράφει;
   - $3x + 2y = 130$
   - $2x + 3y = 130$
   - $5(x + y) = 130$
   - $3x \cdot 2y = 130$
3. Στο σύστημα $4x + y = 22$ και $4x - 3y = 6$, ποια κίνηση εξαφανίζει αμέσως έναν άγνωστο;
   - Αφαίρεση της δεύτερης από την πρώτη
   - Πρόσθεση των δύο εξισώσεων κατά μέλη
   - Πολλαπλασιασμός της δεύτερης με $4$
   - Διαίρεση της πρώτης εξίσωσης με $4$
4. Λύνοντας ένα σύστημα για δύο τιμές υλικών, καταλήγεις στη σχέση $0 = 0$. Τι σημαίνει;
   - Οι δύο πληροφορίες λένε το ίδιο — άπειρες λύσεις
   - Οι δύο πληροφορίες συγκρούονται — καμία λύση
   - Και τα δύο υλικά κοστίζουν μηδέν ευρώ
   - Έγινε σίγουρα λάθος στις πράξεις σου
5. Οι ευθείες δύο εξισώσεων έχουν την ίδια κλίση αλλά διαφορετικό σταθερό όρο. Πόσες λύσεις έχει το σύστημα;
   - Καμία
   - Μία
   - Δύο
   - Άπειρες
6. Μια παραγγελία έχει $20$ κιβώτια, μικρά των $4$ kg και μεγάλα των $10$ kg, με συνολικό βάρος $128$ kg. Πόσα είναι τα μεγάλα;
   - $8$ κιβώτια
   - $12$ κιβώτια
   - $10$ κιβώτια
   - $6$ κιβώτια
7. Σε ποιο σύστημα η αντικατάσταση είναι ο πιο σύντομος δρόμος;
   - $y = 3x - 2$ και $5x + 2y = 18$
   - $3x + 4y = 10$ και $5x - 6y = 4$
   - $2x + 7y = 11$ και $2x - 7y = 3$
   - $6x + 5y = 17$ και $4x + 3y = 11$
8. Λύνεις σύστημα για μια παραγγελία υλικών και βγαίνει ότι τα σακιά γύψου είναι $y = -3$. Τι συμπεραίνεις;
   - Κάτι είναι λάθος στις εξισώσεις ή στα δεδομένα
   - Ότι πρέπει να επιστρέψεις τρία σακιά γύψου
   - Ότι παίρνεις την απόλυτη τιμή: τρία σακιά
   - Ότι το σύστημα είναι αδύνατο και σταματάς

## Ασκήσεις

1. Λύσε με αντικατάσταση: $y = x + 3$ και $2x + y = 18$
2. Λύσε: $2x + 3y = 19$ και $3x - y = 1$
3. Ένα catering χρέωσε $610$ € για $30$ μερίδες κοτόπουλο και $20$ μερίδες ψάρι, και $640$ € για $20$ μερίδες κοτόπουλο και $30$ ψάρι. Πόσο κοστίζει η μερίδα ψάρι;
4. Ένας γραφίστας χρεώνει ένα σταθερό ποσό ανά έργο και ένα ποσό ανά ώρα. Ένα έργο $10$ ωρών κόστισε $330$ € και ένα έργο $16$ ωρών $480$ €. Ποιο είναι το σταθερό ποσό και ποια η ωριαία χρέωση;
5. Ένας ελαιοχρωματιστής θέλει $12$ λίτρα χρώμα που να του κοστίζει $7$ € το λίτρο, ανακατεύοντας ένα χρώμα των $9$ € το λίτρο με ένα των $4$ €. Πόσα λίτρα παίρνει από το ακριβό;
6. Ένας προμηθευτής λέει ότι $4$ βέργες οπλισμού και $2$ σακιά τσιμέντο κοστίζουν $64$ €. Ένα δεύτερο δελτίο γράφει: «$6$ βέργες και $3$ σακιά κοστίζουν ... €». Ποιο ποσό στα αποσιωπητικά κάνει τις δύο πληροφορίες ανεπαρκείς για να βρεις τις τιμές;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/systems
