# Εξισώσεις β΄ βαθμού

> Η διακρίνουσα και η γεωμετρία πίσω από τις λύσεις.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/quadratic-equations

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις εξισώσεις β΄ βαθμού, τις ελλιπείς με παραγοντοποίηση και τις πλήρεις με τη διακρίνουσα.
- Να προβλέπεις από το πρόσημο της διακρίνουσας πόσες λύσεις υπάρχουν, πριν λύσεις.
- Να συνδέεις τις λύσεις με τα σημεία όπου η παραβολή κόβει τον οριζόντιο άξονα.
- Να απορρίπτεις λύσεις που δεν έχουν νόημα σε ένα πρακτικό πρόβλημα.

## Όταν ο άγνωστος πολλαπλασιάζεται με τον εαυτό του

Ένα ορθογώνιο δάπεδο αποθήκης έχει μήκος $2$ m μεγαλύτερο από το πλάτος του και εμβαδόν $24$ m². Ο πελάτης θέλει τις διαστάσεις για να παραγγείλει πλακάκια.

Αν $x$ το πλάτος σε μέτρα, το μήκος είναι $x + 2$ και:

$$
x(x + 2) = 24 \quad \Longleftrightarrow \quad x^2 + 2x - 24 = 0
$$

Ο άγνωστος εμφανίζεται **στο τετράγωνο**. Αυτό δεν λύνεται με «μεταφέρω και διαιρώ» — είναι **εξίσωση δευτέρου βαθμού**. Βγαίνουν παντού όπου υπάρχει εμβαδόν, πτώση ενός αντικειμένου ή κέρδος που πρώτα ανεβαίνει και μετά πέφτει.

Η γενική μορφή είναι

$$
\alpha x^2 + \beta x + \gamma = 0, \quad \alpha \neq 0
$$

Το $\alpha$ είναι ο συντελεστής του $x^2$, το $\beta$ του $x$, και το $\gamma$ ο σταθερός όρος. Αν $\alpha = 0$, το $x^2$ χάνεται και η εξίσωση είναι απλώς α΄ βαθμού.

## Οι εύκολες περιπτώσεις

Αν λείπει κάποιος όρος, δεν χρειάζεσαι τύπο.

**Λείπει ο σταθερός όρος** ($\gamma = 0$). Βγάζεις κοινό παράγοντα το $x$:

$$
3x^2 - 12x = 0 \Rightarrow x(3x - 12) = 0 \Rightarrow x_1 = 0, \quad x_2 = 4
$$

Ένα γινόμενο είναι μηδέν μόνο όταν κάποιος παράγοντας είναι μηδέν.

**Λείπει ο όρος με $x$** ($\beta = 0$). Απομονώνεις το $x^2$:

$$
x^2 - 36 = 0 \Rightarrow x^2 = 36 \Rightarrow x_1 = 6, \quad x_2 = -6
$$

Και το $-6$ είναι λύση, γιατί $(-6)^2 = 36$. Αν ένα πρόβλημα ζητάει μήκος, το αρνητικό θα το απορρίψεις μετά — όχι στη λύση της εξίσωσης.

## Η διακρίνουσα

Όταν υπάρχουν και οι τρεις όροι, υπολογίζεις πρώτα έναν αριθμό, τη **διακρίνουσα**:

$$
\Delta = \beta^2 - 4\alpha\gamma
$$

> **Γιατί «διακρίνουσα»**
>
> Γιατί **διακρίνει** τις περιπτώσεις: πριν κάνεις οποιαδήποτε άλλη πράξη, σου λέει αν περιμένεις δύο λύσεις, μία ή καμία.

| Διακρίνουσα  | Λύσεις                                                            |
| ------------ | ----------------------------------------------------------------- |
| $\Delta > 0$ | δύο διαφορετικές: $x = \dfrac{-\beta \pm \sqrt{\Delta}}{2\alpha}$ |
| $\Delta = 0$ | μία διπλή: $x = \dfrac{-\beta}{2\alpha}$                          |
| $\Delta < 0$ | καμία πραγματική                                                  |

Πίσω στο δάπεδο: $\alpha = 1$, $\beta = 2$, $\gamma = -24$.

$$
\Delta = 2^2 - 4 \cdot 1 \cdot (-24) = 4 + 96 = 100
$$

$$
x = \frac{-2 \pm 10}{2} \Rightarrow x_1 = 4, \quad x_2 = -6
$$

Πλάτος $-6$ m δεν υπάρχει, οπότε κρατάς $x = 4$. Το δάπεδο είναι $4$ m επί $6$ m — και $4 \cdot 6 = 24$, σωστό.

## Η γεωμετρία πίσω από τις λύσεις

> **Κλειδί**
>
> Η παράσταση $y = \alpha x^2 + \beta x + \gamma$ έχει γραφική παράσταση μια καμπύλη που λέγεται **παραβολή**. Οι λύσεις της εξίσωσης είναι τα σημεία όπου η παραβολή **κόβει τον οριζόντιο άξονα**, εκεί όπου $y = 0$.
>
> Η διακρίνουσα μετράει ακριβώς αυτό: $\Delta > 0$, δύο σημεία τομής. $\Delta = 0$, η παραβολή **ακουμπάει** τον άξονα σε ένα σημείο. $\Delta < 0$, περνάει ολόκληρη πάνω ή ολόκληρη κάτω από τον άξονα, χωρίς να τον συναντήσει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η παραβολή και η διακρίνουσα*

Το πρόσημο του $\alpha$ λέει προς τα πού ανοίγει η παραβολή: προς τα πάνω αν $\alpha > 0$, προς τα κάτω αν $\alpha < 0$. Μια καμπύλη κέρδους που πρώτα ανεβαίνει και μετά πέφτει έχει $\alpha < 0$.

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία λάθη που γίνονται συνέχεια:
>
> - Το $-\beta$ στον τύπο είναι **το αντίθετο** του $\beta$. Αν $\beta = -6$, στον αριθμητή γράφεις $+6$.
> - Το $\beta^2$ είναι πάντα θετικό ή μηδέν: $(-5)^2 = 25$, όχι $-25$.
> - Ο παρονομαστής είναι $2\alpha$ και διαιρεί **ολόκληρο** τον αριθμητή, όχι μόνο τη ρίζα.

> **Θυμήσου**
>
> Η σειρά της δουλειάς:
>
> 1. Φέρε την εξίσωση στη μορφή $\alpha x^2 + \beta x + \gamma = 0$.
> 2. Αν λείπει όρος, λύσε χωρίς τύπο.
> 3. Αλλιώς υπολόγισε το $\Delta$ και **διάβασε το πρόσημό του** πριν συνεχίσεις.
> 4. Σε πρόβλημα, **κράτα μόνο** τις λύσεις που έχουν νόημα: όχι αρνητικά μήκη, χρόνοι ή ποσότητες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κλειδί πέφτει από σκαλωσιά ύψους 20 m. Μετά από t δευτερόλεπτα βρίσκεται σε ύψος h = 20 − 5t² μέτρα. Πότε φτάνει στο έδαφος;

1. Στο έδαφος το ύψος είναι μηδέν:
   $$
   20 - 5t^2 = 0
   $$
   Λείπει ο όρος με $t$, οπότε απομονώνω το $t^2$.
2. $$
   5t^2 = 20 \Rightarrow t^2 = 4 \Rightarrow t_1 = 2, \quad t_2 = -2
   $$
3. Ο χρόνος μετράει από τη στιγμή που έπεσε το κλειδί, άρα το $-2$ απορρίπτεται.

   Φτάνει στο έδαφος σε $2$ δευτερόλεπτα. **Έλεγχος:** $20 - 5 \cdot 4 = 0$ σωστό.

### Παράδειγμα 2: Ένα εργαστήριο κεραμικής έχει ημερήσιο κέρδος K = −x² + 40x − 300 ευρώ όταν φτιάχνει x κομμάτια. Για πόσα κομμάτια το κέρδος είναι μηδέν;

1. Θέλω $-x^2 + 40x - 300 = 0$. Πολλαπλασιάζω με $-1$ για να έχω θετικό $\alpha$:
   $$
   x^2 - 40x + 300 = 0
   $$
   Εδώ $\alpha = 1$, $\beta = -40$, $\gamma = 300$.
2. $$
   \Delta = (-40)^2 - 4 \cdot 1 \cdot 300 = 1600 - 1200 = 400
   $$
   Θετική, άρα δύο λύσεις. $\sqrt{400} = 20$.
3. $$
   x = \frac{40 \pm 20}{2} \Rightarrow x_1 = 30, \quad x_2 = 10
   $$
4. Και οι δύο έχουν νόημα. Με $10$ κομμάτια το εργαστήριο μόλις καλύπτει τα έξοδά του. Ανάμεσα σε $10$ και $30$ κερδίζει, και πάνω από $30$ γράφει πάλι ζημιά — υπερωρίες, φθορές, υλικά σε πανάκριβη τιμή. Η παραβολή ανοίγει προς τα κάτω και η κορυφή της, στο $x = 20$, είναι το μέγιστο κέρδος.

### Παράδειγμα 3: Μπορεί ένα ορθογώνιο παρτέρι με περίμετρο 20 m να έχει εμβαδόν 30 m²;

1. Περίμετρος $20$ σημαίνει ότι μήκος και πλάτος μαζί κάνουν $10$. Αν $x$ η μία πλευρά, η άλλη είναι $10 - x$:
   $$
   \begin{aligned}
   x(10 - x) = 30 &\Rightarrow -x^2 + 10x - 30 = 0 \\
   &\Rightarrow x^2 - 10x + 30 = 0
   \end{aligned}
   $$
2. $$
   \Delta = (-10)^2 - 4 \cdot 1 \cdot 30 = 100 - 120 = -20
   $$
3. Αρνητική διακρίνουσα: **καμία** λύση. Τέτοιο παρτέρι δεν υπάρχει.

   Ο λόγος φαίνεται γεωμετρικά: με περίμετρο $20$ m το μεγαλύτερο εμβαδόν το δίνει το τετράγωνο $5 \times 5$, δηλαδή $25$ m². Τα $30$ m² είναι απλώς πολλά. Η διακρίνουσα σου το είπε πριν μπεις στον κόπο να ψάξεις διαστάσεις.

## Ερωτήσεις

1. Πόσες πραγματικές λύσεις έχει η εξίσωση $x^2 - 4x + 5 = 0$;
   - Καμία πραγματική λύση
   - Δύο διαφορετικές λύσεις
   - Μία διπλή λύση
   - Δύο αντίθετες λύσεις
2. Λύσε την $x^2 - 5x + 6 = 0$.
   - $x = 2$ ή $x = 3$
   - $x = -2$ ή $x = -3$
   - $x = 1$ ή $x = 6$
   - $x = -1$ ή $x = 6$
3. Πόση είναι η διακρίνουσα της $2x^2 + 3x - 2 = 0$;
   - $25$
   - $-7$
   - $17$
   - $19$
4. Αν $\Delta = 0$, τι κάνει η παραβολή $y = \alpha x^2 + \beta x + \gamma$ με τον οριζόντιο άξονα;
   - Τον ακουμπάει σε ένα μόνο σημείο
   - Τον κόβει σε δύο διαφορετικά σημεία
   - Δεν τον συναντάει σε κανένα σημείο
   - Περνάει πάντα από την αρχή των αξόνων
5. Για το πλάτος ενός πάγκου κουζίνας βρίσκεις $x = 0{,}6$ ή $x = -1{,}4$ (σε μέτρα). Τι απαντάς;
   - $0{,}6$ m — το αρνητικό απορρίπτεται
   - Και τα δύο, αφού λύνουν την εξίσωση
   - $1{,}4$ m — αλλάζεις το πρόσημο
   - Καμία, αφού η μία βγήκε αρνητική
6. Λύσε την $x^2 = 16$.
   - $x = 4$ ή $x = -4$
   - $x = 4$ μόνο
   - $x = 8$ ή $x = -8$
   - $x = 256$
7. Για την $x^2 + 6x + 5 = 0$ κάποιος γράφει $x = \frac{6 \pm 4}{2}$. Πού είναι το λάθος;
   - Στο πρόσημο: ο αριθμητής ξεκινά από $-6$
   - Στη διακρίνουσα: έπρεπε $36 + 20$
   - Στον παρονομαστή: έπρεπε $1$, όχι $2$
   - Πουθενά: οι λύσεις είναι $5$ και $1$
8. Ένα εργαλείο πέφτει από ύψος $80$ m και το ύψος του είναι $h = 80 - 5t^2$. Σε πόσα δευτερόλεπτα φτάνει στο έδαφος;
   - $4$ δευτερόλεπτα
   - $16$ δευτερόλεπτα
   - $8$ δευτερόλεπτα
   - $-4$ ή $4$ δευτερόλεπτα

## Ασκήσεις

1. Λύσε την $x^2 - 49 = 0$
2. Λύσε την $5x^2 + 4x = 2x^2 - 5x$
3. Για ποια τιμή του $k$ η εξίσωση $x^2 - 8x + k = 0$ έχει μία διπλή λύση; Ποια είναι αυτή η λύση;
4. Λύσε την $x^2 - 3x - 10 = 0$ με τη διακρίνουσα.
5. Μια ορθογώνια αφίσα έχει πλάτος $20$ cm μικρότερο από το ύψος της και εμβαδόν $2400$ cm². Βρες τις διαστάσεις της.
6. Ένας κήπος $8$ m επί $6$ m θα περιβληθεί από πλακόστρωτο διάδρομο σταθερού πλάτους. Ο κήπος μαζί με τον διάδρομο πρέπει να καλύπτουν $80$ m². Πόσο φαρδύς είναι ο διάδρομος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/quadratic-equations
