# Δυνάμεις και ρίζες

> Επιστημονική γραφή και γιατί τη χρειάζεσαι στα τεχνικά μεγέθη.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/powers-roots

## Τι θα μάθεις

- Να χρησιμοποιείς τις ιδιότητες των δυνάμεων, και με αρνητικό εκθέτη.
- Να γράφεις πολύ μεγάλα και πολύ μικρά τεχνικά μεγέθη σε επιστημονική γραφή και με προθέματα μονάδων.
- Να κάνεις πράξεις με αριθμούς σε επιστημονική γραφή χωρίς να χάνεις μηδενικά.
- Να υπολογίζεις τετραγωνικές και κυβικές ρίζες σε προβλήματα εμβαδού και όγκου.

## Αριθμοί με πολλά μηδενικά

Κοίτα μερικά μεγέθη που θα συναντήσεις στη δουλειά:

- μια αντίσταση σε πλακέτα: $4\,700\,000$ Ω
- η χωρητικότητα ενός πυκνωτή: $0{,}000\,000\,1$ F
- η διάμετρος μιας τρίχας: περίπου $0{,}000\,07$ m
- ένας σκληρός δίσκος: $2\,000\,000\,000\,000$ byte

Γραμμένα έτσι, είναι εύκολο να χάσεις ή να προσθέσεις ένα μηδενικό — και ένα μηδενικό είναι λάθος **δέκα φορές**. Γι' αυτό τα τεχνικά εγχειρίδια, τα κομπιουτεράκια και τα λογισμικά γράφουν τέτοιους αριθμούς με **δυνάμεις του $10$**.

## Τι είναι μια δύναμη

Η δύναμη $a^n$ είναι το γινόμενο $n$ ίσων παραγόντων $a$. Ο $a$ λέγεται **βάση**, ο $n$ **εκθέτης**:

$$
10^4 = 10 \cdot 10 \cdot 10 \cdot 10 = 10\,000
$$

Με βάση το $10$, ο εκθέτης λέει απλώς **πόσα μηδενικά** ακολουθούν το $1$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δυνάμεις του δέκα*

## Οι κανόνες που χρειάζεσαι

Για την ίδια βάση $a$:

| Πράξη             | Κανόνας                   | Παράδειγμα               |
| ----------------- | ------------------------- | ------------------------ |
| πολλαπλασιασμός   | $a^m \cdot a^n = a^{m+n}$ | $10^3 \cdot 10^2 = 10^5$ |
| διαίρεση          | $a^m : a^n = a^{m-n}$     | $10^6 : 10^2 = 10^4$     |
| δύναμη δύναμης    | $(a^m)^n = a^{m \cdot n}$ | $(10^2)^3 = 10^6$        |
| μηδενικός εκθέτης | $a^0 = 1$                 | $10^0 = 1$               |
| αρνητικός εκθέτης | $a^{-n} = \dfrac{1}{a^n}$ | $10^{-3} = 0{,}001$      |

Ο **αρνητικός εκθέτης** δεν κάνει τον αριθμό αρνητικό. Λέει «διαίρεσε αντί να πολλαπλασιάσεις»: το $10^{-3}$ είναι ένα χιλιοστό, όχι μείον χίλια.

## Επιστημονική γραφή

> **Κλειδί**
>
> Κάθε θετικός αριθμός γράφεται ως
>
> $$
> a \cdot 10^n
> $$
>
> όπου $1 \le a < 10$ και $n$ ακέραιος. Ο $a$ κρατάει τα **σημαντικά ψηφία**, ο εκθέτης κρατάει το **μέγεθος**. Θετικός εκθέτης: μεγάλος αριθμός. Αρνητικός εκθέτης: αριθμός μικρότερος από $1$.
>
> Ο εκθέτης είναι οι θέσεις που μετακίνησες την υποδιαστολή: προς τα αριστερά για μεγάλους αριθμούς, προς τα δεξιά για μικρούς.

Έτσι η τρίχα γίνεται $7 \cdot 10^{-5}$ m και ο δίσκος $2 \cdot 10^{12}$ byte. Με μια ματιά βλέπεις ότι ο δίσκος είναι τρισεκατομμύρια, χωρίς να μετράς μηδενικά.

## Τα προθέματα των μονάδων

Στις μονάδες, οι ίδιες δυνάμεις έχουν όνομα. Είναι αυτά που διαβάζεις κάθε μέρα σε ετικέτες και καταλόγους:

| Πρόθεμα | Σύμβολο | Δύναμη    | Παράδειγμα           |
| ------- | ------- | --------- | -------------------- |
| γίγα    | G       | $10^{9}$  | $1$ GB μνήμη         |
| μέγα    | M       | $10^{6}$  | $4{,}7$ MΩ αντίσταση |
| κιλό    | k       | $10^{3}$  | $2{,}2$ kW βραστήρας |
| μίλι    | m       | $10^{-3}$ | $5$ mA ρεύμα         |
| μίκρο   | μ       | $10^{-6}$ | $70$ μm τρίχα        |
| νάνο    | n       | $10^{-9}$ | $100$ nF πυκνωτής    |

> **Το «Μ» και το «m»**
>
> Κεφαλαίο M είναι μέγα, εκατομμύριο. Μικρό m είναι μίλι, χιλιοστό. Το ένα είναι $10^9$ φορές το άλλο — το γράμμα γράφεται με προσοχή.

Κάθε σκαλί στον πίνακα απέχει από το επόμενο **χίλιες φορές**. Αυτό βολεύει: από kΩ σε MΩ διαιρείς με $1000$, από mA σε A επίσης.

## Ρίζες: ο δρόμος προς τα πίσω

Η **τετραγωνική ρίζα** $\sqrt{x}$ είναι ο θετικός αριθμός που, στο τετράγωνο, δίνει $x$. Τη χρειάζεσαι όταν ξέρεις ένα **εμβαδόν** και ψάχνεις την **πλευρά**: ένα τετράγωνο δωμάτιο $16$ m² έχει πλευρά $\sqrt{16} = 4$ m.

Η **κυβική ρίζα** $\sqrt[3]{x}$ κάνει το ίδιο για τον όγκο: μια κυβική δεξαμενή $8$ m³ έχει ακμή $\sqrt[3]{8} = 2$ m, γιατί $2^3 = 8$.

Για ρίζες ισχύει ο κανόνας του γινομένου: $\sqrt{a \cdot b} = \sqrt{a} \cdot \sqrt{b}$, για $a, b \ge 0$. Έτσι $\sqrt{4 \cdot 10^6} = 2 \cdot 10^3$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ρίζα **δεν** μοιράζεται σε άθροισμα:
>
> $$
> \sqrt{9 + 16} = \sqrt{25} = 5
> $$
>
> ενώ $\sqrt{9} + \sqrt{16} = 3 + 4 = 7$.
>
> Κάνεις πρώτα την πρόσθεση κάτω από τη ρίζα, και μετά βγάζεις τη ρίζα.
>
> Και στο κομπιουτεράκι: το $2 \cdot 10^{-3}$ πληκτρολογείται με το πλήκτρο **EXP** ή **×10ˣ**, όχι «επί $10$ στη δύναμη» με παρενθέσεις που ξεχνιούνται.

> **Θυμήσου**
>
> Πράξεις σε επιστημονική γραφή:
>
> - **Πολλαπλασιασμός:** πολλαπλασιάζεις τα σημαντικά ψηφία, **προσθέτεις** τους εκθέτες.
> - **Διαίρεση:** διαιρείς τα σημαντικά ψηφία, **αφαιρείς** τους εκθέτες.
> - Στο τέλος **διορθώνεις** ώστε ο πρώτος αριθμός να είναι από $1$ ως κάτω από $10$: $12 \cdot 10^4 = 1{,}2 \cdot 10^5$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε σε επιστημονική γραφή μια αντίσταση 3 300 000 Ω και ένα ρεύμα 0,000 25 A.

1. **Αντίσταση.** Θέλω τον πρώτο αριθμό από $1$ ως κάτω από $10$, άρα $3{,}3$. Η υποδιαστολή μετακινείται $6$ θέσεις αριστερά:
   $$
   3\,300\,000 = 3{,}3 \cdot 10^6
   $$
   Δηλαδή $3{,}3$ MΩ.
2. **Ρεύμα.** Θέλω $2{,}5$. Η υποδιαστολή μετακινείται $4$ θέσεις δεξιά, οπότε ο εκθέτης είναι αρνητικός:
   $$
   0{,}000\,25 = 2{,}5 \cdot 10^{-4}
   $$
   Δηλαδή $0{,}25$ mA.
3. **Έλεγχος:** $2{,}5 \cdot 10^{-4} = 2{,}5 : 10\,000 = 0{,}000\,25$ σωστό.

### Παράδειγμα 2: Από μια αντίσταση 2,2 kΩ περνάει ρεύμα 5 mA. Ποια τάση έχει στα άκρα της; (Νόμος του Ohm: U = I · R)

1. Μετατρέπω σε βασικές μονάδες με δυνάμεις του $10$:

   $R = 2{,}2 \cdot 10^3$ Ω και $I = 5 \cdot 10^{-3}$ A.
2. Πολλαπλασιάζω χωριστά τα σημαντικά ψηφία και τις δυνάμεις:
   $$
   \begin{aligned}
   U &= 5 \cdot 10^{-3} \cdot 2{,}2 \cdot 10^3 \\
   &= (5 \cdot 2{,}2) \cdot 10^{-3+3} = 11 \cdot 10^0 = 11
   \end{aligned}
   $$
3. Η τάση είναι $11$ V. Το «κιλό» και το «μίλι» αλληλοαναιρούνται — γι' αυτό τα kΩ με τα mA δίνουν κατευθείαν βολτ.

### Παράδειγμα 3: Ένα τετράγωνο δωμάτιο έχει εμβαδόν 30,25 m². Πόσα μέτρα σοβατεπί χρειάζονται για όλη την περίμετρο;

1. Η πλευρά είναι η τετραγωνική ρίζα του εμβαδού:
   $$
   \sqrt{30{,}25} = 5{,}5 \text{ m}
   $$
   **Έλεγχος:** $5{,}5 \cdot 5{,}5 = 30{,}25$ σωστό.
2. Η περίμετρος είναι τέσσερις πλευρές: $4 \cdot 5{,}5 = 22$ m.
3. Χρειάζονται $22$ m σοβατεπί. Στην πράξη αφαιρείς το άνοιγμα της πόρτας και προσθέτεις λίγο για τις φύρες στις γωνίες.

### Παράδειγμα 4: Ένας γραφίστας έχει δίσκο 2 TB και φωτογραφίες των 4 MB η καθεμία. Πόσες φωτογραφίες χωράνε;

1. Σε byte: $2$ TB $= 2 \cdot 10^{12}$ byte και $4$ MB $= 4 \cdot 10^6$ byte.
2. Διαιρώ τα σημαντικά ψηφία και αφαιρώ τους εκθέτες:
   $$
   \frac{2 \cdot 10^{12}}{4 \cdot 10^6} = 0{,}5 \cdot 10^{6}
   $$
3. Το $0{,}5$ δεν είναι από $1$ ως κάτω από $10$, οπότε διορθώνω: $0{,}5 \cdot 10^6 = 5 \cdot 10^5$.

   Χωράνε περίπου $500\,000$ φωτογραφίες.

## Ερωτήσεις

1. Ένα λεπτό έλασμα λαμαρίνας έχει πάχος $0{,}000\,52$ m. Πώς γράφεται σε επιστημονική γραφή;
   - $5{,}2 \cdot 10^{-4}$ m
   - $52 \cdot 10^{-5}$ m
   - $5{,}2 \cdot 10^{4}$ m
   - $5{,}2 \cdot 10^{-3}$ m
2. Πόσο κάνει $10^3 \cdot 10^4$;
   - $10^{7}$
   - $10^{12}$
   - $100^{7}$
   - $20^{7}$
3. Ένα ρεύμα είναι $1$ mA. Πόσα αμπέρ είναι;
   - $10^{-3}$ A
   - $10^{3}$ A
   - $10^{-6}$ A
   - $10^{-2}$ A
4. Πόσο κάνει $\sqrt{9 + 16}$;
   - $5$
   - $7$
   - $25$
   - $12{,}5$
5. Πόσο κάνει $7^0$;
   - $1$
   - $0$
   - $7$
   - Δεν ορίζεται
6. Ένα καρέ βίντεο 4K έχει περίπου $8{,}3 \cdot 10^6$ pixel. Πόσα pixel έχουν $60$ καρέ;
   - $4{,}98 \cdot 10^{8}$
   - $4{,}98 \cdot 10^{7}$
   - $4{,}98 \cdot 10^{6}$
   - $4{,}98 \cdot 10^{9}$
7. Μια τετράγωνη πλάκα μπετόν έχει εμβαδόν $81$ m². Πόση είναι η πλευρά της;
   - $9$ m
   - $40{,}5$ m
   - $20{,}25$ m
   - $27$ m
8. Πόσο κάνει $\sqrt{2} \cdot \sqrt{8}$;
   - $4$
   - $\sqrt{10}$
   - $16$
   - $2\sqrt{2}$

## Ασκήσεις

1. Ένας τεχνικός μετράει διάκενο $0{,}0068$ m σε έναν τόρνο. Γράψε το σε επιστημονική γραφή.
2. Υπολόγισε το $(3 \cdot 10^4) \cdot (4 \cdot 10^{-6})$ και γράψε το αποτέλεσμα σε επιστημονική γραφή.
3. Ένας πυκνωτής έχει χωρητικότητα $470$ nF. Γράψε τη σε farad, σε επιστημονική γραφή.
4. Ένα τετράγωνο δάπεδο αποθήκης έχει εμβαδόν $56{,}25$ m² και στρώνεται με τετράγωνα πλακάκια πλευράς $25$ cm. Πόσα πλακάκια μπαίνουν σε κάθε σειρά και πόσα συνολικά;
5. Μια κάρτα μνήμης κάμερας είναι $64$ GB και κάθε λεπτό βίντεο πιάνει $320$ MB. Πόσα λεπτά βίντεο χωράει;
6. Μια κυβική δεξαμενή νερού χωράει $3375$ λίτρα. ($1$ m³ $= 1000$ λίτρα)
   α) Πόση είναι η εσωτερική ακμή της;
   β) Ο πάτος και τα τέσσερα τοιχώματα βάφονται από μέσα με στεγανωτικό. Πόσα m² βάφονται;
   γ) Μια αντλία τη γεμίζει με παροχή $2{,}5 \cdot 10^{-3}$ m³ το δευτερόλεπτο. Σε πόσα λεπτά γεμίζει η άδεια δεξαμενή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/powers-roots
