# Εξισώσεις α΄ βαθμού

> Από το πρόβλημα στην εξίσωση και πίσω στην απάντηση.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/linear-equations

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις εξισώσεις α΄ βαθμού με παρενθέσεις και παρονομαστές.
- Να μεταφράζεις ένα πρόβλημα της δουλειάς σε εξίσωση, δηλώνοντας τον άγνωστο με τη μονάδα του.
- Να λύνεις έναν τύπο ως προς το μέγεθος που σε ενδιαφέρει.
- Να ελέγχεις αν η λύση στέκει μέσα στο πρόβλημα, όχι μόνο μέσα στην εξίσωση.

## Μια ζυγαριά σε ισορροπία

Μια **εξίσωση** είναι μια ισότητα με έναν αριθμό που δεν τον ξέρεις ακόμα, τον **άγνωστο** — συνήθως $x$. Σκέψου τη σαν ζυγαριά σε ισορροπία: ό,τι βάλεις ή βγάλεις από τη μία πλευρά, το ίδιο πρέπει να κάνεις και στην άλλη, αλλιώς γέρνει.

Οι κινήσεις που επιτρέπονται είναι τέσσερις, και όλες γίνονται **και στα δύο μέλη**:

- προσθέτω τον ίδιο αριθμό,
- αφαιρώ τον ίδιο αριθμό,
- πολλαπλασιάζω με τον ίδιο αριθμό (όχι με το $0$),
- διαιρώ με τον ίδιο αριθμό (όχι με το $0$).

Στην **εξίσωση α΄ βαθμού** ο άγνωστος εμφανίζεται μόνο στην πρώτη δύναμη: υπάρχει $x$, αλλά όχι $x^2$ ούτε $\frac{1}{x}$.

## Η σειρά της δουλειάς

Όσο μπερδεμένη κι αν δείχνει, κάθε εξίσωση α΄ βαθμού λύνεται με τα ίδια πέντε βήματα:

1. **Διώχνω τους παρονομαστές**, πολλαπλασιάζοντας κάθε όρο με το Ε.Κ.Π. τους.
2. **Ανοίγω τις παρενθέσεις**.
3. **Χωρίζω γνωστούς από αγνώστους**: τα $x$ στο ένα μέλος, οι αριθμοί στο άλλο. Όρος που αλλάζει μέλος αλλάζει πρόσημο.
4. **Κάνω αναγωγή ομοίων όρων**: μαζεύω σε μορφή $a x = b$.
5. **Διαιρώ με τον συντελεστή** του $x$.

> **Κλειδί**
>
> Η λύση μιας εξίσωσης είναι το **ξετύλιγμα** των πράξεων που έγιναν πάνω στο $x$, με την ανάποδη σειρά.
>
> Στο $3x + 7 = 25$ το $x$ πρώτα πολλαπλασιάστηκε με $3$ και μετά του προστέθηκε $7$. Άρα ξετυλίγεις από το τέλος: αφαιρείς $7$, μετά διαιρείς με $3$. Βγάζεις $x = 6$ — και αν βάλεις το $6$ πίσω στην αρχική, πρέπει να δώσει $25$.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν πολλαπλασιάζεις με το Ε.Κ.Π., πολλαπλασιάζεις **κάθε** όρο — και αυτούς που δεν έχουν παρονομαστή.
>
> Και όταν πριν από ένα κλάσμα υπάρχει μείον, ο αριθμητής μπαίνει σε παρένθεση: το $-\frac{x - 1}{2}$ επί $4$ γίνεται $-2(x - 1) = -2x + 2$, όχι $-2x - 1$.

> **Αδύνατη ή ταυτότητα**
>
> Αν στο τέλος μείνει $0 \cdot x = 5$, κανένας αριθμός δεν την επαληθεύει: η εξίσωση είναι **αδύνατη**. Αν μείνει $0 \cdot x = 0$, την επαληθεύει κάθε αριθμός: είναι **ταυτότητα**.

Σπάνια θα σου τύχουν, αλλά όταν τύχουν σημαίνουν κάτι: στο πρόβλημα, μια αδύνατη εξίσωση λέει ότι οι συνθήκες που σου έδωσαν δεν μπορούν να ισχύουν μαζί.

## Από το πρόβλημα στην εξίσωση

Στη δουλειά κανείς δεν σου δίνει έτοιμη εξίσωση. Σου δίνει ένα τιμολόγιο, ένα ρολό καλώδιο, μια συνταγή. Η δύσκολη δουλειά είναι η **μετάφραση**, και γίνεται με σειρά:

1. **Δηλώνω τον άγνωστο, με τη μονάδα του**: «έστω $x$ οι ώρες εργασίας». Όχι σκέτο «έστω $x$».
2. Γράφω την ίδια ποσότητα με δύο τρόπους και τους βάζω ίσους.
3. Λύνω.
4. **Γυρίζω στο κείμενο**: στέκει η απάντηση; Μήκος δεν βγαίνει αρνητικό, άνθρωποι δεν βγαίνουν $4{,}5$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια εξίσωση λέει το πρόβλημα;*

## Οι τύποι είναι κι αυτοί εξισώσεις

Ο νόμος του Ohm $V = R \cdot I$, ο τύπος της ισχύος $P = V \cdot I$, η μετατροπή θερμοκρασίας $F = 1{,}8\,C + 32$: όλοι είναι εξισώσεις α΄ βαθμού ως προς οποιοδήποτε από τα μεγέθη τους. Όταν ξέρεις τα υπόλοιπα, λύνεις ως προς αυτό που σου λείπει, με τις ίδιες ακριβώς κινήσεις. Από το $P = V \cdot I$, διαιρώντας με $V$, παίρνεις $I = \frac{P}{V}$.

> **Θυμήσου**
>
> Ο έλεγχος γίνεται **στο κείμενο**, όχι μόνο στην εξίσωση. Μια λάθος εξίσωση λύνεται σωστά και δίνει λάθος απάντηση — και μόνο το πρόβλημα μπορεί να σου το δείξει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε την εξίσωση \$\frac{x - 2}{3} + 1 = \frac{x}{2}\$

1. Ε.Κ.Π.$(3, 2) = 6$. Πολλαπλασιάζω **κάθε** όρο με $6$, και το $1$ που δεν έχει παρονομαστή:

   $2(x - 2) + 6 = 3x$
2. Ανοίγω την παρένθεση: $2x - 4 + 6 = 3x$, δηλαδή $2x + 2 = 3x$.
3. Τα $x$ δεξιά, οι αριθμοί αριστερά: $2 = 3x - 2x$, άρα $x = 2$.
4. **Έλεγχος.** Αριστερό μέλος: $\frac{2 - 2}{3} + 1 = 0 + 1 = 1$. Δεξί: $\frac{2}{2} = 1$ ✓.

### Παράδειγμα 2: Ένα συνεργείο χρεώνει \$45\$ ευρώ τη διάγνωση και \$28\$ ευρώ την ώρα εργασίας. Ο λογαριασμός, χωρίς ανταλλακτικά, ήταν \$199\$ ευρώ. Πόσες ώρες δούλεψε ο μηχανικός;

1. Έστω $x$ οι ώρες εργασίας. Ο λογαριασμός είναι διάγνωση συν εργασία:

   $45 + 28x = 199$
2. Αφαιρώ $45$ και από τα δύο μέλη: $28x = 154$.
3. Διαιρώ με $28$: $x = 5{,}5$.
4. **Στο κείμενο.** $5{,}5$ ώρες είναι $5$ ώρες και $30$ λεπτά — λογική διάρκεια. Έλεγχος: $45 + 28 \cdot 5{,}5 = 45 + 154 = 199$ ✓.

### Παράδειγμα 3: Ο φούρνος μιας επαγγελματικής κουζίνας δείχνει \$392\$ °F. Με τον τύπο \$F = 1{,}8\\,C + 32\$, πόσοι βαθμοί Κελσίου είναι;

1. Βάζω το γνωστό $F = 392$ στον τύπο. Άγνωστος είναι η θερμοκρασία $C$ σε °C:

   $392 = 1{,}8\,C + 32$
2. Αφαιρώ $32$: $360 = 1{,}8\,C$.
3. Διαιρώ με $1{,}8$: $C = 200$.

   Ο φούρνος είναι στους $200$ °C — συνηθισμένη θερμοκρασία για ψήσιμο.

### Παράδειγμα 4: Μια μεταλλική ράβδος \$3\$ m κόβεται σε δύο κομμάτια, ώστε το ένα να είναι κατά \$40\$ cm μακρύτερο από το άλλο. Πόσο είναι το κάθε κομμάτι;

1. Πρώτα κοινή μονάδα: $3$ m $= 300$ cm.

   Έστω $x$ το μήκος του **μικρού** κομματιού σε cm. Το μεγάλο είναι $x + 40$.
2. Τα δύο μαζί κάνουν όλη τη ράβδο:

   $x + (x + 40) = 300$
3. $2x + 40 = 300$, άρα $2x = 260$ και $x = 130$.
4. Το μικρό κομμάτι είναι $130$ cm και το μεγάλο $170$ cm.

   **Έλεγχος στο κείμενο.** $130 + 170 = 300$ ✓, και $170 - 130 = 40$ ✓.

## Ερωτήσεις

1. Λύσε την εξίσωση $5x - 8 = 17$.
   - $x = 5$
   - $x = \frac{9}{5}$
   - $x = 25$
   - $x = 125$
2. Στην εξίσωση $\frac{x}{4} - \frac{x - 1}{2} = 3$ πολλαπλασιάζεις κάθε όρο με $4$. Τι παίρνεις;
   - $x - 2(x - 1) = 12$
   - $x - 2x - 1 = 12$
   - $x - 2(x - 1) = 3$
   - $x - (x - 1) = 12$
3. Τι ισχύει για την εξίσωση $2(x + 3) = 2x + 5$;
   - Είναι αδύνατη
   - Είναι ταυτότητα
   - Έχει λύση $x = 1$
   - Έχει λύση $x = 0$
4. Ένας κομμωτής πληρώνει $300$ ευρώ τον μήνα ενοίκιο για την καρέκλα και κερδίζει $12$ ευρώ από κάθε πελάτη. Θέλει να του μείνουν $900$ ευρώ. Ποια εξίσωση δίνει τους πελάτες $x$;
   - $12x - 300 = 900$
   - $12x + 300 = 900$
   - $12(x - 300) = 900$
   - $12x = 900 - 300$
5. Με τον τύπο $F = 1{,}8\,C + 32$, πόσους βαθμούς Κελσίου αντιστοιχούν τα $212$ °F;
   - $100$ °C
   - $413{,}6$ °C
   - $180$ °C
   - $85{,}8$ °C
6. Σε ένα πρόβλημα το $x$ είναι το πλάτος ενός δωματίου σε μέτρα, και η εξίσωση δίνει $x = -3$. Τι κάνεις;
   - Ξαναελέγχω την εξίσωση που έγραψα
   - Γράφω $3$ m, αγνοώντας το πρόσημο
   - Δίνω απάντηση $-3$ m, αφού βγήκε
   - Το στρογγυλεύω στο $0$ m, το κοντινότερο
7. Από τον τύπο της ισχύος $P = V \cdot I$, ποια είναι η ένταση $I$;
   - $I = \frac{P}{V}$
   - $I = P \cdot V$
   - $I = \frac{V}{P}$
   - $I = P - V$
8. Μια ράβδος $2$ m κόβεται σε δύο κομμάτια, το ένα τριπλάσιο του άλλου. Πόσο είναι το μικρό κομμάτι;
   - $50$ cm
   - $66{,}7$ cm
   - $100$ cm
   - $150$ cm

## Ασκήσεις

1. Λύσε: $7x + 4 = 3x + 24$
2. Λύσε: $3(2x - 1) - 2(x + 4) = 13$
3. Λύσε: $\frac{x + 1}{2} - \frac{x - 3}{5} = 2$
4. Σε μια ζύμη πίτσας το νερό είναι το $65\%$ του αλευριού. Αλεύρι και νερό μαζί ζυγίζουν $4{,}95$ kg. Πόσο αλεύρι μπήκε;
5. Ένα τιμολόγιο αγοράς εργαλείων έχει σύνολο $868$ ευρώ, μαζί με ΦΠΑ $24\%$. Ποια είναι η καθαρή αξία;
6. Ένας μάστορας δούλεψε $30$ ώρες και ο βοηθός του $25$. Ο βοηθός παίρνει $4$ ευρώ την ώρα λιγότερα από τον μάστορα, και η συνολική αμοιβή τους ήταν $1220$ ευρώ. Ποια είναι η ωριαία αμοιβή του μάστορα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/linear-equations
