# Βασικές γεωμετρικές έννοιες

> Γωνίες, παραλληλία, καθετότητα — η γλώσσα του σχεδίου.

Μαθηματικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/basic-geometry

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις και να μετράς γωνίες: οξεία, ορθή, αμβλεία, ευθεία.
- Να βρίσκεις συμπληρωματικές, παραπληρωματικές και κατακορυφήν γωνίες σε ένα σχέδιο.
- Να χρησιμοποιείς τις γωνίες παράλληλων ευθειών που κόβει μια τέμνουσα.
- Να ελέγχεις στην πράξη αν δύο γραμμές είναι κάθετες ή παράλληλες.

## Η γλώσσα του σχεδίου

Ένα τεχνικό σχέδιο — κάτοψη σπιτιού, σχέδιο ηλεκτρολογικής εγκατάστασης, πλάνο επίπλου — είναι φτιαγμένο από λίγα πράγματα: **σημεία**, **ευθύγραμμα τμήματα** και **γωνίες** ανάμεσά τους. Όποιος τα διαβάζει σωστά, διαβάζει το σχέδιο.

- **Ευθεία** είναι μια γραμμή που δεν τελειώνει προς καμία πλευρά. Στο χαρτί σχεδιάζεις πάντα ένα κομμάτι της.
- **Ευθύγραμμο τμήμα** είναι το κομμάτι ανάμεσα σε δύο σημεία. Έχει μήκος: ένας τοίχος $4{,}20$ m, ένα κανάλι καλωδίων $1{,}5$ m.
- **Ημιευθεία** ξεκινάει από ένα σημείο και συνεχίζει προς μία μόνο κατεύθυνση — όπως η δέσμη ενός λέιζερ χάραξης.

## Γωνίες: τι μετράμε και σε τι

**Γωνία** είναι το άνοιγμα ανάμεσα σε δύο ημιευθείες που ξεκινούν από το ίδιο σημείο, την **κορυφή**. Τη μετράμε σε **μοίρες**: ένας πλήρης κύκλος είναι $360^\circ$.

| Γωνία       | Μέτρο                                 | Πού τη βλέπεις                                       |
| ----------- | ------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| **Οξεία**   | κάτω από $90^\circ$                   | η κλίση μιας ράμπας, η μύτη ενός κεραμιδιού          |
| **Ορθή**    | ακριβώς $90^\circ$                    | τοίχος με δάπεδο, γωνία πόρτας, σταυρός πλακιδίων    |
| **Αμβλεία** | ανάμεσα σε $90^\circ$ και $180^\circ$ | ανοιχτό φύλλο παραθύρου, γωνία σε εξάγωνο παγκάκι    |
| **Ευθεία**  | ακριβώς $180^\circ$                   | οι δύο πλευρές μιας ίσιας σανίδας από ένα σημείο της |
| **Πλήρης**  | $360^\circ$                           | μια ολόκληρη στροφή του τρυπανιού                    |

> **Το τετραγωνάκι στο σχέδιο**
>
> Σε κάθε τεχνικό σχέδιο, ένα μικρό τετράγωνο στη γωνία σημαίνει **ορθή γωνία**. Δεν χρειάζεται να γράψει «90°» — το τετραγωνάκι το λέει.

## Γωνίες που συμπληρώνουν η μία την άλλη

Στη δουλειά σπάνια μετράς μια γωνία μόνη της. Συνήθως ξέρεις ότι κάτι είναι ορθό ή ίσιο, και ψάχνεις το κομμάτι που λείπει.

- Δύο γωνίες είναι **συμπληρωματικές** όταν μαζί κάνουν $90^\circ$. Αν ένα λοξό δοκάρι μπαίνει σε ορθή γωνία και πιάνει τις $30^\circ$ από τη μία μεριά, από την άλλη μένουν $60^\circ$.
- Δύο γωνίες είναι **παραπληρωματικές** όταν μαζί κάνουν $180^\circ$. Όταν κόβεις μια ίσια σανίδα λοξά, οι δύο γωνίες στην τομή είναι παραπληρωματικές.
- Όταν δύο ευθείες τέμνονται, οι απέναντι γωνίες λέγονται **κατακορυφήν** και είναι πάντα **ίσες**. Στο σταυρό που κάνουν δύο ευθείες βλέπεις μόνο δύο διαφορετικές τιμές.

> **Θυμήσου**
>
> - Ορθή γωνία: $90^\circ$. Συμπληρωματικές: άθροισμα $90^\circ$.
> - Ευθεία γωνία: $180^\circ$. Παραπληρωματικές: άθροισμα $180^\circ$.
> - Γύρω από ένα σημείο: $360^\circ$.
> - Κατακορυφήν: πάντα ίσες.

## Κάθετες: η γωνία που ελέγχεις πιο συχνά

Δύο ευθείες είναι **κάθετες** όταν τέμνονται σε ορθή γωνία. Γράφουμε $\varepsilon_1 \perp \varepsilon_2$.

Η καθετότητα είναι παντού στο εργοτάξιο: ο ορθοστάτης με το δάπεδο, το ντουβάρι με το ντουβάρι, το κουτί της πρίζας με το σοβατεπί. Ο μάστορας την ελέγχει με **γωνιά** (το μεταλλικό «L»), με **αλφάδι** για την κατακόρυφη, και σε μεγάλες αποστάσεις με μετροταινία — αυτό θα το δεις στην επόμενη ενότητα, με το Πυθαγόρειο θεώρημα.

Η καθετότητα δίνει και τη **μικρότερη απόσταση**. Η απόσταση ενός σημείου από μια ευθεία μετριέται πάνω στην κάθετη. Αν ο ηλεκτρολόγος θέλει να κατεβάσει καλώδιο από ένα φωτιστικό ως το κανάλι στο δάπεδο με το λιγότερο καλώδιο, το κατεβάζει κάθετα· κάθε λοξή διαδρομή είναι μακρύτερη.

## Παράλληλες: γραμμές που δεν συναντιούνται ποτέ

Δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου είναι **παράλληλες** όταν δεν έχουν κανένα κοινό σημείο, όσο κι αν προεκταθούν. Γράφουμε $\varepsilon_1 \parallel \varepsilon_2$.

Στην πράξη, παράλληλες σημαίνει **ίδια απόσταση παντού**: οι ράγες του τρένου, οι οδηγοί ενός συρταριού, οι αρμοί στο πλακόστρωτο, οι γραμμές ενός τετραδίου. Γι' αυτό ο έλεγχος είναι απλός: μετράς την απόσταση των δύο γραμμών σε **δύο σημεία όσο πιο μακριά** το ένα από το άλλο. Αν βγαίνει ίδια, είναι παράλληλες.

> **Πρόσεχε**
>
> Το μάτι ξεγελιέται εύκολα. Δύο ράφια που «φαίνονται» παράλληλα μπορεί να ανοίγουν $1$ cm στο μέτρο — αρκετό για να κυλήσει ένα βάζο. Η παραλληλία δεν κρίνεται με το μάτι· κρίνεται με το μέτρο, σε δύο σημεία.

## Η τέμνουσα και οι οκτώ γωνίες

Όταν μια τρίτη ευθεία — η **τέμνουσα** — κόβει δύο παράλληλες, σχηματίζονται οκτώ γωνίες, τέσσερις σε κάθε τομή. Σκέψου τα κάγκελα μιας σκάλας (παράλληλα μεταξύ τους) και την κουπαστή που τα κόβει λοξά.

Τα ζεύγη που αξίζει να ξέρεις με το όνομά τους:

| Ζεύγος                          | Θέση                                                     | Αν οι ευθείες είναι παράλληλες |
| ------------------------------- | -------------------------------------------------------- | ------------------------------ |
| **Εντός εναλλάξ**               | ανάμεσα στις ευθείες, σε αντίθετες πλευρές της τέμνουσας | ίσες                           |
| **Εντός εκτός και επί τα αυτά** | στην ίδια θέση σε κάθε τομή                              | ίσες                           |
| **Εντός και επί τα αυτά**       | ανάμεσα στις ευθείες, στην ίδια πλευρά                   | άθροισμα $180^\circ$           |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κάγκελα και κουπαστή*

> **Κλειδί**
>
> Όταν μια τέμνουσα κόβει παράλληλες, **κάθε τομή είναι αντίγραφο της άλλης**. Όλες οι οκτώ γωνίες παίρνουν μόνο δύο τιμές: μια οξεία και την παραπληρωματική της.
>
> Γι' αυτό ο σιδεράς κόβει όλα τα κάγκελα μιας σκάλας με **την ίδια** ρύθμιση στο δισκοπρίονο. Μετράει μία γωνία, και ξέρει όλες τις υπόλοιπες.
>
> Αν οι ευθείες **δεν** είναι παράλληλες, ισχύουν μόνο όσα γίνονται μέσα σε μία τομή: κατακορυφήν ίσες, διπλανές με άθροισμα $180^\circ$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ορθογώνια αυλόπορτα, ένα διαγώνιο δοκάρι αντιστήριξης σχηματίζει γωνία 40° με το κάτω οριζόντιο δοκάρι. Τι γωνία σχηματίζει με τον κατακόρυφο ορθοστάτη, στην ίδια γωνία της πόρτας;

1. Η πόρτα είναι ορθογώνια, άρα το οριζόντιο δοκάρι και ο ορθοστάτης σχηματίζουν **ορθή** γωνία, $90^\circ$.
2. Το διαγώνιο δοκάρι μπαίνει μέσα σε αυτή την ορθή γωνία και τη χωρίζει σε δύο κομμάτια. Τα δύο κομμάτια είναι **συμπληρωματικά**:
   $$
   90^\circ - 40^\circ = 50^\circ
   $$
3. **Έλεγχος:** $40^\circ + 50^\circ = 90^\circ$. Ο ξυλουργός κόβει την άκρη του δοκαριού στις $50^\circ$ από τη μεριά του ορθοστάτη.

### Παράδειγμα 2: Σε κάτοψη οικισμού δύο ευθείς δρόμοι διασταυρώνονται λοξά, και μία από τις γωνίες της διασταύρωσης είναι 115°. Βρες τις άλλες τρεις.

1. Η γωνία δίπλα στις $115^\circ$ βρίσκεται πάνω στην ίδια ευθεία, άρα είναι **παραπληρωματική**:
   $$
   180^\circ - 115^\circ = 65^\circ
   $$
2. Οι άλλες δύο είναι **κατακορυφήν** με αυτές που ήδη βρήκαμε, άρα ίσες τους: $115^\circ$ και $65^\circ$.
3. Οι τέσσερις γωνίες είναι $115^\circ$, $65^\circ$, $115^\circ$, $65^\circ$.

   **Έλεγχος:** $115 + 65 + 115 + 65 = 360$ — μια πλήρης στροφή γύρω από το σημείο της διασταύρωσης.

### Παράδειγμα 3: Τα κατακόρυφα κάγκελα μιας εσωτερικής σκάλας είναι παράλληλα και η κουπαστή τα κόβει λοξά. Στο πρώτο κάγκελο η οξεία γωνία κάγκελου–κουπαστής είναι 58°. Ποιες γωνίες πρέπει να κοπούν στο δέκατο κάγκελο;

1. Τα κάγκελα είναι **παράλληλες** ευθείες και η κουπαστή είναι η **τέμνουσα**. Άρα κάθε τομή είναι αντίγραφο της πρώτης.
2. Η οξεία γωνία στο δέκατο κάγκελο είναι η **εντός εκτός και επί τα αυτά** της γωνίας στο πρώτο, οπότε είναι επίσης $58^\circ$.
3. Η άλλη γωνία στην ίδια τομή είναι παραπληρωματική:
   $$
   180^\circ - 58^\circ = 122^\circ
   $$
4. Στο δέκατο κάγκελο — όπως και σε κάθε άλλο — οι γωνίες είναι $58^\circ$ και $122^\circ$. Μία ρύθμιση στο πριόνι φτάνει για όλη τη σκάλα, **με την προϋπόθεση** ότι τα κάγκελα στήθηκαν πραγματικά παράλληλα.

## Ερωτήσεις

1. Το φύλλο ενός παραθύρου ανοίγει και σχηματίζει με τον τοίχο γωνία $125^\circ$. Τι είδους γωνία είναι;
   - Αμβλεία
   - Οξεία
   - Ορθή
   - Ευθεία
2. Μια αντηρίδα χωρίζει μια ορθή γωνία σε δύο κομμάτια. Το ένα είναι $35^\circ$. Πόσο είναι το άλλο;
   - $55^\circ$
   - $145^\circ$
   - $35^\circ$
   - $325^\circ$
3. Δύο ευθείες τέμνονται και μία από τις γωνίες είναι $70^\circ$. Πόση είναι η απέναντί της (κατακορυφήν);
   - $70^\circ$
   - $110^\circ$
   - $20^\circ$
   - $290^\circ$
4. Σε μια κάτοψη βλέπεις ένα μικρό τετραγωνάκι στη γωνία που σχηματίζουν δύο τοίχοι. Τι σου λέει;
   - Ότι η γωνία είναι ορθή
   - Ότι οι τοίχοι έχουν ίσο μήκος
   - Ότι οι τοίχοι είναι παράλληλοι
   - Ότι η γωνία είναι $45^\circ$
5. Μια τέμνουσα κόβει δύο ευθείες που **δεν** είναι παράλληλες. Ποια σχέση ισχύει ακόμα;
   - Οι κατακορυφήν γωνίες είναι ίσες
   - Οι εντός εναλλάξ γωνίες είναι ίσες
   - Οι εντός εκτός επί τα αυτά είναι ίσες
   - Οι εντός επί τα αυτά κάνουν $180^\circ$
6. Θέλεις να ελέγξεις αν δύο οδηγοί συρταριού μήκους $50$ cm είναι παράλληλοι. Τι κάνεις;
   - Μετράς την απόστασή τους μπρος και πίσω
   - Μετράς αν έχουν το ίδιο ακριβώς μήκος
   - Κοιτάς αν φαίνονται ίσιοι από μπροστά
   - Ελέγχεις με το αλφάδι αν είναι οριζόντιοι
7. Ο ηλεκτρολόγος θέλει να φέρει καλώδιο από μια πρίζα στο ίσιο κανάλι του δαπέδου με όσο γίνεται λιγότερο καλώδιο. Ποια διαδρομή διαλέγει;
   - Κάθετα προς το κανάλι
   - Λοξά, στις $45^\circ$ προς το κανάλι
   - Παράλληλα με το κανάλι
   - Όποια θέλει, βγαίνουν ίσες
8. Παράλληλα κάγκελα κόβονται από κουπαστή. Στο πρώτο κάγκελο η οξεία γωνία είναι $50^\circ$. Πόση είναι η αμβλεία γωνία στο πέμπτο;
   - $130^\circ$
   - $50^\circ$
   - $40^\circ$
   - $140^\circ$

## Ασκήσεις

1. Μια γωνία είναι $28^\circ$. Πόση είναι η συμπληρωματική της;
2. Σε δάπεδο με πλακάκια στρωμένα λοξά, δύο ευθείς αρμοί τέμνονται. Η μία γωνία τους είναι $40^\circ$ μεγαλύτερη από τη διπλανή της. Βρες και τις τέσσερις γωνίες.
3. Δύο ράφια πρέπει να είναι παράλληλα. Στο αριστερό άκρο το πάνω ράφι απέχει από το δάπεδο $1{,}62$ m και το κάτω $1{,}20$ m. Στο δεξί άκρο απέχουν $1{,}65$ m και $1{,}21$ m. Είναι παράλληλα; Αν όχι, πόσο ανοίγουν από το αριστερό ως το δεξί άκρο;
4. Σε ισόπεδη διάβαση ένας ευθύς δρόμος κόβει λοξά τις δύο παράλληλες ράγες. Στην πρώτη ράγα ο δρόμος σχηματίζει οξεία γωνία $64^\circ$. Ποιες γωνίες σχηματίζει με τη δεύτερη ράγα;
   *Δύο παράλληλες ράγες που τις κόβει λοξά ένας δρόμος, με οξεία γωνία 64° στην πρώτη ράγα και τις δύο γωνίες στη δεύτερη ράγα σημειωμένες με ερωτηματικό.*
5. Σε ξύλινη πόρτα αποθήκης, μια διαγώνια τραβέρσα κόβει τα δύο παράλληλα οριζόντια τελάρα. Οι δύο γωνίες που σχηματίζει ανάμεσα στα τελάρα, από την ίδια πλευρά της, είναι $x$ και $2x - 30^\circ$. Βρες τες.
   *Δύο παράλληλα τελάρα που τα κόβει λοξά μια τραβέρσα, με τις δύο γωνίες ανάμεσά τους, από την ίδια πλευρά της, σημειωμένες x και 2x − 30°.*

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/math/basic-geometry
